بىرەۋىنىڭ عانا ەتەگىنەن ۇستاپ, وزگەسىمەن سىپايى قاتىناستا بولۋدىڭ سەبەبى, كورىپ وتىرعانىمىزداي, جاراتىلىستارى ءبىر-بىرىنەن الشاقتاۋ, جۋىسا بەرمەيتىندىگىندە جاتىر. ولاردى ءبىر تەرميننىڭ قۇرامىنا جيناقتايتىن ورتاق نەگىزدەرى ەمەس, ورتاق تەتىك – باس ارىپپەن جازىلادى جانە ارقايسىسى جەكە نىساننىڭ جالقى اتاۋى رەتىندە قولدانىسقا تۇسەدى, ياعني ۇقساس قىزمەت اتقارادى. قازاق ونوماستيكاسىنىڭ تاريحىندا جەكەلەگەن سالالار بويىنشا قوماقتى زەرتتەۋلەر جازعان عالىمدار بار, سولاردىڭ ىشىندە تەلعوجا جانۇزاق اعامىزدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ول قازاق ونوماستيكاسىنىڭ ءبىرتۇتاس بولمىسىن سومداپ شىعۋىندا. سان تاراۋلى سالانىڭ ورتاق نەگىزى رەتىندە جاندى تىرشىلىك يەسى مەن جانسىز زاتتارعا بەرىلگەن جالقى اتاۋلاردىڭ بارلىعىن ۇلتتىق ءتىل مەن تانىم كەڭىستىگى اياسىندا ءوزارا ساباقتاستىرىپ, تىلدىك قۇرىلىم جۇيەسى بويىنشا لينگۆيستيكالىق سيپاتتاماسىن ۇسىندى.
تەلعوجا جانۇزاقتىڭ زەرتتەۋلەرى ادامزات پەن عالامزات ەسىمدەرىن قامتيدى. اسپان مەن جەردىڭ اراسىنداعى قازاق بالاسى ات قويىپ, ايدار تاققان بارشا جاراتىلىستىڭ لينگۆيستيكالىق تابيعاتىنا ۇلتتىڭ كوزىمەن قارادى, ولاردى ۇلتتىق تانىممەن تانىدى. وسىنشا اۋقىمدى سالانىڭ عىلىمي نەگىزىن قالاپ, ءبىرتۇتاس بەينەسىن سومدادى. قازاق ونوماستيكاسى سالالارىن جەر-سۋ اتاۋلارى, كىسى ەسىمى, ەتنونيمدەر (حالىق, رۋ, تايپا اتاۋلارى), جانۋارلار اتاۋلارى, اسپان دەنەلەرىنىڭ اتاۋلارى, ت.ب. تۇرلەرىنە قاراي جۇيەلەگەندە بىرنەشە عانا تاقىرىپتىڭ اياسىنا جيناقتاعانمەن, ارقايسىسى تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ, جاپىراعىن بيىككە جايعان الىپ بايتەرەك ىسپەتتى. ءاربىر جاپىراعى زامانا جەلىمەن تەربەلىپ سىر شەرتەدى. ت.جانۇزاق ولاردىڭ ەشبىرىن بوتەن كورمەدى, بارلىعىنىڭ ىشكى الەمىنە ءۇڭىلدى, سىبدىرىنان سىر اۋلادى. ءسويتىپ, قازاق ونوماستيكاسىنىڭ تامىرشىسىنا اينالدى.
اۋەل باستا قازاق ونوماستيكاسىنىڭ انتروپونيميكا (كىسى ەسىمدەرى) سالاسىنا ات بايلاعان. سەبەپشى بولعان – بەلگىلى تۇركىتانۋشى س.ە.مالوۆ. 1953 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا 2 تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن» جاساۋ جۇمىستارى بويىنشا تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن قازاقستان عىلىم اكادەمياسى جانىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ اماناتى – اكادەميك ءى.كەڭەسباەۆتىڭ جازىپ بەرگەن حاتىن الىپ لەنينگرادقا بارعان جاس عالىم ۇلكەن ولجامەن ورالادى. سوزدىك جاساۋ جۇمىستارىنان مول ماعلۇمات الۋمەن قاتار, س.ە.مالوۆپەن جولىعىپ كوپ اقىل-كەڭەس تىڭدايدى. سول جولى عالىم «قازاق تىلىندەگى كىسى ەسىمدەرى» دەگەن تاقىرىپتى ۇسىنادى. العاش اتى كەڭىنەن تانىمال تۇركولوگتىڭ الدىندا جۇرەكسىنىپ وتىرعان جاس ىزدەنۋشى ءوزىنىڭ زەرەكتىگىمەن عالىمنىڭ نازارىن اۋدارسا كەرەك, ءبىر اي بويى ۇيىندەگى كىتاپحاناسىمەن تانىسۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى, ءوزى دە التىن ۋاقىتىن قيىپ بىلگەنىن ايامايدى. رۋحى جەلپىنىپ, جاڭاشا تۇلەپ شىعا كەلگەن جاس تالاپكەرگە عالىم ءۇش ءتۇرلى شارت قويادى: ءبىرىنشىسى – اراب, پارسى تىلدەرىندەگى ماتەريالداردى پايدالانا بىلەتىندەي وقۋ, جازۋىن ءبىلۋىڭ كەرەك; ەكىنشىسى – ورحون-ەنيسەي جازۋىن ءبىلۋىڭ كەرەك; ءۇشىنشى – تاريحي ءارى ەتنوگرافيالىق ەڭبەكتەردى كوپ وقىپ, جەتىك ءبىلۋىڭ كەرەك. بۇل ۇلكەن ومىرگە قادام باسقالى تۇرعان جاس شاكىرتتىڭ باعىتىن ايقىندار ساتتەگى جاناشىرلىق تالاپ ەدى.
ەلگە دە ۇلكەن امانات ارقالاپ ورالعان تەلاعاڭ سودان بەرى بۇگىنگە ارقاسىن سۋىتىپ, ءبىر دەمالعان ەمەس. قازاق ونوماستيكاسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنەن جاڭىلىپ كورگەن جوق. ونى ءومىر بويى وتاسقان جارى, ۇيدەگى جەڭگەيدىڭ (پروفەسسور ەرعازيەۆا ناريما يسمايىلقىزى) مىنا ءبىراۋىز سوزىنەن تۇسىنۋگە بولادى: «مەن توكەڭنىڭ ادالدىعىنا ەشقاشان كۇماندانعان ەمەسپىن, بىراق ءومىر بويعى قىزعانىشىم ونوماستيكا بولدى, ويتكەنى ول ونوماستيكانى مەنەن گورى جاقسى كوردى!» – دەپ جۇرتتى ءبىر كۇلدىرگەن ەدى.
عىلىمي باعىتىن ايقىنداپ العان جاس تالاپ الدىنان اشىلعان ونوماستيكالىق كەڭىستىكتىڭ ءار قيىرىنا قالام سىلتەدى. ىلگەرىدە اتاپ وتكەنىمىزدەي قازاق تىلىندەگى اتاۋلار الەمىن بارىنشا شارلادى. عىلىمى مەن عۇمىرى قاتار ورىلگەن ۇزاق ساپاردا وزىندىك مادەني-تانىمدىق كەڭىستىگى دە قالىپتاسىپ جەتىلدى. وسى كەڭىستىكتەگى قوماقتى ولجا سالعان باعىتىنىڭ ءبىرى – قازاق ەسىمدەرى بولاتىن.
كىسى ەسىمدەرى – ۇلتتىق مادەني-تانىمنىڭ ايناسى, عاسىرلار بويعى حالىقتىق تالعامنىڭ نەگىزىندە سۇرىپتالىپ, وزىندىك قورى قالىپتاسىپ, ءتىل مادەنيەتىنىڭ ءبىر تاراۋى رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ول ۇلتتىڭ تاريحى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, سالت-ساناسى, داستۇرىمەن تىكەلەي ساباقتاستىقتا داميدى, سوندىقتان حالىق مادەنيەتىنەن تىس تۇرا المايدى. وسى تۇرعىدان العاندا ەسىمدەردىڭ لينگۆيستيكالىق تابيعاتىن سارالاۋعا ارنالعان عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى مادەني-تانىمدىق قىرىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. س.ە.مالوۆ ۇسىنعان «قازاق تىلىندەگى كىسى ەسىمدەرى» تاقىرىبى بويىنشا 1961 جىلى ءى.كەڭەسباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. سول ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە «قازاق تىلىندەگى جالقى ەسىمدەر» اتتى جوو ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان وقۋ قۇرالى جارىق كوردى. وسىدان سوڭ 1971 جىلى «قازاق ەسىمدەرىنىڭ تاريحى» اتتى مونوگرافياسىن جاريالادى. كونە تۇركى جازبا مۇرالارىنان قازىرگى زامانعا دەيىنگى كىسى ەسىمدەرىنىڭ لينگۆيستيكالىق, تاريحي-ەتنوگرافيالىق, تانىمدىق-مادەني نەگىزدەرىن زەردەلەگەن, عىلىمي قاۋىم ءۇشىن دە, جالپى كىسى ەسىمدەرىنىڭ تاريحى مەن تاعىلىمدىق مادەنيەتىن بىلگىسى كەلەتىن كوپشىلىك وقىرماندار ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى بۇل ەڭبەك تۇركى الەمىندە العاش رەت جارىق كورگەن كولەمدى عىلىمي-زەرتتەۋ بولاتىن. وسى زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىندە كىسى ەسىمدەرىنىڭ ماعىناسىن, شىعۋ ۋاجدەرى مەن ەتيمولوگياسىن ايقىنداۋعا ارنالعان ەڭبەك قالىڭ قاۋىمعا «ەسىمدەر سىرى» دەگەن اتپەن ۇسىنىلدى. بۇل كىتاپ ۋاقىت تالاپتارىمەن وزگەرىپ, جاڭعىرىپ-جاسارىپ نەمەسە وتكەن تاريحىمىزدى قايتا ەسكە الىپ وتىراتىن كىسى ەسىمدەرىنىڭ تابيعاتىنا ساي ءار جىلداردا تولىقتىرىلىپ, قوعام سۇرانىستارىنا سايكەس قايتادان جاريالانىپ وتىردى.
قازاق ەسىمدەرىنىڭ كۇردەلى ىقپالعا ۇشىراعان كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى, ونىڭ اسىرەسە سوڭعى ءجۇز جىلدىق تاريحتاعى تاعدىرىمەن بايلانىستى. لينگۆيستيكالىق تابيعاتىنا تىكەلەي اسەر ەتكەن تاريحي فاكتورلار سول سالانىڭ ماماندارىن تولعاندىرعانى بەلگىلى. قازاق ەسىمى ورىس تىلىنە اۋدارىلمايدى, بىراق ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا بەيىمدەلە جازىلادى. بۇل تالاپتىڭ استارىندا ۇلكەن شىعىن جاتىر ەدى. ۇلكەن شىعىن دەپ وتىرعانىمىز ۇلتتىق بولمىسىنان اۋىتقىپ, سول تۇستا قۇجاتتاردا نە ورىسشا ەمەس, نە قازاقشا ەمەس اتى-جوندەر پايدا بولا باستاعان. ورىس ءتىلى «موداعا» شىعىپ تۇرعان زاماندا ونىڭ قانشالىقتى ۇلتتىق تابيعاتىمىزعا جات ەكەنىن تەك كىسى ەسىمدەرىنىڭ سىرلارىن تەرەڭ تانىپ جۇرگەن تەلاعاڭ سياقتى ماماندار عانا اڭعارا الدى. ايعايمەن قورقىتۋعا, سوعىسىپ جەڭۋگە بولمايتىن قاتال جۇيەنى تەك جۇيەمەن عانا جەڭۋ مۇمكىن ەدى. سوندىقتان وسى قيىندىقتى جەڭۋدىڭ جولى رەتىندە 1988 جىلى ك.ەسپاەۆامەن بىرلەسىپ, ون مىڭعا جۋىق ءجيى قولدانىلاتىن كىسى اتتارىن قامتىعان «قازاق ەسىمدەرى» اتتى سوزدىگىن جاريالادى. بۇل سوزدىكتە ەر مەن ايەل ەسىمدەرى جەكە ءتىزىلىپ, تەك ەسىمدەر عانا ەمەس, اكە اتتارى مەن فاميليالارىنىڭ ورىسشا, قازاقشا جازىلۋ نۇسقالارى دا كورسەتىلدى. ەڭ باستىسى, بۇل ەڭبەك قالىڭ كوپشىلىكپەن قاتار, ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ ورگاندارى مەن يم پاسپورت ورىندارىنا, اۋىلدىق, سەلولىق, قالالىق, وبلىستىق اكىمدىكتەرگە, بۇقارالىق اقپارات پەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالىپ ەدى. قوعام ءومىرىنىڭ اۋقىمدى بولىگىن قامتىعان بۇل ەڭبەكتىڭ نەگىزگى ماقساتىن تۇسىنە وتىرىپ, پاتريوت عالىمنىڭ ىشكى جان شىرىلى دەپ تە, اۋىرۋدى ءدال تاباتىن تامىرشى دەپ تە باعالاۋعا بولادى. بۇل ەڭبەك يدەولوگيانىڭ بەت قاراتپاي تۇرعان تۇسىندا, ءۇنسىز دايىندالىپ, ماسەلەنىڭ ىڭ-شىڭسىز شەشىلۋىنە, ياعني رەسمي مەكەمەلەردە ءبىرشاما قيىندىقتاردىڭ جەڭىلدەپ, ءىستىڭ وڭعا قادام باسۋىنا ىقپال ەتتى. ەڭ باستىسى, رەسمي مەكەمەلەرگە قازاق ەسىمدەرىنىڭ ارتىندا ىزدەۋشىسى بارىن سەزىندىردى.
بۇل كىتاپ سول كەزدە پاسپورت ۇستەلدەرى مەن ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەيتىن ورىنداردا, باسقا دا مەكەمە, ۇيىم, قوعام, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە كەڭىنەن پايدالانىلاتىن اسا قاجەتتى قۇرالعا اينالدى. بەلگىلى عالىم ديحان قامزابەك ۇلى كىسى اتتارىنىڭ جازىلۋىنا بايلانىستى سوراقىلىقتارعا كۇيىنگەن ءبىر ماقالاسىندا ت.جانۇزاقتىڭ وسى كىتابىن ىزدەگەن بولاتىن, وكىنىشكە قاراي, قازىرگى ءتيىستى ورىندار وزدەرىنە اسا قاجەتتى وسى ەڭبەكتى پايدالانباعاندىقتان كوپتەگەن كەمشىلىككە جول بەرىلگەنىن سىنادى. سوندىقتان ەلدىگىمىز بەن ءتىلىمىزدىڭ ۇلتتىق ناقىشىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ جاتقان قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ماڭىزى زور وسى كىتاپ تولىقتىرىلىپ, قايتا جارىق كورسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
قوردالانعان وسى ماسەلەلەردىڭ قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك شەشىمىن ىزدەۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنان باستاپ-اق قولعا الىندى. وسى ماقساتپەن 1991 جىلى قىركۇيەكتە «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە «اتى-ءجون تاريحىنا تەرەڭدەسەك» دەيتىن ماقالا جازادى. ارتىنان اكادەميك ءا.قايدارمەن بىرىگىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قازاق ازاماتتارىنىڭ ەسىمدەرى مەن اكە اتتارىن جانە فاميليالارىن رەتتەۋ تۋرالى» تۇجىرىمدامانى ۇسىندى. بۇل ەڭبەك تە 1994 جىلى اقپان ايىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالاندى. وسى تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزىندە 1996 جىلى ساۋىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ «ۇلتى قازاق ازاماتتارىنىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ءتارتىبى تۋرالى» جارلىعى شىقتى.
تۇتاستاي الىپ قاراعاندا ت.جانۇزاقتىڭ انتروپونيميكا سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىندە قازاق ەسىمدەرىنىڭ تىلدىك تابيعاتى, تىنىسى مەن تىرشىلىگى, وتكەن تاريحى مەن بولاشاق تاعدىرى تۇگەل قامتىلدى. وسى ايتىلعانداردان-اق ونىڭ ۇلتتىق ەسىمدەردىڭ جوعىن تۇگەندەۋگە قانشالىقتى ۇلەس قوسقانىن شامالاۋعا بولادى. زەرتتەۋلەرىنىڭ استارىندا قازاق ءتىلى مادەنيەتىنىڭ دامۋ تاريحى مەن حالىقتىڭ ات قويۋ پرينتسيپتەرىنە قاتىستى كوپتەگەن اقپارات بەرىلگەن.
عالىم قازاق ەسىمدەرىمەن قاتار, ونوماستيكانىڭ توپونيم, ەتنونيم, كوسمونيم, زوونيم, ت.ب. سالالارىن قامتىعان «قازاق ەسىمدەرىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى» تاقىرىبىندا 1976 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىقتى. اۋەلدە ونوماستيكالىق اتاۋلاردى جالقى ەسىم رەتىندە بىرتۇتاستىقتا قاراستىرىپ, قۇرىلىمدىق جۇيەسىن نەگىزدەپ الدى دا, كەيىن ارقايسىسىن تەرەڭدەتە زەرتتەپ, جەكەلەگەن كولەمدى ەڭبەكتەرگە ارقاۋ ەتتى. ىزدەنىس بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ايماقتارى بويىنشا جەر-سۋ اتاۋلارىنا ارنالعان ءبىرشاما ەڭبەكتەر جاريالادى. «ورتالىق قازاقستان جەر-سۋ اتتارى, 1989 ج.», «قازاقستان گەوگرافيالىق اتاۋلارىنىڭ سوزدىگى. جەزقازعان وبلىسى, 1990 ج.», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توپونيمدەرى, 2001», «قازاقستان گەوگرافيالىق اتاۋلارى. الماتى وبلىسى, 2005», «قازاق ونوماستيكاسى. كازاحسكايا ونوماستيكا 1-توم. 2006 ج.», «قازاق ونوماستيكاسى. اتاۋلار سىرى. 3-توم, 2007 ج.», «قازاق ونوماستيكاسى. توپونيميكا. 2-توم, 2008», «جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ءتۇپ-توركىنى», «جەر-سۋ اتاۋلارى. ەتيمولوگيالىق انىقتامالىق, 2011 ج.», «حالىقتىق گەوگرافيالىق تەرميندەر, 2013 ج.» (باسۋعا بەرىلگەن), «اكادەميك ن.ساۋرانباەۆ, 2014 ج. (جاۋاپتى رەداكتورى جانە اۆتورلارىنىڭ ءبىرى)», «ەتيمولوگيا درەۆنيح توپونيموۆ, 2017 ج.», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اكىمشىلىك اۋماقتىق بىرلىكتەر اتاۋلارى (انىقتامالىق), 2017 ج. (جاۋاپتى رەداكتورى جانە اۆتورلارىنىڭ ءبىرى)», ت.ب. سەكىلدى كولەمدى ەڭبەكتەرى مەن ءار كەزەڭدەگى وزەكتى ماسەلەلەرگە ارنالعان ماقالالارى قازاق توپونيميكاسىنا قوسىلعان ەلەۋلى ولجا بولاتىن.
وسى ەڭبەكتەردىڭ نەگىزگى مازمۇنىن جيناقتاي قاراعاندا قازاق عىلىمىنا جانە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تىلدىك-مادەني دامۋىنا قاجەت باعىتتاردى ءدوپ باسىپ تانىعانىن بايقايمىز. قولدانبالى زەرتتەۋ جۇمىستارى قازاق ونوماستيكاسىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ومىرلىك قاجەتتىلىكتەر ەكەن. كوپ جىلدار بويى جيناعان تاجىريبەسىنەن تۇيگەنى مەن زەردەلەگەنى «حالىقتىكى حالىققا» دەگەن قاعيداعا تياناقتاپ تۇرعانداي.
قازىرگى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جانىنداعى تۇركى جانە قازاق ءتىلى ماماندىقتارى بويىنشا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن ديسسەرتاتسيا قورعايتىن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى رەتىندە 1968 جىلدان 2010 جىلعا دەيىن ابىرويلى دا يگىلىكتى قىزمەت اتقاردى. وسى تۇستا ت.جانۇزاقتىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ شەگىنەن شىعىپ, تۋىستاس تۇركى حالىقتارىنىڭ جوعىن تۇگەندەۋگە اتسالىسقانىن كورەمىز. كەزىندە قامقورلىعىن كورگەن تۇركى جۇرتىنىڭ عالىمدارى ونى ۇنەمى ەسكە الىپ وتىرادى. وسى ىسكەرلىك بايلانىستىڭ ارقاسىندا عالىم دۇنيەجۇزى لينگۆيستەرى باس قوسقان XIII, XIV, XVII حالىقارالىق ونوماستيكالىق كونگرەستەرگە (كراكوۆ, 1978, لەيپتسيگ, 1984, حەلسينكي, 1990), بۇكىلوداقتىق تۇركولوگيالىق كونفەرەنتسيالارعا (تاشكەنت, 1980, بىشكەك, 1986, لەنينگراد, 1965, ماسكەۋ, 1968, 1987, الماتى, 1985), رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالارعا (الماتى, 1973, 1986; تاشكەنت, 1990, 1991; باكۋ, 1987, 1988) قاتىسىپ, باياندامالار جاسادى. الەم عالىمدارىنىڭ قازاق ونوماستيكاسىنا نازارىن اۋداردى. قازاق-تۇركى ونوماستيكاسى بويىنشا كاسىبي ماماندار دايىنداۋدا دا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقاردى. قازاق ونوماستيكاسى بويىنشا قورعالعان ەڭبەكتەردى ايتپاعاندا ە.بەگماتوۆ (وزبەكستان), ش.جاپاروۆ (قىرعىزستان). گ.ر.اليەۆ (ازەربايجان), ا.كامالوۆ (باشقۇرتستان), گ.ف.ساتتاروۆ (تاتارستان), ت.ب. سەكىلدى قازىرگى تۇركولوگيادا اتتارى تانىمال عالىمداردىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىنا كەڭەسشى بولدى (بىرنەشە پاپكا كولەمىندەگى كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارعا, ءتۇرلى جيناقتار مەن مونوگرافيالارعا جازعان تالداۋ, ساراپتاۋ پىكىرلەرى قازىر تەلاعاڭنىڭ ارحيۆىندە ساقتاۋلى تۇرعانىن وسى ورايدا ەسكەرە كەتكەن ورىندى).
وسى ورايدا تەلاعاڭنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىنە دە توقتالا كەتكەن ءجون. جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن كەڭەستىك وكتەمدىك ءمىنىپ العان قاھارىنان تۇسپەي تۇرعان جىلداردا قازاقستان جوعارى كەڭەسى پرەزيديۋمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.س.سيدوروۆاعا مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى اشىق حات جازىپ, وسىدان سوڭ ول كىسىنىڭ قولداۋىمەن جوعارى كەڭەستىڭ تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ ارنايى وتىرىسىندا بايانداما جاسادى. قىزۋ تالقىلاۋلاردان سوڭ مينيسترلەر سوۆەتى جانىنان مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ ەرەجەسىن تەلاعاڭ ءوزى دايىندادى جانە 1990-2003 جىلدارى ۇكىمەت قاۋلىسى بويىنشا (1990 جىل 20 ءساۋىر №150 قاۋلى) وسى كوميسسيانىڭ تۇراقتى مۇشەسى ءارى عالىم حاتشىسى رەتىندە حالقىمىز قولدانعان جۇزدەگەن گەوگرافيالىق اتاۋلاردى قايتا جاڭعىرتۋ, ياعني زامانى ءوتىپ ەسكىرگەن اتاۋلاردى وزگەرتۋ, بۇرمالانعاندارىن قالپىنا كەلتىرۋ – ترانسكريپتسياسىن تۇزەتۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋعا قوعامدىق نەگىزدە قىزمەت ەتىپ, وراسان زور ۇلەس قوستى.
وسى جۇمىستاردى اتقارۋ بارىسىندا جيناعان تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە كەلەلى قۇجاتتار دۇنيەگە كەلدى. اكادەميك ءا.قايدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, «رەسپۋبليكاداعى مەملەكەتتىك جانە اكىمشىلىك اۋماقتىق بىرلەستىكتەردىڭ اتاۋلارىن رەتتەۋدىڭ, ەلدى مەكەندەردىڭ اتتارىن وزگەرتۋ جانە تاريحي-گەوگرافيالىق اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋ تۇجىرىمداماسىن» دايىنداپ شىقتى.
قانداي جۇمىس اتقارسا دا عىلىمي نەگىزىن قالىپتاستىرىپ, ونىڭ بولاشاعىنا جول اشىپ جۇرەتىن عالىم, قازاق توپونيمدەرىنىڭ دە وتكەن تاريحى مەن الداعى بولاشاعىنىڭ اراسىنداعى التىن ارقاۋدىڭ ءجىبى سوگىلمەگەنىن قالادى. وسى ساباقتاستىقتىڭ ۇزىلمەۋى ءۇشىن قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك ەرەجەلەرىن دايىندادى جانە شاكىرتتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعىنا ارناپ 2001 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توپونيمدەرى. توپونيميا رەسپۋبليكي كازاحستان» اتتى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى كولەمدى انىقتامالىقتى دايىنداپ, قولدانىسقا بەردى. س.ءابدىراحمانوۆ, ق.رىسبەرگەنوۆالارمەن بىرلەسە وتىرىپ, 2002 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قازاق گەوگرافيالىق اتاۋلارىن ورىسشا جازۋ بويىنشا نۇسقاۋلىقتى (ينسترۋكتسيا پو رۋسسكوي پەرەداچە كازاحسكيح گەوگرافيچەسكيح نازۆاني رەسپۋبليكي كازاحستان)» قولدانىسقا بەردى. قازاق جەرىندەگى تاريحي اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ, بۇرمالانىپ, تەرىس جازىلىپ جۇرگەن اتاۋلاردى وزگەرتۋ ىسىنە ت.جانۇزاق وسىلايشا جەتەكشىلىك ەتىپ, بەلسەنە اتسالىسقان ەدى.
ت.جانۇزاقتىڭ زەرتتەۋلەرى, ءسوز باسىندا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, اسپان مەن جەردىڭ اراسىنداعى قازاق بالاسى ات قويىپ, ايدار تاققان بارشا جاراتىلىس اتاۋلارىن قامتىدى. ولاردى ءوزارا ساباقتاستىقتا تاني وتىرىپ, ارقايسىسىنىڭ وزىندىك مارتەبەسىن ايقىندادى, ياعني نەگىزگى جۇيەسىن قالىپتاستىردى. اتاۋلاردىڭ تابيعاتى ارقىلى قازاق بالاسى, دالاسى, ۇلتتىق الەمى ۇشتىگىنىڭ بىرلىگىن انىقتادى. وسى ءۇش سالانىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستاپ, تالاي بەلەستەردەن اسقان تەلاعاڭ بۇگىندە مەرەيلى بيىگىندە.
ت.جانۇزاق ۇزاق جىلدار ۇعا جانىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ونوماستيكا ءبولىمىن باسقاردى. ونوماستيكانىڭ ءتۇرلى سالالارى بويىنشا 300 مىڭنان استام اسا باي كارتوتەكالىق قور جاسالدى, كوپتەگەن ونوماست-ماماندار دايىندادى. ءبولىم جۇمىسى جۇيەلى, جوسپارلى قالىپقا ءتۇسىپ, قىزمەتكەرلەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى قازاق ونوماستيكاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى.
سانالى عۇمىرىنىڭ 70 جىلىن قازاق ونوماستيكاسىنا ارناعان عۇلاما عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز بۇگىن توقسان بەس جاسقا تولدى. بۇرىنعى جازعاندارىنا سىن كوزبەن قاراي وتىرىپ, بىرەر جىل بۇرىن ەڭبەكتەرىنىڭ بەس تومدىق جيناعىن جاريالادى. ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز, ءار ءسوزىن جۇرەك سۇزگىسىنەن وتكىزە وتىرىپ, مۇقيات زەردەلەنگەن ەڭبەك بولىپ شىقتى. ءسويتىپ, قازاق ونوماستيكاسى دەيتىن ۇعىمنىڭ ءبىرتۇتاس بولمىسىن سومداپ, قۇرىلىمىن جۇيەلەپ, كوپشىلىك وقىرمانعا ۇسىندى. ءالى دە ايتارى از ەمەس. ارمان الىس, ارقالاعان اۋەلگى امانات ارقاسىندا...
بەكجان ابدۋالي ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
قىزدارحان رىسبەرگەن,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
