بۇل ماسەلە اۋەلى بيىلعى مامىر ايىندا بايقالعانىن ايتىپ وتەيىك. پاۆلودار اۋدانىنا قاراستى جاڭاقالا, نابەرەجنوە, چەرنوياركا, ميچۋرين, چەرنورەتسك جانە تاعى باسقا اۋىلدار ماڭىندا سول ۋاقىتتا جىبەك قۇرتتارى پايدا بولىپ, اۋىل تۇرعىندارى دابىل قاققان. ەرتىس وزەنى جايىلماسىنداعى ورماندار مەن جول شەتىندە تالاسا وسكەن تال-تەرەكتەرگە قۇرت ءتۇسىپ, جاپىراقتارىن تۇك قالدىرماي جەپ كەتكەن ەدى. جاندىكتەر, ءتىپتى, ۇيلەردىڭ اۋلالارىنا دەيىن كىرىپ, جەرگىلىكتى حالىق ءبىراز الاڭداپ قالدى. وسى جاعدايدى ءجىتى زەرتتەگەن پاۆلودار ورمان قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ ماماندارى ونىڭ اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى وتىرعىزىلعان القاپتارعا ەش زيانى جوق ەكەنىن, ال اعاشتاردىڭ جاپىراعى كوپ ۇزاماي قالپىنا كەلەتىنىن ايتىپ جۇرتتى تىنىشتاندىرعانى دا ەسىمىزدە. وتكەن قىس جىلى بولۋى سەبەپتى, جۇپسىز جىبەك كوبەلەكتەرى تىم ەرتە ويانىپ, وتە بەلسەندى بولىپ كەتكەن-مىس. ماماندار ءتۇسىندىرىپ بەرگەندەي, كوبەلەك قۇرتتارى ەسەيگەن سايىن اعاشتىڭ ۇشار باسىنا ورمەلەي باستايدى. جاندىكتەر تەك اعاش جاپىراقتارىمەن قورەكتەنەدى.
كەيىنگى كۇندەرى جۇپسىز جىبەك كوبەلەگىنىڭ وڭىرىمىزدەگى جاسىل جەلەككە تيگىزىپ جاتقان زيانى تىم زورايىپ بارادى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جاندىكتەر ورمان شارۋاشىلىقتارىندا جالپى اۋماعى 32 مىڭ گەكتار جەردە ءوسىپ تۇرعان اعاشتاردىڭ جاپىراعىن تىپ-تيپىل ەتكەن. بۇگىندە تۇكتى جورعالاعىشتار پاۆلودار اۋدانىنان بولەك, اققۋلى, تەرەڭكول, ەرتىس, جەلەزين اۋداندارى مەن باياناۋىلداعى ۇلتتىق پارك اۋماعىنان انىقتالىپ وتىر. كوبەلەك قۇرتتارى قىلقان جاپىراقتىلاردان وزگە اعاشتاردىڭ بارلىعىنا جابىسىپ, جاسىل جامىلعىسىن وتاپ جاتىر. بيولوگتەردىڭ سوزىنە سەنسەك, اعاش جاپىراقتارى ءبىر-ەكى ايدا-اق قالپىنا كەلەدى. الايدا جىبەك قۇرتتارىنىڭ جورىعى الگى اعاشقا كەلەسى جىلدارى دا جالعاسسا, ول السىزدەنىپ, سۋسىزدانۋى سالدارىنان ءوسۋىن توقتاتۋى عاجاپ ەمەس.
بۇعان دەيىن پاۆلودار وبلىستىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسى: «قازىرگى ۋاقىتتا ورمان كۇزەتىمەن ورمان اعاشتارىنا مونيتورينگ جاسالدى. ماتەريالدار رەسپۋبليكالىق ورمان سەلەكتسيالىق-تۇقىم ورتالىعىنا جىبەرىلدى. ورماننىڭ وسى زيانكەستەرىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولدانۋ كەرەكتىگىن انىقتاۋ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ كولەمىن بەلگىلەۋ ءۇشىن ورمان پاتولوگى مامانىمەن ۋچاسكەلەردى زەرتتەۋ جۇمىستارى جوسپارلانۋدا» دەگەن اقپارات تاراتقان ەدى. سوڭىنان انىقتالعانداي, ءبىزدىڭ وبلىستىڭ ورمان شارۋاشىلىقتارىندا ورمان پاتولوگى دەگەن مامان اتىمەن جوق ەكەن. امالسىزدان ول كورشى شىعىس قازاقستاننان شاقىرتىلدى. سەمەي ورمان شارۋاشىلىعىنان كەلگەن ارنايى ماماندار «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ, قۇرتتىڭ ءتۇرىن انىقتاپ, زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزۋدە.
ينجەنەر-ورمان پاتولوگى قارشىعا تۇرلىبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ماماندار ازىرشە جۇپسىز جىبەك كوبەلەگىنىڭ بۇل ءتۇرى قانداي تيپكە جاتاتىنىن بىلمەي الەك. اعاشتاردا ساۋمالاپ تۇرعان جىبەك قۇرتتارىنىڭ «كارانتيندىك ازيالىق ءتۇرى» نەمەسە «ەۋروپالىق كارانتينگە جاتپايتىن ءتۇرى» بولادى. ازيالىق ءتۇرى اسا قوماعاي ءارى ءوسىمتال بولعاندىقتان, ول بىردەن كارانتينگە جاتقىزىلادى. ال ەۋروپالىق ءتۇرىنىڭ زيانى از, ول كوپ ۇزاماي قۋىرشاققا اينالىپ, ۇيقىعا كەتەدى ءارى ۇشىپ كەتۋ قابىلەتىنە يە.
– پاۆلودار ورماندارىنداعى زيانكەستەردىڭ قاي تۇرگە جاتاتىنىن ازىرگە بىلمەيمىز. رەسپۋبليكالىق ورمان سەلەكتسيالىق-تۇقىم ورتالىعىنىڭ ماماندارى بارلىق وشاقتى باقىلاۋعا العان. كارانتيندىك زەرتحانانىڭ قورىتىندىسى شىققانىن كۇتۋىمىز كەرەك. ەگەر ول ەۋروپالىق ءتۇرى ەكەنى انىقتالسا, وندا سايكەسىنشە وبلىس بويىنشا توتەنشە جاعداي جاريالانىپ, جاندىكتەردى وڭدەۋگە قاراجات قاراستىرىلۋى كەرەك. جۇپسىز كوبەلەكتىڭ ەۋروپالىق ءتۇرى ورمان زيانكەستەرىنىڭ ايرىقشا قاۋىپتى تۇرلەرىنە جاتپايدى. سوندىقتان وعان رەسپۋبليكادان قارجى دا بولىنبەيدى. ال ازيالىق ءتۇرى تارالسا, وندا وڭدەۋ شارالارىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتى شۇعىلدانادى, – دەپ مالىمدەدى ورمان پاتولوگى.
مامان وڭدەۋ شارالارىن جەدەل ۋاقىتتا قولعا الۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى. سەبەبى زيانكەستەردىڭ تارالۋ اۋماعى تىم كەڭەيىپ كەتكەن.
ايماق جۇرتشىلىعىن الاڭداتقان ماسەلەگە وراي بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى حيميالىق تەحنولوگيالار جانە جاراتىلىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قانات احمەتوۆتىڭ پىكىرىن سۇراپ بىلدىك.
– جۇپسىز جىبەك كوبەلەگىنىڭ باسقىنشىلىعى – وبلىستا مەزگىل سايىن قايتالانىپ تۇراتىن تابيعي ءۇردىس. بۇل ماسەلە سوناۋ كەڭەس زامانىندا دا كەزدەسەتىن. اعاشتىڭ 300-دەن اسا تۇرىنە زيانىن تيگىزە الادى. نەگىزىنەن جالپاق جاپىراقتى اعاشتاردىڭ جاۋى. اعاشقا تۇسسە, جاسىل جەلەگىن تۇك قالدىرماي جەپ قويادى. اسىرەسە قايىڭ جاپىراعىنىڭ شىرىنىن ۇناتاتىنى بايقالادى. قازىر پاۆلودار وبلىسىندا مۇنداي ماسەلە بارى راس. بۇعان بيىلعى كوكتەمنىڭ شامادان تىس ىستىق بولعانى سەبەپ دەپ ويلايمىز. ادەتتە, ءساۋىر-مامىر ايلارى وڭىردە جاڭبىرلى كەلەتىن. بيىل كەرىسىنشە مامىر ايىنىڭ باسىنان ىستىق اپتالاپ تۇرىپ العانىن كوردىڭىزدەر عوي. ياعني اۋا رايى بۋناقدەنەلى جاندىكتىڭ كۇرت كوبەيىپ كەتۋىنە جول اشىپ بەرىپ وتىر. تەمپەراتۋرانىڭ ادەتتەگىدەن جوعارى بولۋى سالدارىنان وسىمدىكتەردىڭ يممۋنيتەتى دە ناشارلادى. نەگىزى جۇپسىز جىبەك كوبەلەگى كۇن ىسىماسا, قۋىرشاقتا ورالىپ جاتا بەرەدى. بىلۋىمشە, ايماعىمىزدا ونىڭ تۇرلەرى بىرنەشەۋ. ال جاندىكتىڭ كارانتيندىك تيپكە جاتاتىنىن نەمەسە ول تىزىمگە ەنبەيتىنىن ارنايى مەكەمەلەر مەن ورمانشىلار انىقتاۋى كەرەك, – دەيدى قانات قامبار ۇلى.
بيولوگتىڭ ايتۋىنشا, ورماندى جەردە الگىندەي زيانكەستەردىڭ كوزىن قۇرتۋ ءۇشىن ەكى بىردەي ءادىس كەڭىنەن قولدانىلادى. حيميالىق وڭدەۋدىڭ قورشاعان ورتاعا زيانى جوعارى. سوندىقتان جاۋاپتى ماماندار وڭدەۋدىڭ ەكىنشى جولى بيولوگيالىق ادىستەرگە نازار اۋدارسا ابزال. جۇپسىز جىبەك كوبەلەگىنىڭ دنق-سىنان الىنعان ميكروبتان جاسالاتىن «لەپيدوتسيد» (اۋدارماسى – «كوبەلەكتى جويۋ») دەپ اتالاتىن بيولوگيالىق پرەپارات بار. ونى قولدانسا, قورشاعان ورتاعا كوپ زيان كەلمەيدى. باعاسى دا حيميالىق پرەپاراتقا قاراعاندا قىمبات ەمەس ەكەن. ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ازيا اۋماعىندا بۇل دارىمەن اۋىلشارۋاشىلىق جانە ورماندى جەرلەرىن وڭدەۋ تاجىريبەگە كەڭىنەن ەنگىزىلگەن دەپ اتاپ ءوتتى عالىم.
ءبىر قىزىعى, جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كارانتين ماسەلەلەرىنە جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى جۇپسىز جىبەك كوبەلەگىنىڭ بۇل ءتۇرى جەرگىلىكتى ورمان قورىنا اسا قاۋىپتى ەمەس دەپ سانايدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنىڭ پاۆلودار وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ارمان شۇيكەنوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, وڭىردە تارالعان جۇپسىز جىبەك كوبەلەگىن سىرتتاي باقىلاعان ماماندار ونى ازىرشە ەۋروپالىق تۇرگە بالاپ وتىر. سول سەبەپتى جاندىك كارانتينگە جاتقىزىلعان جوق. دەي تۇرعانمەن, ينسپەكتسيا ابدەن كوز جەتكىزۋ ءۇشىن كوبەلەكتەردىڭ سىناماسىن الماتى قالاسىنداعى زەرتحانالاردىڭ بىرىنە ميكروبيولوگيالىق زەرتتەۋ جاساتۋعا جىبەرگەن.
– سىرتتاي قاراعاندا ازيالىق جانە ەۋروپالىق تيپتەردى اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس. ورمانشىلار مەن جەرگىلىكتى مامانداردىڭ پىكىر-ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, كوبەلەكتەردى ميكروبيولوگيالىق تۇرعىدان تەكسەرۋدى ۇيعاردىق. ءبىزدىڭ ايماعىمىزداعى فيتوسانيتارلىق مەكەمەلەر مۇنداي كۇردەلى زەرتتەۋدى جۇرگىزە المايتىنى انىق بولدى. ءدال وسىنداي زەرتتەۋ 2019 جىلى رەسپۋبليكالىق ورتالىعىمىزدىڭ قولداۋىمەن رەسەيدىڭ ماسكەۋ قالاسىندا جاسالىپ, پاۆلودارلىق جۇپسىز جىبەك كوبەلەگى ەۋروپالىق دەپ تانىلعان. قازىر دە ءبىز ونى سول توپتان بولار دەپ شامالاپ وتىرمىز. سەبەبى ونىڭ مىنەز-قۇلقى سول جىلدارداعى تيپتەستەرىنە ءدال كەلەدى. الماتىلىق زەرتحانانىڭ قورىتىندىسىنا وراي وڭىردەگى زيانكەستەر بويىنشا شەشىم قابىلدانادى, – دەپ جاۋاپ قايتاردى ارمان باعدات ۇلى.
وسى تۇستا بىزبەن كورشىلەس جاتقان رەسەيدىڭ ومبى وبلىسى دا جىبەك قۇرتىنان زيان شەگىپ جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. ماۋسىم ايىندا اتالعان ايماقتا 30 مىڭعا جۋىق گەكتاردان زيانكەس تابىلىپ, ورمانشىلار ونى وڭدەۋ شارالارىنا ماۋسىم ايىنىڭ العاشقى اپتاسىنان-اق كىرىسىپ كەتكەن. قۇرتقا قارسى «دەفيليگنۋم» دەپ اتالاتىن بيولوگيالىق پرەپارات كەڭىنەن قولدانىلادى. حيميالىق دارىلەۋگە قاراعاندا ول ارزان تۇرادى ءارى وزگە جاندىكتەرگە, ارالار مەن قۇستارعا, جىرتقىش اڭدارعا, وسىمدىكتەر مەن اعاش-بۇتالارعا ەش زيانى جوق ەكەن. ومبى وبلىسىنداعى ورمان شارۋاشىلىعى باس باسقارماسىنىڭ وكىلى ميحايل لەششين بيولوگيالىق پرەپاراتتىڭ اسەرى جۇپسىز جىبەك كوبەلەگىنىڭ اس قورىتۋ جۇيەسىنە باعىتتالعانىن, ونىمەن وڭدەلگەن جاپىراقتى جەگەن قۇرتتىڭ بىردەن ءولىپ قالاتىنىن ايتادى. ياعني تۇكتى قۇرت كوبەلەككە اينالىپ ۇلگەرمەيدى.
ەكىنشىدەن, ومبى وبلىسى بىزدەگىدەي ازيالىق نەمەسە ەۋروپالىق ءتۇر دەپ بولمەيدى. اعاشتارعا قۇرت ورمەلەي باستاسا, ورمانشىلار بىردەن كارانتين شارالارىنا جۇگىنۋدى ادەت قىلعان. بۇل ءادىستى ءبىزدىڭ ورمان قورىنا جاۋاپتى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر دە ۇيرەنسە دەيمىز.
ايتپاقشى, بيىل جىبەك كوبەلەكتەرىنىڭ اعاشتارعا سالىپ كەتەتىن دەرناسىلدەرى دە جىلداعىدان كوپ بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. ەندەشە, كەلەر جازدا احۋال قازىرگىدەن دە كۇردەلەنىپ كەتۋى ىقتيمال. جىبەك كوبەلەگىنىڭ دەرناسىلى سۋىققا وتە شىدامدى, -42 گرادۋس ايازعا دەيىن ومىرشەڭدىگىن ساقتاپ قالادى. ورمانشىلار بۇل ماسەلەنى دە ەسكەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
وتكەن اپتا جاۋىن-شاشىندى بولىپ, وڭىردەگى جاندىكتەردىڭ «جورىعىن» ءبىراز توقتاتقان سىڭايلى. سينوپتيكتەر وسى اپتانىڭ ورتاسىنان باستاپ كۇن قايتا ىسىپ, كۇندىزگى ۋاقىتتاردا +38 گرادۋسقا جەتەتىنىن ايتىپ وتىر. ەندەشە, وڭىردە جۇپسىز جىبەك كوبەلەگىنىڭ الەگى ءالى دە تولاستامايدى دەگەن ءسوز.
مۇرات قاپان ۇلى,
جۋرناليست
پاۆلودار وبلىسى
