ونەگەلى ءومىر
تۋىندىگەر تۇلعا عابيدەن مۇستافين 1902 جىلى 26-شى (كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا 29-شى) قاراشادا دۇنيەگە كەلدى. قاراعاندى ءوڭىرى, بۇقار جىراۋ (تەلمان) اۋدانىنا قاراستى, قازىرگى تەمىرتاۋ زاۋىتى تۇرعىزىلعان جەرگە تاياۋ ماڭدا, نۇرا وزەنى بويىندا, جاۋىر, قوجىر تاۋلارىنىڭ شاشىراندى جالعاسى سارتوبە ەتەگىندە تۋعان ەكەن.
ءداستۇر ساقتاعان, ءجون بىلەتىن ەسكى اۋلەت پەرزەنتى. ەرتەدەن, ساحارا – تۇما باستاۋ, وزەن-سۋ, كول جاعالاي قونعان ەل – ايلى تۇندەر القا-قوتان وتىرىپ, الاگەۋىم مەزگىل, ەلەڭ-الاڭ, تاڭ بوزارىپ اتقانعا دەيىن جىر-داستاندار جەلىسىنەن حيكاياتتار شەرتەدى, قيسسا-حيكمەتتەر ايتادى, كۇي توقتامايدى, ءان ۇزىلمەيدى, ۇزاندار ەنگىزگەن ءجون-جوسىق, ۇكى قاداعان سال-سەرىلەر, ۇلىق اقىندار ورناتقان قازاق قوعامى, تۇيە قومىندا تۋىپ-وسكەن جۇرت, ات جالىنداعى وركەنيەت, كوشىپ-قونعان, كيىز تۋىرلىقتى ءومىرىن اشەكەيلەگەن ادەت-عۇرىپ, جاس تالانتتاردىڭ جارقىراپ كورىنەتىن تۇسى, يگى جاقسىنىڭ جامىراپ كوزگە تۇسەتىن كەزى, ونەرپازدىڭ اۋزىنا قاراعان, ءسوز قادىرىنە جەتكەن قارا ورمان حالىق, تورىندە بي-شەشەنى قاۋلاي سويلەگەن ون ەكى قانات اق ءۇي, اۋىل-ايماق, ءبارى تەگىس جينالادى, كەش بويى, ءتۇن قاتىپ, توزىعى جەتكەن ەسكى كىتاپتان قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەر وقىپ, ءتامسىل شاشىپ, جىر توگىپ, قورالاي قورشاپ, ۇيىپ تىڭداعان, اڭىز-ءاپسانالار قۇشاعىندا ۇيىقتاعان, ۇلى نومادتار سالتىن, تاڭعاجايىپ تىنىس-تىرشىلىگىن, وي-قىرىن, قالا بەردى, ۇلىسىن ارداقتاعان ۇلتتىق سانا-سەزىمگە يە.
ەجەلگى ەل شەجىرەسى بويىنشا, ارعى اتالارى – قالىڭ ارعىن تايپاسىنا جاتاتىن قۋاندىق تارماعىنىڭ ءبىر سالاسى, بەدەلدى رۋى – مۇرات ەلى.
وسكەن ورتاسى – الپىس ءۇي ەلىباي اۋىلى. ءبىر سوزىندە جازۋشى, ەلىباي, قاۋ كورىك سيقىمباي بەگايداردان تۋادى دەپ كورسەتەدى.
جاسىندا ەل قورعاپ, جەر قورىعان جاۋجۇرەك باباسى ماتاي كەيىن باسىنا ون ەكى مىڭ قوي بىتكەن داۋلەت يەسىنە اينالادى.
قىدىر باباسى بايلىعى بولماسا دا, شارشى توپتا ءسوز سويلەگەن, ەل باسقارعان كىسى دەسەدى. ماتايدان قىدىر, قىدىردان – احمەت, الدابەرگەن, ماقامەتشە, مۇستافا, قامەتجان – مۇستافادان, ءوز الدىنا: زەينە, عابيدەن, ابدىكارىم, ابدىحالىق, عازيز تارايدى. قالامگەردىڭ ءوز اكەسى مۇستافا ەكى مارتە قاجىلىققا بارعان ادام ەكەن, مەكتەپ كورمەسە دە, دىنگە بەرىك, مىنەزى توماعا-تۇيىق, مومىن ءارى ءتىلدى كىسى, قۇيما قۇلاق اتانعان زەرەك, سەرگەك تۇلعا. 1952 جىلى 87 جاسىندا دۇنيە سالادى.
«جول ۇستىندەگى سىر» اتتى وچەركىندە ع.مۇستافين بىلاي دەپ جازادى: «مەن ەسىمدى بىلەر-بىلمەس كەزىمدە جەرىمىزدى پەرەسەلەنەتس الىپ, الپىس ءۇي ەلىباي جاۋىردان كوشەدى. سپاسس زاۆودىنىڭ شىعىس جاعىندا ون جەتى كيلومەتر – «كوكتالجارىق» دەگەن جەرگە كەلىپ ورنالاسادى (1907 جىلدارى). اتامەكەنىنەن ايىرىلعان ەلدىڭ زارى, جەرمەن قوشتاسقاندارى, كەلىمسەكتەر مەن تۇرعىن ەل اراسىنداعى ۇرىس-جانجال, كىسى ولىمدەرى مەنىڭ كوڭىلىمە ولمەيتىن عاجاپ سۋرەتتەر قالدىرىپ كەتتى».
كوزىن تىرناپ اشقالى, ازان ۋاقىتىنان ءدىن ساباعىن وقىپ, سوڭىرا, «1916 جىلى سپاسس زاۆودىندا تابەلششيك بولىپ (جۇمىس) ىستەيتىن ماۋقىمنىڭ ءجۇسىبى دەگەننەن ءبىر جىل» ورىسشا ساۋات اشادى. بەسجىلدىق ورىس-قازاق مەكتەبىنىڭ بىردەن ءتورتىنشى بولىمىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونىڭ ءتورتىنشى جىلىن تولىق بىتىرەدى. بىراق سوڭعى جىلىن اياقتاماي كەتەدى. 1918-1925 جىلدار ارالىعىندا اۋىلدا بولادى.
سوسىن 1925-1930 جىلدارى قىزىلوردا قالاسىندا, استانادا قازاقستان جوعارعى سوتىنا قاتىناس قاعازدار تىركەۋشى قىزمەتىنە ورنالاسادى. گازەت-جورنالدارمەن ارالاسا باستايدى. 1927-1928 جىلدارى «سارسەن مەن بوقاش» اتتى العاشقى اڭگىمەسىن جازادى. «ەر شويىن» اتتى اڭگىمەلەر جيناعى 1929 جىلى باسىلىپ شىعادى.
«الىمە قاراماي توعجانوۆ, سەيفۋللين سياقتىلارمەن پىكىر تالاستىرا باستاپ ەدىم, سەيفۋلليننەن باسقاسى ادەبيەت مايدانىندا قاعاجۋ كورسەتتى. جازعانىم وتپەي قويعان سوڭ, جىلى ماي ايىنىڭ ىشىندە قاراعاندىعا جۇمىسقا كەتتىم... مەن جۇمىستى جەر قازۋدان, تەمىرلەردىڭ توتىن قىرۋدان باستاپ, بىرنەشە ساتىلاردان وتكەن سوڭ, توكار بولىپ شىقتىم».
1933-1938 جىلدارى گازەت جۇمىسىنا سۇرانىپ, ءسىبىر اسىپ, ءنوۆوسىبىر بارادى, جات جەردە, بوتەن قالادا «قىزىل تۋ» باسىلىمىندا قىزمەت ەتەدى. كەيىن الماتىعا ورالادى. بەلسەندى شىعارماشىلىق كەزەڭى باستالادى: ء«ومىر مەن ءولىم» (1940), «شىعاناق» (1945), «قاراعاندى» (1952), «داۋىلدان كەيىن» (1960), «ميلليونەر» (1948), «كوزكورگەن» (1963) تۋىندىلارى جازىلادى. قاھارمان قالامگەر ونەردە بولسىن, ومىردە بولسىن, ەشقاشان ارمانىن, ار-وجدانىن, ارىپتەسىن ساتقان ادام ەمەس, قولعا العان ىسىنە قاشاندا ادال ەدى, ادىلدىك تۋىن تىگىپ, شىندىق جاعىندا بولدى, سارا جولىنان تايعان جوق.
«قان» جانە تاعى دا باسقا اڭگىمەلەرى تۋرالى
بىردە, 1827 جىلى گەتەنىڭ حاتشىسى ەككەرمان ۇلى ويشىلدىڭ قازىرگى كەزدە «الەم ادەبيەتى قالىپتاسىپ كەلەدى» دەگەن (Weltliteratur) تاريحي ءسوزىن قويىن داپتەرىنە ءتۇرتىپ جازىپ قويعان ەكەن. ءسويتىپ, نەمىس حالقىنىڭ كەمەڭگەر پەرزەنتى گەتە سوزىنەن ۇزدىك ۇلتتىق تۋىندىلاردان قۇرالعان دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەت شەجىرەسى باستالادى. وزىق شىعارما وقىساق نە كوزگە ءتۇسىپ جاتسا نەمەسە تانىسا قالساق, الەم ادەبيەتىنىڭ اسىل قازىناسىنا ەنگەن تۋىندى دەپ باعا بەرىپ جاتامىز. بۇل جوعارى باعا. الەم ادەبيەتى قاتارىنا كىردى, قوسىلدى دەگەن قورىتىندى قالام يەسىنىڭ ءشۇباسىز, ءسوزسىز دارىندىلىعىن بىلدىرەدى.
عابيدەن مۇستافين شىعارماشىلىعى – ءالى دە بولسا تولىق اشىلماي جاتقان التىن كومبە, ادامزاتتىڭ اسا قىمبات اسىل قازىناسى. جازۋشى عابيدەن مۇستافين ءوز شىعارماشىلىعى جولىندا الەم ادەبيەتىنىڭ تاريحي داڭعىل جولىن ءجۇرىپ ءوتتى. ول (قازاق ادەبيەتى) – دۇنيەجۇزىلىك ۇزدىك ۇلتتىق ادەبيەتتەر توپتاماسىنىڭ ءبىر شوعىرى. ءبىر بولشەگى.
قايتا ورلەۋ اكەلگەن بوستان, ەركىن ونەر ارتىنان باروككو («اسەمدىكتىڭ تەرىس فورماسى»), كلاسسيتسيزم (انتيكالىق الەمگە ەلىكتەگەن, XVII) تۋىندايدى, كەيىن اعارتۋشىلىق – كلاسسيتسيزم, رەاليزم, سەنتيمەنتاليزم, الدىڭعى رومانتيزم اعىمدارىنا ۇلاسادى, ودان روكوكو داميدى, ساحناعا پاستورال, بەيادەپ, مەمۋارلىق, گالانتتىق پروزا كوتەرىلەدى (XVIII), رومانتيزم, رەاليزم, ناتۋراليزم (XIX) اعىمدارى قالىپتاسادى. سوسىن, مودەرنيزم بيلەپ-توستەگەن زامان كەلەدى. كەڭەس تۇسىندا سوتسرەاليزم ءوربيدى.
بۇل – مودەرن-اڭگىمە: ءسوز نىعىز, سويلەم ىقشام, شىعارما كولەمى شاعىن. ارەكەتى انىق. قالام بەينەلەگەن قاھارمانى جاساندى نە اسىرە بەلسەندى ەمەس, پافوس مۇلدەم جوق, جازعانى – بايىپتى, بەيتاراپ, اۋەزدى.
اۆتور – ءسوز زەرگەرى. ەكى زاماننىڭ التىن كوپىرى.
مەرگەن, ءدىلمار شەشەن, بىراق اۋىز ەكى ءتىل مەن ادەبي ءتىل ەكەۋىن ايىرىپ تۇرعان ءتارتىپ ەكەنىن اڭعارادى. ءتارتىپ – مادەنيەت بەلگىسى.
سوزىندە – سالماق, ويىندا ساۋالى بار. مودەرندىك شارت: ۋاقيعا جوق جەردە ءىس-ارەكەت كوبەيەدى. ەرتەدە, فولكنەردەن بايقاعان ەدىك, ول بورحەستەن ۇيرەندىك دەيدى, بورحەس الەم ادەبيەتىنەن كورگەن شىعار. ع.مۇستافين ءتالىم العان ەكى ۇستازى انىق: لەۆ تولستوي مەن ۆيكتور گيۋگو. كەيىن مۇحتار اۋەزوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ جازعاندارىن ۇناتا باستايدى.
قاراسوزىڭدە ءبىر قۇدىرەت بار. اۆتوردىڭ جازعان سايىن جازعىسى كەلەدى. ءبىز وقيمىز. كوركەم ليريكالىق ءماتىندى تاستاپ, ءوندىرىس بەينەسىن اسقاق ەستەتيكالىق بيىكتە كورسەتە بىلگەن جاڭا پروزاعا ءوتۋ وڭاي شەشىم بولا قويماعانى راس.
ء«بىز ەكەۋ ەدىك. قويتاستىڭ قالىڭ بۇيراتىن قاق جارا, قوناي شوقىسىن بەتكە الىپ, ءجۇرىپ كەلەمىز, جاقىن جەردە ەل بولاتىن سيقى جوق. ۇرى-قارىدان دا قاۋىپسىز ەمەسپىز. قارايعان كورىنسە, جۇرەگىمىز ورەكپي باستايدى. ات قاتتى پىسقىرىپ قالسا دا, جولداسىم جامانداتقىرلاپ شاۋجايعا قاعادى».
زادىندا, الەم ادەبيەتىندە ءبىر ۇلكەن ماسەلە بار – ول, شىعارما باستاۋ ماسەلەسى. ءبىرىنشى, سويلەمنىڭ فورمالىق ىزدەنىستەرى ساباقتاسقان كەيىنگى ماتىنگە جارىق ءتۇسىرىپ تۇرادى: ء«بىز ەكەۋ ەدىك».
ء«ازىر ەل قاراسى كورىنبەيدى. جۇرگەن سايىن قوناي شوقىسى كوز ۇشىندا بۇلدىراپ, ارتىمىزدا قالىپ بارادى. الدىڭعى جاقتان ەكەنىن ايىرعىسىز كوگىلدىر, مۇنار ما, الا بۇتانىڭ ءتۇتىنى مە, الدە ەل مە, ايتەۋىر ءبىر مۇنارتقان كورىنە باستادى».
نەگىزى, ءسوز ونەرىنىڭ كوركەمدىگى ونىڭ دالدىگىندە جاتىر. جازعان ءسوزى ايقىن ءماتىن كونتەكستە عانا كۇڭگىرت, ۇساق-تۇيەك دۇنيە, مايدا دەتال قىسقا ەپيزودتاردا سەيىلگەن تۇمان ءتارىزدى اشىق, اعارىپ اتقان تاڭ سەكىلدى تۇنىق, مولدىرەگەن سۋداي تازا كورىنەدى.
«تىڭداپ تۇرىستىق... ءبىز تۇرعان جەردەن قاشىقتاۋ سياقتى. ماسانىڭ ىزىڭىنداي عانا ولۋسىرەگەن داۋىس ەستىلدى. انىقتاپ بىلەيىك دەپ كىدىرە تۇردىق... ءبىر كەزەكتە داۋىس جاقىنداپ, انىقتالعانداي بولدى. دۇبىرلەگەن تاسىر-تۇسىرمەن جەر جاڭعىرىقتى. ازىناعان اششى داۋىس «اتتانداپ» قۇلاقتان ءوتتى, بۇدان ءارى تۇرا بەرۋگە مەن شىدامادىم, جۇرەگىم اتتاي تۋلاپ, كەۋدەمە سىيمادى. بۋىندارىم قالتىراپ, ءدىر-ءدىر ەتتى. كىدىرگەن سايىن تاسىر بىزگە قاراي تايانعان تارىزدەندى».
عابيدەن مۇستافين مودەرنيزم داۋىرىندە ءومىر ءسۇردى. ەۋروپادا ءجۇرىپ جاتقان وزگەرىستەر قازاق پروزاسىنا دا دانەكەر ادەبي ۇلگىلەر ارقىلى ەنە باستادى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «كوكسەرەك», عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «ۇلپانى», سپانديار كوبەەۆتىڭ «قالىڭ مالى», عابيدەن ءمۇستافيننىڭ «Kوزكورگەنى» كورنەكتى مىسال بولا الادى.
«تاعى دا ءبىراز كىدىرىپ تىڭداپ ەدىك, اتتان داۋسى قويىلىپ, جامىراعان ءسوز ەستىلدى. ء«تۇسىرىپ العان ەكەن, ءجۇر», دەپ احمەت جورتا جونەلدى. لەز بولماي جىلقىعا دا كەلىپ قالدىق. جىلقى ىشىندە جيىرما-وتىز كىسى ءجۇر ەكەن, «ەلمىز, ساۋعا» دەپ احمەت ىشتەرىنە كىرىپ كەتتى».
«قان» اڭگىمەسىندە تىنىشتىق بار. تىنىشتىق كوشەدەگى شۋدى, دالاداعى ىلاڭدى ەستىرتەدى. بىراق باسقا ايقاي-شۋدى باسىپ, ىلاڭدى تۇنشىقتىرادى. ۇيدە ءبىر جەردە سۋ تامىپ تۇرسا, وندا جازا بەرىڭىز, تىنىشتىق ورنادى دەگەن ءسوز.
«تۇرعانداردىڭ ورتاسىندا ەكى جىگىت قاتارىنان سۇلاپ جاتىر. ەكەۋىنىڭ دە باسى قىپ-قىزىل قان, باۋىرداي بوپ قاتىپ قاپتى. اياق جاقتارىندا جاتقان قوس اقتابان سويىلعا دەيىن قىزىل قانمەن بوياۋلى, ونىڭ ۇستىنە بىرەۋىنىڭ اياعى سىنىپ, جيناپ الا الماي جاتقان كورىندى».
وزىق ادەبيەت ۇلگىلەرى كەڭىستىگىنە – مودەرندىك تالعام ۇستەمدىك ورناتقان كەزدە – قازاق زيالى قاۋىمى قازاق تىلىنە ورىسشادان كلاسسيكالىق دۇنيەلەر مەن جاڭا اعىمدار تۋدىرعان شىعارمالاردى اۋدارا باستادى. ءبىزدىڭ مىسالىمىزدا ول مىنادان كورىندى: ءبىرىنشى, عابيدەن مۇستافين شىعارمالارى ىقشام, ەكىنشى, سويلەمى قىسقا, ءۇشىنشى, كوڭىلدى الاڭداتار, ءماتىن اتموسفەراسىنان اداستىرار, لينگۆيستيكالىق اۋىتقۋلار جوققا ءتان, ءبىر سويلەمدە ءبۇتىن ءبىر وقيعا جۇرەدى, بەسىنشى وزىنە قويعان تالاپتار بۇلجىتپاي ورىندالادى.
...«Cوققىعا جىعىلىپ جاتقان ەكەۋدىڭ ءبىرى – بالكەن بايدىڭ شويىن دەگەن جىلقىشىسى ەكەن. ەكىنشى جاتقان – توكىش مىرزانىڭ جىگىتى بولىپ شىقتى. توكىش وتكەن قىس جەرى مۇزداق بولىپ قالىپ, ەكى ەلدىڭ شەكارا جەرى قاراوزەكتە جىلقىلارىن قوستاپ شىعارادى. بالكەن ول جەردى قاشاننان باۋىر باسىپ ءجۇر ەكەن. كىسى جىبەرىپ توكىشتىڭ قوسىنا «كوشەسىڭ» دەيدى. قوس كەشە قويماعان سوڭ, ءۇش-ءتورت ات, ايعىردى ۇستاتىپ الىپ, باسقا جىلقىلارىن قۋىپ تاستاپتى... ارازدىقتىڭ باس پالەسى نەم».
اڭگىمە جەڭىل جازىلعان – جەڭىل وقىلادى. ءار تۇستان شىققان دىبىس, ءتۇن جارىپ جەتكەن ءۇن, سايىن دالانى دۇرلىكتىرگەن جىلقى ءدۇبىرى توڭىرەكتە ءبىر ايقاس, شاعىن قاقتىعىس ءجۇرىپ جاتقانىن ايعاقتايدى. سەرىگى احمەت بارىمتاشىلاردىڭ قولعا تۇسكەنىن, جاعدايدىڭ كۇرت وزگەرگەنىن, كىمنىڭ كىم ەكەنىن جاۋ اڭدىعان جىگىتتەردىڭ تۇنگى وقشاۋ-وقشاۋ, جارقىن-جارقىن سويلەگەن داۋىستارىنان تانىپ قويادى. قاراڭعى دالاعا قاراپ تۇرىپ, قيقۋدىڭ قاي جاقتان شىققانىن اجىراتا بىلگەن احمەت ءبارىن ءتۇسىنىپ وتىر, اتىس-شابىستىڭ باعىت-باعدارىن كۇندىزگىدەي ءدال انىقتايدى. «قان» اڭگىمەسى شىعارماشىلىق ءجون-جوسىق, جوبا-جوسپارىن ايقىنداعان العاشقى ادەبي قادامى ەدى. بۇل تۋىندىمەن بىرگە جاريالانعان «قاشقىن», «تۇتقىن», «قادىرلى قوناق» اڭگىمەلەرى – «قانمەن» دەڭگەيلەس دۇنيەلەر.
«سودان بەرى توكىشتىڭ كوكەيىنەن كەكتى الۋ شىقپاي ءجۇرىپ, بۇگىن بەس-التى جىگىتتى بارىمتاعا اتتاندىرعان. بارىمتاشىلار كەشكە جاقىن «قوس ەمشەكتىڭ» كەلىپ بەكىنىپ جاتقانىن جىلقىشىلار كورىپ قالادى. جاۋدىڭ بەسەۋى بىردەن بىتىراماستان تىلە قوسىپ وتىرعان, شويىن جەتكەن سوڭ, ارالارىن اشىپ ورتاعا الىپ قاپتى. بەس سويىل بەسەۋى بىردەن ءتيىپ ات-ماتىمەن شويىن سول جەردە توڭقالاڭ اسا جىعىلادى, ءبىر اياعى اتتىڭ استىندا قالىپ, جىلىنشىگىن سىندىرىپ جىبەرەدى».
قالامگەر ءبىر كەزدە كوڭىلى قۇلاعان ۇستانىمىنا قىلداي دا ءبىر قيانات جاساماعان ەكەن. مودەرنيزم الەم ادەبيەتىنە جاڭا ماشىق اكەلدى, قىسقاشا ايتقاندا, فورمانى جاڭارتتى. جازۋ مانەرى وزگەردى, مۇراتى اۋىستى, ەڭ قىزىعى, جازۋ تەحنولوگياسى اشىلدى.
«مىنە, مەن كورگەن سىنىق اياق قارا جىگىت – شويىن. ونىڭ قاسىندا جاتقان ىلميگەن سۇرشا جىگىت كوكىشتىڭ جىگىتى ەكەن. تۇسىرگەن جەردە ارتتان جەتكەندەر ۇرىپ قالتىراتىپ تاستاعان سياقتى. جيىلىپ تۇرعانداردىڭ اراسىندا ءالى دە اشۋى قايتپاعاندارى نۇقىپ كەتىپ ءجۇردى. جاۋ ءتۇسىرىپ, كوڭىلى كوتەرىلگەن ەل جامىراي سويلەپ, اۋىلدارىنا بەت الدى. قانعا كومىلىپ, جارامەن كۇپتەلگەن قوس ازاماتقا, قاباق شىتقان جان شامالى كورىندى. احمەت ەكەۋمىز تالدىنىڭ اياق جاعىندا وتىرعان ناعاشىلارعا بۇرىلدىق».
«الىپتىڭ كەرەمەتتەرى», «شىنىدان تۋعان قوزى», «كۇلمەگەن ادام», «قۇلاعان قۇز», «تۋعان جەردە», «جەزقازعان», «جاپپارحان» كوركەم اڭگىمەنىڭ ءوزى نە كوركەم اڭگىمەگە جەتەقابىل تۋىندىلار. جانرى كورسەتىلمەگەن, بىراق بۇل – توپتاماعا ەنگەن, كىشى پروزا جانرى ۇلگىسىندەگى جيناقتىڭ باسى مەن اياعىندا تۇرعان ەكى وچەركتى وقىعانداعى تۋعان وي. كىتاپتى جەتىلدىرە, كەمەلدەندىرە تۇسەدى. سيۋجەتى ەمەس, ەرەكشە اتموسفەراسى ەلدى وقۋعا تارتىپ, جەتەلەپ شاقىرىپ تۇرادى.
قىسقا سويلەمدە نۇكتە دە ماڭىزدى. نۇكتە سويلەمنىڭ اياقتالعانىن عانا بىلدىرمەيدى, ول ءماتىن ەركىندىگىن, ءسوزدىڭ شەكسىزدىگىن, تانىم شەكتەۋلىگىن اڭداتادى. شەكارا ادەتتە كەڭىستىكتىڭ كولەمىن بەلگىلەيدى, كەز كەلگەن نارسەنىڭ اۋدانىن انىقتاۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ونىڭ نە ەنىن, نە بيىكتىگىن, نە ۇزىندىعىن, قالا بەردى, ۇشەۋىن دە قاتار شەكتەيدى.
بىراق نۇكتە قويىلعان جەردەن جاڭا سويلەم باستالادى. تىنىس بەلگىلەرى ءسوزدىڭ ءبىر قىرىن اشادى. كوپ نۇكتەدە تومەن پافوس بار. ايقاي-شۋ دا – جوعارى پافوس. اۋەلدەن قالىپتاسقان اتموسفەرانى تەك ءۇتىر مەن نۇكتە عانا بىرقالىپتى كۇيىندە ساقتايدى. «قان» اڭگىمەسىندە بۇل تالاپ-تىلەكتىڭ ءبارى بار. بۇل تۇستا اۋستراليالىق جازۋشى رالفا دە بۋاسە پىكىرىن كەلتىرە كەتكەندى ءجون كوردىك: ء«سىز قاراپايىم ءارى ىقشام جازاسىز, حالقىڭىزعا ءبارى انىق, قىسقا ءسوزىڭىز پوەزياعا تولى. سابىرلىق, بايىپتىلىق, شەكارا, ۇستانىم, ءتىپتى, ەموتسيانىڭ ءوزى بەيتاراپ كۇيىنەن وزگەرمەيدى».
«قاراعاندى» رومانى
وتكەن عاسىر كوشپەلى جۇرت ومىرىنە جاڭا بەتبۇرىس اكەلدى. كەنەسارى اڭساعان تەحنيكا – سايىن دالا, قۇلا ءدۇز, قىر-جوتا – جىقپىل-جىقپىل بۇيرا تولقىندى تاۋ-ءۇستىرت ۇستىندە قاپتاي باستادى. كاپيتاليزم كومىر, تەمىر, مىس رۋدالارىن ءۇيىپ-توگىپ ارتقان ىردۋان اربالاردى قينالا سۇيرەگەن ماشينا كۇيىندە, اۋزىنان وت شاشقان زەڭبىرەكتەر تۇرىندە كورىندى.
جاۋدى تولىق جەڭىپ بىتپەگەن جۇرت قارۋىن تاستاپ ۇلگەرمەي جاتىپ, جاڭا كۇرەس باستالدى: بەسجىلدىق ەڭبەك مايدانى اشىلدى. كومىرشىلەر قۇدىق سانىن كوبەيتۋدى ماقسات تۇتتى. (قاراعاندى-تەمىرتاۋ ءبىر وندىرىستىك تسيكل قۇردى). جان-جاقتان ماماندار اعىلدى.
رومان س.ششەرباكوۆ توبىن, دونباستان كەلگەن مەيمانداردى (مەحانيك ب.كوزلوۆ, سلەسار لاپشين, ينجەنەر ورلوۆ) قارسى الۋدان باستالادى. ەرمەك قولىنداعى زاۋىت كىلتىن جاڭادان سايلانعان ترەست باستىعى ششەرباكوۆقا تابىس ەتەدى.
جەرگىلىكتى پارتيا نۇسقاۋشىلارى – تەلمان اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قانابەك, پارتورگ مەيرام قاتىسقان توپ الدىندا ەسكى شاحتەر, ەڭبەك ارداگەرى ششەرباكوۆ جولداس قىسقاشا ءسوز سويلەيدى: «وسى دالادا اپاق بايجانوۆ قوي باعىپ ءجۇرىپ, سۋىر ىنىنەن قاراعاندى كومىرىن تاپقالى جۇزگە جۋىق جىلدار ءوتىپ بارادى. سودان بەرى ورىس-اعىلشىن كاپيتاليستەرى قازاق جەرىنىڭ بايلىعىن, قازاق حالقىنىڭ ارمانىن وسى كىلتپەن جاۋىپ ۇستاعانداي بولسا, ءبىز ەندى وسى كىلتپەن ءبارىن اشامىز».
پافوس ۋاقىتىنا ءتان. شىعارمانىڭ ءوز الدىنا يدەولوگيالىق ماقسات قويعانىن جوققا شىعارا المايمىز. اۆتور وقىرمانىنا ەمەۋرىن تاستايدى, ويىن اڭعارتىپ وتەدى. ششەرباكوۆ سوزىندە قالامگەردىڭ يدەياسى جاتىر. باسىندا ايتىلعان ارمان-مۇرات اياعىندا جۇزەگە اسىپ جاتقانى كورسەتىلەدى.
ەندى شىعارمانىڭ سوڭىنا اۋىسايىق. پافوس وزگەرمەگەن, جاسامپاز ەڭبەك اتموسفەراسى بىرقالىپتى, كەيىپكەرلەر تۇگەل ورنىندا, بولاشاق ايقىن, مۇرات – جالقى. بىراق ءبىزدى قىزىقتىراتىنى – وبرازدىڭ ساياسي تۇلعاسى ەمەس, وندىرىستىك قاھارمانداردىڭ جانرلىق تولىمدى نە تولىمسىزدىعى.
«كومىر تيەگەن ۇزىن سوستاۆتار ورالعا, بالقاشقا تارتقان ۇلكەن جولدارعا ءار تۇستان قۇيىلىپ جاتىر. اياق استىنداعى تەرەڭ زابويدان شىققان مىنا پويىز دا كەڭ ارنانى جاڭعىرتا سولاي تارتتى. جول ءۇستى تىنىمسىز اعىن. تاۋ سۋىنداي شاپشاڭ, قارا بۇيرا كومىر اعىنى سارقىراي اعىپ بارادى... ششەرباكوۆ: سوناۋ بۇلدىراپ كورىنگەن سوراڭ, شەرۋباي نۇراسى قاراعاندىنىڭ جاڭا اۋداندارى بولادى. كومىرلى قالا ەندى سولاي قاراي وسەدى. جۇمىس اۋماعى ەكى-ءۇش ەسە ۇلعايادى. بوريس ميحايلوۆيچ كومبايندى تەز ءبىتىر...».
كىتاپقا قىزىعىپ كىرەسىز, بۇزىلىپ شىعاسىز. بۇرىن ەلەپ-ەسكەرمەگەن ەسىل دۇنيەلەر ەسكە تۇسەدى. عابيدەن مۇستافين شىعارمالارىنان كوشپەلى مادەنيەتتى تىقسىرىپ, ىعىستىرىپ كەلە جاتقان وركەنيەت دابىسى ەستىلەدى. زاۋىت پەشتەرى گۇرىلدەپ, قىزا تۇسەدى. شويىن پويىزدار لەك-لەگىمەن بەلگىسىز ءبىر جاقتارعا اسىعىپ كەتىپ بارا جاتادى. العاشقى سويلەمىنەن اقىرعى جولىنا دەيىن تەمىردىڭ بالقىعانى, كومىردىڭ جانعانى قۇلاققا جەتىپ جاتادى. ءارى-بەرى جۇيتكىگەن كولىكتەر وتانىمىزدىڭ الىپ جۇرەگىندەي توقتاماي سوعىپ تۇرادى. وقىعان سايىن وت جالىنى كۇشەيەدى. ىستىقتىڭ تابى كىتاپتىڭ بەتىن اشقاندا قارسى الدىڭىزدان بىرتىندەپ جايلاپ ەسىپ, سوڭىرا بەتىڭىزدى كۇيدىرە باستايدى. قۇدىققا تۇسكەندەر ءبىر-بىرىنە داۋىستاپ ءتىل قاتادى. كومىر قازۋشىلاردىڭ تەمىر قايلاسى بايلاسقان, تۇتاسقان كومىر تاستارىن وڭاي بۇزادى, قابىرعالار قۇلاعاندا, ىدىسقا توگىلەدى, تولعاندا جوعارى ورلەيدى. مەتالل ءۇنى, ارا ءجۇزى ءالسىن-ءالسىن توقتاپ-توقتاپ قويىپ, كوپ ۇزاماي, قايىرا جۇمىسقا كىرىسەدى. مامىراجاي شاق, بەيبىت ەڭبەك, كۇندەلىكتى قاربالاس ارتىندا, تىنىش ءومىر سىرتىندا, ءبىر الاپات كۇتىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. ءبىرى باي كامپەسكەلەپ كەلە جاتادى, ءبىرى كولحوز قۇرامىز دەپ شاپقىلاپ جۇرەدى. ايتەۋىر قازاق دالاسىندا تىنىم جوق, ەل شۋلاعان, جۇرت دۇرلىككەن, تاپ تارتىسقان زامان. بۇل 1920-جىلدارى ەدى. جارلى-جاقىباي باس قوسىپ, وڭاشا, وقشاۋ جينالا قالسا, باي-شونجاردى تىزىمدەپ, ءىبىر-ءسىبىر اسىرامىز, يتجەككەن ايداتامىز دەپ داۋرىعادى. كىجىنەدى. قىرداعى اۋىل قىزىعىنان ايىرىلدى, ەڭبەك توقتادى, جۇرت توزدى. سوۆەتكە قارسى داۋلەت يەلەرى (ىرىمبەك, بەيسەك) قولدان كەلگەنشە زيان تيگىزىپ باقتى. تاپتىق كۇرەس السىرەۋدىڭ ورنىنا كۇشەيە بەردى. اۆتور, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, بۋحاريندى زيانكەستەر كوسەمىنە سايلاپ قويادى. قازاق جاتاقتارى ء(جانابىل, ەرمەك, جۇمانياز, سەيتالى) قارا شوعىرلانا باستايدى. قايران الاشتىڭ ءوز كۇرەسى بار ەدى. قىرعىنى دا كوپ. پارتيا بولىمشەسىنىڭ جەتەكشىسى مەيرام جولداسپەن پويىزدا تانىسامىز. بۇل ەپيزود «ناقۇرىس» پەن «اننا كارەنينا» روماندارى سيتۋاتسيالارىنا ۇقساپ كەتتى. قىردان قالاعا اعىلعان كوشپەلى جۇرت, نەگىزىنەن, ءىرى ءوندىرىس وشاقتارى جانىنان قونىستاندى, ءبىر جەرگە ورنىعىپ, تۇراقتانا باستادى. كىتاپتىڭ بەتىن قايىرعان سايىن دومنا پەشىنىڭ قاقپاسى قايتا-قايتا اشىلعانداي, لاپ ەتكەن كومىر قىزۋىنىڭ لەبى بەتىڭىزدى قارىعانداي بولادى.
روماندا «اعا حالىقتىڭ» سوۆەتتىك بەينەسى, جاسامپاز وبرازى جاقسى كورسەتىلگەن. جەرگىلىكتى ەڭبەكشىلەر ەكىنشى قاتاردا. «ورنىن بىلەدى, وزگەنىڭ ميسسياسىن جاقسى تۇسىنەدى».
بىراق ءبارىبىر, قازاق تاريحىندا «قاراعاندىدان» اسقان وندىرىستىك رومان جوق: سەبەبى العاشقى كاسىپورىنداردى تۇرعىزىپ, كەن قازىپ, شيكىزات كۇرەپ, قاراپايىم ەڭبەك قارۋىمەن قارۋلانىپ, ءونىم وندىرگەن قىم-قۋىت زامان تۋرالى, ەرەكشە اتموسفەراسى جايلى شىنشىل, شىنايى, باسقا شىعارما ەندى جازىلمايدى, تاپ تۋرالى – قازاق باستان كەشكەن ۇجىمداستىرۋ ناۋقانى وندىرىستەندىرۋ تاقسىرەتىنە ۇلاسقان قاسىرەتى قاقىندا – قالام تارتار ەشكىم جوق, ءتىپتى عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيانىڭ مامىراجاي ۋاقىتى ءوتتى. سوتسياليستىك قوعام قۇرىلدى, جەتپىس جىل بويى جالعان سويلەپ جامىراي ءومىر سۇردىك. جەتى كۇندە قۇرىدى. ءبىز وڭاي قۇتىلدىق. بىراق رومان قۇندىلىعى ءداۋىردىڭ كوركەم وبرازىن جاساعان اۆتوردىڭ سۋرەتكەرلىگىندە ءھام تاقىرىپتىڭ ەرەكشەلىگىندە.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەسەك, «قاراعاندى» رومانى ع.مۇستافين شىعارماشىلىعى عانا ەمەس, قازاق جانە الەم ادەبيەتى شەڭبەرىندە كەزىندە ۇرانداتىپ كەلگەن جاڭا جانردىڭ كورىنىسى. ەگەر ءبىز ەستەتيكالىق ۇستانىمنان تۋاتىن كوزقاراس تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق, قۇبىلىستىڭ ەستەتيكالىق قۇندىلىعى قوعامدا قالىپتاسقان نورماعا بايلانىستى باعالانادى. ياعني كوزقاراس مەنىكى, ۇستانىم قوعامدىكى. جالپى, ۇستانىم جەڭە مە, الدە, جەكە كوزقاراس ۇستەم شىعا ما, ونى قۇداي بىلەدى.
ديدار امانتاي
