پرەزيدەنت ءبۇتىن ەلدىڭ قارجى سەكتورىنا جاۋاپتى – ۇلتتىق بانك, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى سياقتى مەكەمەلەرگە – ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا نەسيە بەرۋگە بانكتەردى تارتۋ ءۇشىن قوسىمشا تەتىكتەر مەن ىنتالاندىرۋ جاساۋ كەرەك دەگەن تاپسىرما بەردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ ماڭىزدى فاكتورى سانالاتىن كورپوراتيۆتى نەسيەلەۋ ۇلەسى قىسقارىپ بارا جاتىر. سوڭعى بەس جىلدا جالپى بەرىلگەن زايم كولەمىندەگى كورپوراتيۆتى كرەديت ۇلەسى 68-دەن
41 پايىزعا دەيىن ازايعان.
«كەز كەلگەن ازدى-كوپتى ماڭىزدى جوبانى نە مەملەكەتتىك دامۋ ينستيتۋتتارى ەسەبىنەن, نە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ نەسيەلەرى ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋعا تۋرا كەلەدى. بانكتەردە 11 ترلن تەڭگە كولەمىندە جوعارى ءوتىمدى اكتيۆتەر بار. بۇل, شىنداپ كەلگەندە, اپاتتى احۋال. قارجى رەتتەۋشىسى پرۋدەنتسيالدى نورماتيۆتەردى السىرەتۋ شارالارى تۋرالى باياندايدى. الايدا دەرەكتەر كورسەتىپ وتىرعانداي, بۇل شارالار جەتكىلىكسىز», دەدى پرەزيدەنت.
AERC Beta LLP باس ديرەكتورى عالىمجان ايتقازين كورپوراتيۆتى زايمدار ۇلەسىنىڭ تومەن بولۋىن «جۇيەلىك پروبلەما» دەپ اتادى.
«ولار قالپىنا كەلىپ, تولىققاندى دامىمايىنشا بەلگىلى ءبىر سالالارداعى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋدى توقتاتۋعا بولمايدى. ال كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلىندەگى كورپوراتيۆتىك زايمدار ۇلەسىنىڭ تومەن بولۋى – جۇيەلىك پروبلەما. ويتكەنى بىزدە نارىقتىق ستاۆكالار تىم جوعارى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان ەكونوميكاسى ۇلكەن تاۋەكەلگە تاپ بولىپ وتىر, سايكەسىنشە ولار بيزنەسكە دە اسەرىن تيگىزەدى. سول سەبەپتى كوممەرتسيالىق بانكتەر كاسىپكەرگە كرەديت بەرگەننەن گورى, جەكە تۇلعالاردى نەسيەلەۋدى قولاي كورەدى. كورپوراتيۆتى نەسيە بويىنشا جوعارى تاۋەكەلدەر دە ءرول وينايدى. تۇتىنۋشىلىق زايممەن سالىستىرعاندا كورپوراتيۆتى زايمداعى سومالار ميلليون مەن ميلليارد اراسىندا بولادى. ءارى ونداي نەسيەلەردىڭ تولەم مەرزىمى دە تىم ۇزاق. كورپوراتيۆتى زايمداردىڭ تارتىمدىلىعىن تومەندەتىپ تۇرعان تاعى ءبىر فاكتور – زايم قۇنىنا اسەر ەتەتىن جوعارى بازالىق ستاۆكا», دەيدى ع.ايتقازين.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر ۇلتتىق بانك بازالىق ستاۆكانى بىردەن تومەندەتىپ, كورپوراتيۆتى نەسيەلەردى ارزان ەتە المايدى. ولاي ەتكەن كۇندە سىرتقى شوكتار سالدارىنان تىم جەدەل باعا وسىمىنە تاپ بولامىز. ءبىز دە الەم ەكونوميكاسىنىڭ ءبىر بولشەگىمىز جانە قازىرگى گەوساياسي احۋالدان تۋىنداعان سالماقتى تىم قاتتى سەزىنىپ وتىرمىز.
«بۇل رەتتە كورپوراتيۆتى نەسيەلەۋگە مەملەكەتتىك قولداۋ شاراسى قاجەت. قولداۋ كورسەتپەس بۇرىن جوبا قانشالىقتى تارتىمدى, ول تابىس اكەلە مە دەگەن نارسەلەر ساراپتالۋى كەرەك. قىتاي مەن وڭتۇستىك كورەيادا ونداي تاجىريبە بار. سول ەلدەردىڭ كومپانيالارى جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن ءوز كاپيتالىن, ءوندىرىس قۋاتتىلىعىن ارتتىردى جانە كوبىرەك سالىق تولەي باستادى. بىراق بيزنەستەن ونداي قايتارىمدى بىردەن كۇتۋگە بولمايدى. بيزنەستى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەمەن قولداۋ ۇنەمى جالعاسپايدى. بىراق قازاقستان دامۋىنىڭ قازىرگى كەزەڭىندە مەملەكەت تاراپىنان كاسىپكەرلىكتىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن نەسيە ستاۆكالارىن سۋبسيديالاۋ قاجەت. مۇنداي قولداۋدى كاسىپورىندار تولىق قالپىنا كەلتىرىلگەنگە دەيىن جالعاستىرۋعا بولادى», دەيدى ساراپشى.
Fitch Ratings رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ وكىلى دميتري ۆاسيلەۆتىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق بانكتەردەگى پروبلەمالىق نەسيەلەردىڭ جوعارى دەڭگەيى – بۇرىننان قوردالانعان تۇيتكىل. نەسيەلىك تاۋەكەلدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى دە وسى كورپوراتيۆتى نەسيەلەردە.
«كورپوراتيۆتىك زايمدار – نەگىزىنەن دوللارلانعان نەسيەلەر, ونىڭ مەرزىمى ۇزاق, كوپ جاعدايدا جوبالىق قارجىلاندىرۋمەن بايلانىستى. تاريحي تۇرعىدان قازاقستاننىڭ بانك سەكتورىنداعى اكتيۆتەر ساپاسىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى كورپوراتيۆتىك نەسيەلەرمەن بايلانىستى بولدى. ال بولشەك نەسيەلەر – ورتاشا نەسيە تاۋەكەلىنە يە», دەدى د.ۆاسيلەۆ.
ال ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ باس ديرەكتورى رۋسلان وماروۆ ەكونوميكاعا بەرىلەتىن نەسيەلەردىڭ سوماسى تىم اۋقىمدى, سوندىقتان ءبىر زاڭدى تۇلعانىڭ دەفولتقا ۇشىراۋى – قارجى ينستيتۋتىنا ۇلكەن سوققى بولىپ تيەتىنىن جەتكىزدى.
«سول سەبەپتى ءبىر قارىز الۋشىعا كەلەتىن ەڭ جوعارى تاۋەكەل پرۋدەنتسيالدىق نورماتيۆتەرمەن رەتتەلەدى. كورپوراتيۆتىك نەسيەلەر كوپ جاعدايدا دوللارمەن بەرىلەدى. كوممەرتسيالىق زايمدار پورتفەلىندەگى ۆاليۋتالىق نەسيە ۇلەسى قازىر 40 پايىزدى قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش 2013-2018 جىلدارى 45 پايىز ەدى. ۆاليۋتالىق نەسيەلەردىڭ جوعارى ۇلەسى ۆاليۋتالىق تاۋەكەلدەردىڭ قارىز الۋشىلارعا اۋىسۋىنا اكەلەدى. بيزنەس-سەكتوردىڭ تولىق جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ىڭعايلى ستاۆكا بويىنشا تەڭگەنىڭ ۇزاق مەرزىمدى وتىمدىلىگى قاجەت بولادى», دەيدى ر.وماروۆ.
پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ جاقىندا عانا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلى 26,5 پايىزعا ۇلعايعانىن ايتتى.
«2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 2021 جىلى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلى 3,9 ترلن تەڭگەگە كوبەيىپ, 18,5 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. الەم ەكونوميكاسىنداعى بەلگىسىزدىككە قاراماستان, جىل باسىنان بەرى كرەديت پورتفەلى 5,5 پايىزعا ارتىپ, 2022 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنداعى جاعداي بويىنشا 19,5 ترلن تەڭگەگە جەتتى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
ونىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامىنا سايكەس 2023-2027 جىلدارى بانكتەردىڭ ەكونوميكانى نەسيەلەۋ كورسەتكىشى 22,9 ترلن تەڭگە مەجەسىندە بولادى, 2027 جىلعا تامان 34,2 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايادى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى ۇسىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, ءبىرىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ قايتا قالپىنا كەلۋىنىڭ (+4,4 پايىز) اياسىندا زايمدىق قاراجاتقا دەگەن سۇرانىس ارتقان. ناتيجەسىندە, ادەپكى توقساندا 5 ترلن تەڭگە كرەديت بەرىلسە, سونىڭ 53 پايىزى – كورپوراتيۆتى زايمدار. 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىمەن سالىستىرعاندا كورسەتكىش 1 ترلن تەڭگە نەمەسە 25 پايىزعا وسكەن. ارينە, بۇل – العاشقى ءۇش ايدىڭ عانا قورىتىندىسى.
شىنداپ كەلگەندە, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قاراپايىم بيزنەسكە اقشا بەرگىسى كەلمەيتىنى جاسىرىن ەمەس. جوعارىدا ايتىلعانداي, كاسىپورىنعا زايم بەرۋدىڭ تاۋەكەلى كوپ. بىرىنشىدەن, سوماسى تىم اۋقىمدى, مەرزىمى ۇزاق بولادى. الدا-جالدا تولەي الماي قالسا, بۇل بانككە اۋىر تيەدى جانە قورجىنىنداعى سترەستىك اكتيۆ قاتارىن مولايتادى. ال مەملەكەتتىڭ سترەستىك اكتيۆتەرمەن كۇرەسۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىنا وزگەرىس ەنگىزىپ, جۇمىس ىستەمەي تۇرعان كرەديتتى ساتىپ الاتىنداردىڭ قاتارىنا جەكە ينۆەستورلاردى قوسىپ جاتقانىن بىلەمىز. بۇل زاڭ دا ەندى قابىلداندى. زاڭدى تۇلعالاردىڭ ميلليون, بالكىم ميللياردتاعان سترەستىك قارىزىن ولار ساتىپ الا ما, ساتىپ العان كۇندە ناتيجە شىعا ما, جوق پا, ول دا ۋاقىتتىڭ شارۋاسى. سوندىقتان بانكتەردىڭ تاپ قازىر بيزنەسكە قاراي ايقارا قۇشاق اشا قويارىنا كۇمان كوپ.
بىراق مەملەكەت باسشىسى تاپسىرما بەردى. ەندى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەن ۇلتتىق بانك قانداي تەتىك تابادى؟ بانكتەردى كورپوراتيۆتى نەسيەلەۋ ۇلەسىن كوبەيتۋگە قايتىپ كوندىرەدى؟ الدە وزدەرى بازالىق ستاۆكانى تومەندەتە مە؟ كاسىپكەرلەرگە بولا ينفلياتسيانى تەجەۋدىڭ بىرەگەي قۇرالى بولىپ تۇرعان بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتە قويۋى ەكىتالاي. ال تاپ قازىرگى جوعارى ستاۆكامەن نەسيە رەسىمدەي قويۋعا كاسىپكەر دە ىقىلاسسىز. ءارى بانك سۇرايتىن قىرۋار قاعاز جانە كەپىل م ۇلىگى دە بار. ەگەر بانكتەر «كەپىلگە م ۇلىك قويۋ كەرەك» دەيتىن تالاپتى الىپ تاستاسا, نەسيە رەسىمدەيتىن زاڭدى تۇلعالار سانى كۇرت ارتۋى مۇمكىن. جوعارى ستاۆكاعا قاراماستان. بىراق بانك ونداي تاۋەكەلگە بارا ما؟ ەرتەڭ كاسىپكەر تولەم قابىلەتىنەن ايىرىلىپ جاتسا, قارجى ينستيتۋتىنا قارماپ قالار قۇندى ءبىر كەپىل كەرەك قوي؟ الدە بانك بەرگەن نەسيە ستاۆكاسىن سۋبسيديالاپ, مەملەكەت ءوزى جاردەمدەسە مە؟ ولاي ەتسە, «ەكونوميكانى نەسيەلەۋگە بانكتەردى تارتۋ كەرەك», دەگەن پرەزيدەنت تاپسىرماسى شىنتۋايتىندا جارتىلاي ورىندالعان بولىپ شىقپاي ما؟ ستاۆكانى سۋبسيديالاۋ – بەلسەنىپ ءوزىڭ كومەكتەسكەننىڭ بەلگىسى. بانك ەمەس.
قىسقاسى, ءبىر-بىرىنە شيەلەنىسكەن فاكتورلاردى ساتىمەن اجىراتىپ, ەكى تاراپقا دا ىڭعايلى, قوس تاراپتىڭ دا كوڭىلىن جىقپاي, ءبىرىن – كوندىرىپ, ءبىرىن – كوڭىلدەندىرەتىن شەشىم كەرەك-اق. ول بالكىم, ارنايى ەرەجە. بالكىم, زاڭ. نە بولماسا قولدانىستاعى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ. قىسقاسى, بۇل – كۇن مەن ايدىڭ ەمەس, جىلدىڭ شارۋاسى. اينالاسى بىرەر جىلدا شەشىمىن تاۋىپ جاتسا دا جامان ەمەس.
