جالپى, مۇنداي قولدان جاسالعان قىلمىستاردىڭ سالدارى قانشالىقتى اۋىر ءھام سۇمدىق بولعانى بەلگىسىز. سودان بولار, ءبىز اشتىقتان قانشا قازاق قىرىلعانىن, مايدانعا قانشا ادام بارىپ, قانشاسى ءتىرى قايتقانىن, قانشا قازاق زيالىسى ايدالىپ, قاي جىلى ومىردەن وتكەنىن ناقتى بىلمەيمىز. ويتكەنى بۇل ساندار وتە كوپ. قارلاگتا دا شىن مانىندە قانشا ادام وتىرعانى ءالى كۇنگە دەيىن بەيمالىم. القيسسا.
قاراعاندى قالاسىنداعى قارلاگ لاگەرىنىڭ تاريحى كوپكە ءمالىم. جەر-الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان ءتۇرلى تاعدىر وسى قاسىرەتتى وڭىردە توعىستى. ارقانىڭ ايازدى دالاسى, اڭىزاق جەلى سول جىلدارى كوپتەگەن شىعارماشىل جاندى دا جاۋراتتى. ءمۇسىنشى, كومپوزيتور, اكتەر, ءبيشى, اقىن-جازۋشىلار... ال ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاقىرىبىمىز – قارلاگ سۋرەتشىلەرى. ارنايى وسى تاقىرىپتىڭ ىزىمەن قاراعاندى وبلىستىق بەينەلەۋ ونەرى مۇراجايىنا, ودان ءارى قارلاگ مۋزەيىنە بارىپ قايتقان ەدىك.
قاراعاندى لاگەرى – قارا ورامال
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ
باسىنداعى...
عالىم جايلىباي
دالالىق قۇستار
جازاسىن وتەۋشى سۋرەتشىلەردىڭ ونەرى حاقىندا العاشقى كولەمدى زەرتتەۋلەر 80-جىلداردىڭ سوڭىندا – قاراعاندىدا وبلىستىق بەينەلەۋ ونەرى مۇراجايىنىڭ اشىلۋىمەن باستالدى. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى شەبەرحانالاردى ارالاپ, ماسكەۋگە, كسرو-نىڭ باسقا دا قالالارىنا بارىپ, ىزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ول ۋاقىتتا كەي سۋرەتشىلەر ءتىرى بولعاندىقتان, ەستەلىگىن جازىپ الۋ, مۇراجاي قورىنا سۋرەتتەرىن, گرافيكاسىن, مۇسىندەرىن, قۇجاتتارىن الۋ ماڭىزدى بولدى. ءباسپاسوز بەتتەرىندە حاتتار, لاگەردەگى ومىردەن ۇزىندىلەر جاريالانا باستادى. ەسكە سالساق, 1990-جىلداردىڭ باسى مەن 2000-جىلداردىڭ سوڭىندا قارلاگ مۇراعاتى ۋاقىتشا اشىلعان ەدى. مىنە, وسى ۋاقىتتا بىرقاتار زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, قۇجاتتار مەن ەستەلىك-حاتتار قولعا ءتۇستى.
«…بۇل جەردە نە اعاش, نە بۇتا جوق. جەل… جەل… قاتتى بوران. بۇل مەنىڭ سۋىق تيگەن وكپەم ءۇشىن جايسىز. ءومىرىمنىڭ سوڭىن باسقاشا ەلەستەتۋشى ەدىم…».
گ.فوگەلەردىڭ تەودور پلەۆەگە جازعان حاتىنان.
20.10.1941
«1949 جىلعى 4 تامىزداعى 7?19 قاۋلىسىنان. تۇتقىن كروپيۆنيتسكي اينەكپەن قولىن كەسىپ, ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە تالپىندى, سەبەپسىزدەن-سەبەپسىز جۇمىسقا شىقپادى.
قاۋلى: تۇتقىن كروپيۆنيتسكي جاساعان قىلىعى ءۇشىن 5 تاۋلىككە كارتسەرگە قامالسىن».
لەۆ كروپيۆنيتسكيدىڭ جەكە ىسىنەن.
قاراعاندى وبلىستىق بەينەلەۋ ونەرى مۇراجايىنىڭ دەرەگىنشە, اتالعان وڭىرگە رەپرەسسيالانعان سۋرەتشىلەر, شامامەن وتىزعا جۋىق. مۋزەي قورىندا ولاردىڭ 800-گە تارتا ەڭبەگى ساقتالعان. ال ونىڭ ىشىندە قارلاگتا بولعان ون بەس سۋرەتشىنىڭ 300-گە جۋىق كارتيناسى بار. ەسكەرتە كەتەيىك, بۇل تەك مۋزەي قورىندا دەرەكتەرى تىركەلگەن اۆتورلار عانا (وعان قوسا زەرتتەۋ جۇمىستارى ءالى دە ءجۇرىپ جاتىر). ياعني لاگەردە جازاسىن وتەگەن سۋرەتشىلەردىڭ ناقتى سانى ەمەس. ول, ارينە, ون بەستەن كوپ. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قارلاگتا قانشا ادام تۇتقىندا بولعانى تۋرالى ناقتى مالىمەت جوق: سۋرەتشىلەردىڭ سانى, جالپى ونەر ادامدارى دا سولاي. سول سەبەپتەن دە لاگەردىڭ مادەني ءومىرى تۋرالى تەرەڭىنەن قاۋزاي المايمىز. دەسەك تە لاگەرگە تۇسكەن شىعارماشىل جانداردىڭ تاعدىرى ۇقساس – جالاسى ءبىر.
اتالعان مۇراجايدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ايگۇل وماروۆانىڭ ايتۋىنشا, قوردا قارلاگ سۋرەتشىسى گريگورەۆتىڭ تەك ءبىر عانا تۋىندىسى بار. سونداي-اق سوگلوبوۆ, يۆاشەۆ-مۋساتوۆ, شكۋراتسكيدىڭ دە ەڭبەكتەرى از. ال فريزەننىڭ 70-تەن اسا, چيجەۆسكيدىڭ جيىرما كارتيناسى ساقتالعان.
«ويتكەنى ءبىز رەسەيدەگى بىرنەشە مۋزەيمەن تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىستامىز. ودان بولەك چيجەۆسكي اتىنداعى قورلارمەن دە جۇمىس ىستەيمىز. ولارمەن تىڭ دەرەكتەرمەن, شىعارمالارىمەن الماسىپ وتىرامىز. كورمەلەر مەن كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرامىز», دەيدى ا.وماروۆا.
«قاراعاندى جاڭبىرى», ا.چيجەۆسكي, 1952
«جارتى جىل بۇرىن ۆيكتور كوزلوۆ دەگەن سۋرەتشىنىڭ كارتينالارىن قىزى الىپ كەلدى. ول دا رەپرەسسياعا ۇشىراعان, وسىندا شەبەرحانالاردا جۇمىس ىستەگەن. ال لەۆ پرەميروۆ كارتينالارىن, جازبالارىن ءتۇرلى ادامدارعا تاراتىپ بەرگەن. اۆتوردىڭ بۇل ءادىسى دۇرىس بولعان سياقتى. جان-جاققا شاشىلعان سول سۋرەتتەر مەن دەرەكتەر كەيىن مۋزەي قورىنا جينالدى. ناتيجەسىندە, پرەميروۆ تۋرالى ەڭبەكتەر جازىلدى, كىتاپ بولىپ شىقتى. ونىڭ ءومىرى دە, شىعارماشىلىعى دا بۇگىندە كوپشىلىككە تانىس. ودان بولەك ءبىر نەمىس وتباسى قارلاگتا وتىرعان سۋرەتشى انالارىنىڭ تۋىندىلارىن ىزدەپ حابارلاستى. بىراق بىزدە ونىڭ كارتينالارى بولعان جوق. مۇمكىن الداعى ۋاقىتتا تابىلىپ قالار. مىنە, وسىنداي بىردە-ءبىر شىعارماسى ساقتالماعان بەلگىسىز سۋرەتشىلەردىڭ ءتىزىمى بار. ءبىز ولارمەن ءالى دە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. وعان قوسا كوپتەگەن ماتەريال تاركىلەنگەنى تاعى بار. تۇتقىندار لاگەردەن بوساپ شىققان سوڭ دا 70-جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن باقىلاۋدا بولدى. سۋرەتشىلەر دە ءار اپتا سايىن كومەنداتۋراعا بارىپ بەلگىلەنىپ تۇراتىن», دەيدى عىلىمي قىزمەتكەر.
سونداي-اق ول قازىر بۇرىنعىداي ەمەس, سۋرەتشىلەردىڭ كوزىن كورگەندەر از ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «سوندىقتان بۇگىندە زەرتتەۋدى كوبىنەسە دەرەكتى فورماتتا جۇرگىزەمىز. مۇراعاتقا سۇراۋ سالامىز, ينتەرنەتتەن اۆتورلاردىڭ تۋىستارىن ىزدەيمىز. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىمەن «سارىارقا» تەلەارناسىمەن بىرگە ء«بىر كارتينانىڭ تاريحى» اتتى باعدارلاما تۇسىردىك», دەيدى ول.
ەركىندىك ءتۇسى
ەركىندىكتىڭ ءوز بولمىسى, ءوز مىنەزى, ءوز داۋسى, ءوز ءتۇسى بار. قارلاگ سۋرەتشىلەرى سول ۋاقىت ساياساتىنىڭ ايداۋىمەن ارقاعا كەلدى. ومىرىندە قارا جۇمىس ىستەپ كورمەگەن اقسۇيەك ونەر ادامدارى ەگىن ەكتى, اعاش وتىرعىزدى, ءۇي سالدى. بۇگىنگىدەي شىلىڭگىر شىلدەدە دولينكاعا بارا قالساڭىز, سۋرەتشىلەر ەككەن ءداۋ تالداردى سايالايسىز. سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە دەيىن 300 شاقىرىم, شىعىستان باتىسقا دەيىن 200 شاقىرىم سوزىلىپ جاتقان الىپ كەڭىستىكتە ءبىر-ءبىرىن تانىپ, ارالاسقاندار سيرەك (ماسەلەن, فريزەن مەن چيجەۆسكي بىرگە وتىرعان). كەشە مۋزەيدە دەرەكتەردى اقتارىپ وتىرىپ, لەۆ كروپيۆنيتسكيدىڭ ءبىر ءسوزىن وقىپ قالدىم. «سۋرەتشىدەن ونەر تۋادى, ال ونەر سۋرەتشىنى قۇتقارادى». شىنىندا دا, لاگەردىڭ سۇرقاي كۇندەرىندە شىعارماشىل جاندار قالاي كۇن كوردى؟ ولەڭ جازباي, ءان شىعارماي, بالشىق يلەمەي, بي بيلەمەي, سۋرەت سالماي قالاي ءجۇردى؟ ءتىرى ادام تۇنشىعادى عوي.
ولار ءار سالادا تالانتتى, ءبىلىمدى تۇتقىنداردى پايدالانا الدى. قارا جۇمىستان بولەك ءوز ىستەرىمەن دە اينالىستىردى. بىراق ەركىندىك جوق. قاراعاندىدا ونەر مەن وقۋدىڭ قالىپتاسۋىنا وسى قارلاگقا تۇسكەندەردىڭ يگىلىگى كوپ تيگەن. تەك قالاعا عانا ەمەس, جالپى قازاق بەينەلەۋ ونەرىنە سول سۋرەتشىلەردىڭ اسەرى بولدى. تولقىن قالىپتاستى, شاكىرت تاربيەلەدى.
كۋاگەر ە.انتسەلوۆيچ-زينچەنكونىڭ سۋرەتشى ا.گريگورەۆ تۋرالى ەستەلىگىندە: «ارىق, اق شاشتى, ءجۇزى اشىق, داۋسى باسەڭ بولاتىن. باراقتا تۇرعان جوق, دولينكا كەڭسەسىنىڭ ارتىنداعى كىشكەنتاي بولعانمەن, بولەك بولمەدە جاتاتىن. وعان سۋرەت سالۋعا دا, پەيزاج سالۋعا دا تىيىم سالىندى. تەك لاگەر اتريبۋتيكاسى جوق پورترەتتەر مەن اشىقحاتتارداعى ايگىلى سۋرەتتەردەن كوشىرمەلەر عانا سالا الاتىن. قاراعاندىعا بارعاندا اشىقحاتتار اكەلەتىن, گريگورەۆكە سۋرەت سالۋعا دايىندىققا كوپ كومەكتەستىم. قاپتاردى سوگەمىن, تىگەمىن, سۋرەتشى ولاردى جۇمىسقا دايىنداپ, كەنەپكە سۋرەت سالادى», دەپ جازادى. ايتا كەتەيىك, ءوزى ارىق, اق شاشتى بۇل سۋرەتشى بەيبىت ومىرىندە – 20-جىلدارى رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى رەسەي سۋرەتشىلەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ جانە كەڭەس سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولدى.
ءيا, سۋرەتشىلەر, تەك تاپسىرىسپەن جۇمىس ىستەدى. ولاردىڭ شىعارمالارىندا دراماتيزم, ياكي ءبىر زۇلمات زاماننىڭ كورىنىسى جوق. وكىمەت لاگەر ومىرىنە قاتىستى سيۋجەتتەردى سالۋعا تىيىم سالدى.
نەگىزگى تاقىرىپ – پاتريوتتىق ءمانى بار سۋرەتتەر, پورترەتتەر, رەپرودۋكتسيادان كوشىرمەلەر ەدى. ايتپاقشى, قاراعاندى وبلىستىق بەينەلەۋ ونەرى مۋزەيى قورىندا ءجۇرىپ, ەيفەرتتىڭ 1939-1940 جىلدارى سالعان «لەنين – سەرۋەندە» اتتى كارتيناسىن بايقاپ ەدىك. لەنيننىڭ ەيفەرتتىڭ كوز الدىندا كولىكپەن سەرۋەندەمەگەنى انىق.
«لەنين سەرۋەندە», ەيفەرت, 1939-1940
الايدا تىيىمعا باعىنباي, ءوز تاقىرىبىنداعى سۋرەتىن تىنتۋدەن جاسىرىپ, سىرتقا الىپ شىققان اۆتورلار دا بولعان. ماسەلەن, يۋلو سووستەر. بۇگىندە ونىڭ كارتينالارىنىڭ ءبىر بولىگى ماسكەۋدەگى «مەموريال» مۇراجايىندا تۇر. «لاگەردە يۋلو سۋرەتشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. كۇندىز ۇيىقتاپ, تۇندە سالدى. ول تۇتقىنداردىڭ پورترەتتەرىن 5 رۋبلگە سالاتىن. وعان قوسا سۋرەتتەردى ۇيگە جىبەرۋدەن ۇمىتتەنىپ, زونانى دا سالعان. ول ءۇشىن باسى بالەگە قالۋى مۇمكىن ەدى, بىراق يۋلو باسقاشا جاساي المادى» (ايەلى ل.سووستەردىڭ ەستەلىگىنەن). كەيىن 1950-1960 جىلداردا يۋلو سووستەر اندەگراۋند سۋرەتشى رەتىندە تانىمال بولدى.
قارلاگتا كوركەم-وندىرىستىك شەبەرحانالار مەن سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ بولىمدەرىن قۇرۋ ماقساتىندا جازاسىن وتەپ جاتقان سۋرەتشىلەر تىرشىلىك ەتۋ ءۇشىن كەز كەلگەن جۇمىسقا كەلىسۋگە ءماجبۇر بولدى. ەڭ كوپ تاراعان جۇمىس – بەزەندىرۋ (پلاكاتتار, ماڭدايشاداعى جازۋلار, حابارلاندىرۋلار, قۇرمەت تاقتالارى, سوتسياليستىك جارىستاردىڭ كەستەلەرى, ەكپىندىلەردىڭ پورترەتتەرى, قوعامدىق عيماراتتاردىڭ ينتەرەرلەرى), جەرگىلىكتى تەاترلار مەن مادەنيەت كلۋبتارىنداعى ساحنانى بەزەندىرۋ. ماسەلەن, قاراعاندىنىڭ ءبىر بۇرىشىنداعى بۇرىنعى باسقارما, زاۋىت, نە اسحانا عيماراتىنان تۇتقىنداعى سۋرەتشىنىڭ جاۋھار تۋىندىسىن كورىپ قالۋعا بولادى. ارينە, قازىر قالادا جەر اۋدارىلعاندار بەزەندىرگەن نىساندار از. سونىڭ ءبىرى – 1952 جىلى سالىنعان تەمىر جول ۆوكزالى, ونى نەگىزىنەن «زەكتەردەن» تۇراتىن سۋرەتشىلەر توبى بەزەندىرگەن. بۇگىندە كۇتۋ زالدارىندا ءمۇسىن فريزدەرىنىڭ ءبىر بولىگى عانا قالدى.
قاراعاندى وبلىستىق مۇراعاتىندا «سوتسياليستىك قاراعاندى» گازەتىنىڭ تىگىندىسى ساقتالعان. 1950-جىلدارداعى گازەتتەن «ل.گاۆريلوۆ» دەپ بەلگىلەنگەن كاريكاتۋرالاردى كورۋگە بولادى. بۇل سۋرەتشى ل.گامبۋرگەردىڭ لاقاپ اتى, ول 1941 جىلى تەگى نەمىس بولعانى ءۇشىن جەر اۋدارىلعان. قارلاگتا وتىرعان جوق, قاراعاندىدا شاحتادا, گازەتتە, تەاترلاردا جۇمىس ىستەدى. گامبۋرگەر وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ءبىرىنشى ەكسپوزيتسياسىن بەزەندىرگەن.
«سۋرەتشىلىك كاسىپ لاگەردەگى تۇتقىندارعا ءومىر سۇرۋگە كومەكتەستى. ياعني ارتىق تاماق جەۋگە, وزىنە دەگەن وڭ كوزقاراس تابۋعا, تۇرمىستىق كەرەك-جاراقپەن ەسەپتەسۋگە ءتيىمدى بولدى. قارلاگتاعى سۋرەتشىلەردىڭ باعاسى قابىلەتىندە ەدى. سول قابىلەتتى بارىنشا پايدالاندى. ولار, نەگىزىنەن قالاداعى كلۋبتاردى, ۇيلەردى بەزەندىردى. ءتىپتى سۋرەتشىلەرگە لاگەر اۋماعىندا ۇيىرمە اشىپ, ساباق وقىتۋعا مۇمكىندىك بەردى. مىسالى, بىزدە دولينكادا وتىرعان اننا ارتوباتسكايانىڭ ءبىر كارتيناسى بار. ول سوندا تۇراتىن ادامدارعا, وفيتسەرلەردىڭ, جەر اۋدارىلعانداردىڭ, تۇتقىنداردىڭ بالالارىنا سۋرەتتەن ساباق بەردى», دەيدى قاراعاندى وبلىستىق بەينەلەۋ ونەرى مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ا.وماروۆا.
اننا ارتوباتسكايانىڭ دولينكا جانە سپاسسك كلۋبتارىندا ۇيىرمە جۇرگىزگەنى تۋرالى داگمارا ەۆستەشينانىڭ ەستەلىگى بار: «وتباسىم ىىحك قارلاگ ورنالاسقان كەنتىنە جىبەرىلدى. سۋرەت ۇيىرمەسىنە باراتىن كلۋب ەسىمدە, ونى تۇتقىندا وتىرعان سۋرەتشى ايەل جۇرگىزەتىن. ساباققا قارۋلى كۇزەتشىنىڭ ايداۋىمەن كەلەتىن. بوس ۋاقىتى بولا قالسا, التى جاسىندا قايتىس بولعان قىزىنىڭ سۋرەتىن سالاتىن. سۋرەتشى بەرىلگەن ەسكيز بويىنشا ۇلكەن سۋرەتتى مايلى بوياۋمەن سالدى. ول ەسكيزدى كەيىن ماعان سىيلادى».
داگمارانىڭ پورترەتى, دولينكا, 1942
ارتوباتسكايا لەنينگرادتاعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىندە (ۆحۋتەين), كەيىن ميلانداعى (يتاليا) برەرا ونەر اكادەمياسىندا وقىعان. ءمۇسىن جاساۋمەن دە اينالىسادى. 1938 جىلى كۇيەۋى تۇتقىندالعان سوڭ, ءوزى دە وتانىن ساتقاننىڭ ايەلى رەتىندە رەپرەسسياعا ۇشىراپ, سەگىز جىلعا سوتتالادى. الدىمەن الجيردە, كەيىن قارلاگتا – دولينكادا بولدى. سول لاگەردە 40-جىلداردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ونەر ستۋدياسىن جۇرگىزدى. ال 1946 جىلى قالادان شىعۋ قۇقىعىنسىز بوساتىلىپ, ءبىرشاما ۋاقىت دولينكادا تۇرىپ, جۇمىس ىستەدى. مۋزىكالىق كومەديا تەاترىندا ي.كالماننىڭ «ماريتسا», «سيلۆا», ك.تسەللەردىڭ «پروداۆەتس پتيتس» (1948-1950) وپەرەتتالارىن بەزەندىردى. ا.ۆاسيلەۆا ونىڭ پورترەتىن قارىنداشپەن جاساعان.
ارتوباتسكايا پورترەتى, ا.ۆاسيلەۆا
لاگەردە سۋرەتتەن ساباق بەرگەندەردىڭ ەندى ءبىرى – ناتاليا يزنار. ول دا وتان ساتقىنىنىڭ وتباسى مۇشەسى رەتىندە قاماۋعا الىنعان. سانكت-پەتەربۋرگتە تۋعان. تەاتر سۋرەتشىسى, اكۆارەلشى. جوعارى ارنايى ءبىلىمى بار. ءوزى ادۆوكاتتىڭ قىزى. سۋرەتشىلىك شەبەرحانالارعا جەتەكشىلىك ەتىپ, كوركەم رەداكتور بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ناتاليا دا 1938 جىلدىڭ سوڭىندا ماسكەۋدە «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى» دەگەن ايىپپەن سەگىز جىلعا سوتتالادى. بۋتىر تۇرمەسىنەن الجيرعا, كەيىن قارلاگقا كەلەدى. دولينكا كەنتىندە ورتالىق كلۋب جانىندا سۋرەتشى بولدى. «گدە-تو ۆ موسكۆە», «ۋروك جيزني» سپەكتاكلدەرىن كوركەمدىك جاعىنان بەزەندىرگەن وسى ناتاليا يزنار. ونىڭ قارلاگتان جازعان حاتتارى ساقتالعان.
«وسى جىلدار ىشىندە ءومىر مەنى ەسەيتتى, جۇرەكسىزدىكتەن, دولى مىنەزدەن قۇتىلدىم».
ناتاليا يزنار
اللا ۆاسيلەۆا, ماريا مىسلينا ۇشەۋى لاگەردە جاقسى ارالاستى. ولاردى كوركەم ونەرگە دەگەن ورتاق كوزقاراستارىنان بولەك, ماسكەۋ مەن لەنينگرادتىڭ ۇزدىك شەبەرلەرىنەن العان دارىستەرى بايلانىستىردى.
ايتا كەتەيىك, لاگەردەگى بۇل بەينەلەۋ ۇيىرمەلەرى وڭىردەگى العاشقى ستۋديا بولۋى ابدەن مۇمكىن.
قارلاگ سۋرەتشىلەرىنىڭ شىعارماشىلىعىندا ەركىندىك بولمادى. ەكىباستان. الايدا ولار ولمەۋ ءۇشىن سۋرەت سالدى. قانداي تاقىرىپ بولسا دا قالامدارىن سۋىتقان جوق. ونەرىن تالعاجاۋ ەتىپ ءتىرى شىقتى. لاگەردەن بوساپ شىققان سوڭ دا باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ كەتە العان جوق. جۇمىس جوق, اقشا جوق, جۇيكە توزعان, دەنساۋلىق تا سىر بەرگەن. ءبىرشاماسى تۋعان جەرلەرىنە قايتىپ, شىعارماشىلىعىن جالعاستىرسا, ەندى ءبىرازى قازاقستاندا قالدى.
بۇگىندە قالادا ول سۋرەتشىلەردىڭ قولى تيگەن جەرلەردەن باسقا ءىزى جوق. ولار تۇرعان ۇيلەردىڭ مەكەنجايى بەلگىلى بولسا دا تاقتايشا قويىلماعان. بۇل مەكەن ءبىر جىلدارى سۋرەتشىلەر دالاسىنا اينالعانىنا قازىر قاراعاندىنىڭ قارا توپىراعى مەن ارحيۆتەگى قۇپيا دەرەكتەر عانا كۋا بولىپ قالعانداي.
ايتا كەتەيىك, قارلاگ سۋرەتشىلەرى تۋرالى بۇگىنگى ماتەريال گازەتتىڭ الداعى نومىرلەرىندە دە جالعاسادى. ەيفەرت, پرەميروۆ, فريزەن, بورحمان, چيجەۆسكي, كروپيۆنيتسكي, ستەرليگوۆ... لاگەرگە اسقان تالانتىمەن تۇسكەن جانداردىڭ ءار كارتيناسىن اڭگىمەلەيمىز. ءبارى تاريح, ءبارى ونەر.
نۇر-سۇلتان – قاراعاندى – نۇر-سۇلتان
