ەل ەكونوميكاسىنان ءوسىم كۇتىلەدى

ابىگەرگە تۇسكەن الەم

سOVID-19 الەم نازارىنداعى جاڭالىقتاردىڭ قاتارىنان بىر­تىن­دەپ ىعىسىپ كەلەدى. قازىر كۇن تارتىبىنە ۋكرايناداعى قاقتىعىس, ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىنىڭ شيە­لەنىسۋى, جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋى جانە الەمدىك ينفليا­تسيا­نىڭ ءوسۋى سەكىلدى وزەكتى ماسە­لە­لەر شىقتى. پاندەميادان كەيىن­گى كەزەڭدە الەمدەگى ورتالىق بانك­تەردىڭ بارلىعى دەرلىك ينفليا­تسيا­نى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن مول­شەرلە­مەلەردى كوتەرۋگە تىرىس­قانى ءمالىم. بىراق سوعىس­تىڭ سوق­­قى­سى جاعدايدى ودان ءارى ۋشىق­­تىرا تۇسكەندەي. گەو­ساياسي جاع­داي جاھاندىق ەكونوميكانى تىعىرىققا تىرەپ وتىر. ساراپ­شى­لاردىڭ پىكىرىن­شە, 1962 جىلعى كاريب داعدا­رى­­سىنان كەيىن الەم مۇنداي جاع­دايعا ەشقاشان تاپ بولعان ەمەس.

Bloomberg جانە Financial Times الەمدىك ەكونوميكانىڭ قۇل­دىراۋ قاۋپى جوعارى ەكەنىن العا تارتىپ, دابىل قاعۋدا. ال كەي­بىر حالىقارالىق قارجى ۇيىم­دارى اقش-تاعى ستاگفلياتسيا قاۋ­پىنىڭ جوعارىلاعانىن كورسەتىپ وتىر. 1981 جىلعى جەلتوقساننان بەرى ءوزىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىنە جەتكەن اقش ينفلياتسياسىنداعى ءوسۋدىڭ جالعاسۋى (وسى جىلدىڭ مامىرىندا 8,6 پايىزدى قۇرادى) فەدەرالدى قور جۇيەسىنە مونەتارلىق ساياساتتى قاڭداتۋعا ءماجبۇر ەتتى. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2022 جىل­­عى 15 ماۋسىمدا بازالىق مول­­شەر­لەمە 1,5-1,75 پايىزعا دەيىن كو­تەرىلگەن بولاتىن. بۇعان «امە­­ريكا ەكونوميكاسىنداعى جوعا­­رى ينفلياتسياعا قاتىستى كۇر­دەلى جاعداي ۋكرايناداعى اسكە­ري قاقتىعىستىڭ جاھاندىق ەكونو­ميكاعا اسەر ەتۋىنەن دە بايقا­لادى» دەپ انىقتاما بەرىل­گەن. فەدەرالدى قور جۇيەسى ۇزاقمەر­زىمدى پەرسپەكتيۆادا 2 پايىز دەڭ­گەي­ىندەگى ينفلياتسياعا قول جەتكى­زۋدى جانە جۇمىسپەن قامتۋدى ماكسيمالدى تۇردە جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.

قولدانبالى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, دامىعان ەلدەردىڭ مونەتارلىق ساياساتىن شەكتەۋ دامۋشى نارىقتاردان كاپيتالدىڭ جىلىستاۋىنا الىپ كەلەدى جانە دامۋشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارى مەن مۇنايدىڭ نەتتو-ەكسپورتتاۋشىلارىنا قىسىم جاسايدى. بۇل رەتتە قاتاڭ اقشا-نەسيە شارتتارى 1970 جىلدارداعى مۇناي كۇيزەلىسى مەن توقىراۋ كەزىندەگىدەي ينفلياتسيالىق سپيرالعا جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بۇزىلۋىن شەكتەيتىن جالعىز نۇسقا بولىپ قالا بەرەدى.

اشارشىلىقتىڭ اۋىلى الىس ەمەس

الەمدىك ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى جاعداي پاندەميا باستالعاننان بەرى ناشارلاي باستادى. جەتكىزىلىم تىزبەگىن بۇزىپ, لوگيستيكا, ونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك تاسىمالى قۇنىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلدى. وتكەن جىلدان باستاپ كليماتتىڭ وزگەرۋىنە جانە ۋكراينادا سوعىستىڭ باستالۋىنا بايلانىستى بۇل ماسەلە ءتىپتى شيەلەنىسە ءتۇستى. شىعىس افريكاداعى قۇرعاقشىلىق, اۋسترالياداعى سۋ تاسقىنى, ەۋروپا مەن وڭتۇستىك امەريكاداعى اپتاپ ىستىق, ۋكراينا استىعىن الەمدىك نارىقتارعا ەكسپورتتاۋعا رەسەيدىڭ قويعان شەكتەۋلەرى افريكا مەن ازيادا اشارشىلىق قاۋپىن تۋدىردى. FAO يندەكسى 2022 جىلى بۇرىنعى رەكوردتاردى باسىپ وزدى جانە ونىڭ مامىر ايىنداعى ورتاشا ءمانى 157,4 تارماقتى قۇرادى. الەم ەلدەرى ءۇشىن حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولىپ وتىر.

دۇنيەجۇزىلىك بانك 2022 جىلى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋ بولجامىن قاڭتاردا كۇتىلگەن 4,1 پايىزدان 2,9 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى. اقش ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ بولجامى وسى جىلى 3,7 پايىزدان 2,5 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. كەلەسى جىلعا ارنالعان بولجام 2,6 پا­يىزدان 2,4 پايىزعا دەيىن كەمىگەن. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ بولجامى بيىل 5,1 پايىزدان 4,3 پايىزعا تومەندەسە, 2023 جىلعا ارنالعان بولجامى 5,3 پايىزدان 5,2 پايىزعا دەيىن ازايدى.

حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ساۋىردەگى بولجامىنا سايكەس 2022 جانە 2023 جىلدارى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋى 3,6 پايىزعا باعالاندى. بۇل قاڭتارداعى بولجامنان 0,8 جانە 0,2 پايىزدىق تارماققا تومەن. بيىلعى جىلى اقش ەكونوميكاسى 3,7 پايىزعا, قىتاي ەكونوميكاسى 4,4 پايىزعا ۇلعايادى دەپ بولجانىپ وتىر.

«الەمدىك قارجى نارىقتارى ءۇشىن بيىلعى جىل قۇلدىراۋ كەزەڭىنە وتۋمەن بايلانىستى. MSCI World الەمدىك اكتسيالار يندەكسى جىل باسىنان بەرى 18 پايىزدان اسسا, اقش S&P 500 جانە Nasdaq يندەكستەرى سايكەسىنشە 18,4 پايىزعا جانە 26,6 پايىزعا قۇلدىرادى. ال قىتايدىڭ MSCI China اكتسيالار يندەكسى 10,6 پايىزدى جوعالتتى. نارىقتاردىڭ بۇلايشا وزگەرۋ سەبەبى قازىرگى جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنە جانە جاڭا قاۋىپ فاكتورلارىنىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى. ونىڭ ىشىندە گەوساياسات, الەمدەگى جوعارى تۇتىنۋشىلىق ينفلياتسيا جانە مونەتارلىق جاعدايلاردىڭ كۇشەيۋى سەبەپ بولىپ وتىر», دەلىنگەن AERC شولۋىندا.

الەمدىك تاۋار نارىقتارى كوپ باعىتتى سەرپىندى كورسەتىپ وتىر: ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلارى مەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى قۇنىنىڭ تەز ءوسۋى جانە باعالى مەتالدار قۇنىنىڭ تومەندەۋى. Brent ماركالى مۇناي مەن تابيعي گازدىڭ باعاسى ءبىر جىل ىشىندە ۋكرايناداعى سوعىس پەن رەسەي مۇنايىنىڭ ەمبارگوسى جاعدايىندا 1,7 ەسە ءوستى. جۇمساق كۇزدىك بيدايدىڭ باعاسى جىلدىق ماندە 2,4 ەسە, قاتتى كۇزدىك بيدايدىڭ باعاسى 1,8 ەسە قىمباتتادى. كەرىسىنشە, الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءداستۇرلى بارومەترى بولىپ سانالاتىن مىستىڭ باعاسى 2021 جىلدىڭ باسىنان باستاپ بارىنشا تومەن دەڭگەيگە دەيىن جەتتى. بۇل الەمدىك ەكونوميكانىڭ باياۋلاۋى مەن سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە قاتىستى ءوسىپ كەلە جاتقان الاڭداۋشىلىق اياسىندا ناۋرىزداعى دەڭگەيدەن 20 پايىزعا تومەن.

تەڭگە مەن رۋبل «تەكەتىرەسى»

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2022 جىلدىڭ بەس ايىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 4,6 پايىزدى قۇرادى. ەكونوميكادا قىزمەتتەر سەكتورى مەن ەكسپورت نەگىزگى درايۆەر بولىپ وتىر. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 4,4 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ سالالارىندا – 5,3 پايىزعا, تاۋ-كەن وندىرىسىندە – 4,3 پايىزعا, سۋمەن جابدىقتاۋدا 2,8 پايىزعا ۇلعايدى. ءوندىرىس كولەمىنىڭ تومەندەۋى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋدا (0,2 پا­يىز) تىركەلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى – 1,3 پايىزعا, ساۋدا – 10,8 پايىزعا, كولىك جانە قويمالاۋ – 8,1 پايىزعا, بايلانىس 7,2 پايىزعا ءوستى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 2022 جىلعى قاڭتار-مامىردا ۇلعايدى. وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا كورسەتكىش 2,5 پايىزعا ارتقان.

رەسەيگە قاتىستى سانكتسيالارعا جانە الەمدىك تاۋار نارىقتارىنا قول جەتكىزۋ كەزىندەگى ىقتيمال شەكتەۋلەرگە قاراماستان, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 2022 جىلدىڭ ءتورت ايىندا 39,7 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. 2021 جىلعى ءتيىستى كەزەڭگە قاراعاندا كورسەتكىش 40,8 پايىزعا ءوستى. ەكسپورت 26,5 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى (+1,6 ەسە), يمپورت 13,2 ملرد اقش دوللارىنا جەتتى (+13,7 پايىز). جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋىمەن بىرگە سانكتسيالىق قىسىمنىڭ جالعاسۋى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋداسى ءۇشىن نەگىزگى قاتەرلەر بولىپ سانالادى.

«رەسەيدىڭ بيرجالىق تاۋارلارىنا سالىنعان سانكتسيالىق ەمبارگو جانە رەسەي باعىتىنداعى يمپورتتى شەكتەۋ ءرۋبلدىڭ دوللارعا قاتىستى باعامىنىڭ ۋاقىتشا نىعايۋىنا جول اشتى. ال بۇل قازاقستاندىق تەڭگە باعامىنىڭ ايتارلىقتاي تۇراقسىزدىعىن تۋدىرادى. مۇناي باعاسىنىڭ كۇيزەلىسىن جانە اقشانىڭ الەمدىك قۇنىن (فرج مولشەرلەمەسى) رەسەي ءرۋبلى وزىنە سىڭىرەدى جانە ايىرباس باعامى ارناسى ارقىلى تەڭگەگە اسەر ەتەدى. شىن مانىندە, وسى جىلدىڭ ديناميكاسى كورسەتكەندەي, رەسەي ءرۋبلىنىڭ وزگەرىسىنە قاراعاندا, سىرتقى كۇيزەلىستەر تەڭگە ديناميكاسىنا ءالسىز اسەر ەتەدى. ءرۋبلدىڭ السىرەۋى رەسەي يمپورتىن ءارتاراپتاندىرۋ پروتسەسى جىلدام بولعان كەزدە مۇمكىن بولادى, ونىڭ ۇلەسى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىندەگى 38,5 پايىزدان 41 پايىزعا دەيىن تومەندەدى», دەپ كورسەتىلگەن AERC شولۋىندا.

ينفلياتسيانىڭ جاھاندىق ءوسۋى تۇتىنۋ تاۋارلارىنا باعىتتالعان.  2022 جىلعى مامىردا بالالار جىلدىق ماندە تۇتىنۋ تاۋارلارىنا 14 پايىزعا, ونەركاسىپتىك باعالار – 29 پايىزعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىندا 19,7 پايىزعا ءوستى. ۇلتتىق بانكتىڭ ينفلياتسيالىق تارگەتىنە وسى جىلدا 4-6 پايىزعا قول جەتكىزۋ قازاقستاندىق يمپورتتىڭ قازىرگى قۇرىلىمى كەزىندە مۇمكىن بولمايتىنى انىق.

AERC قازاقستاننىڭ ءدال وسى ماكرو­ەكونوميكالىق شولۋىندا 2022 جىلعا ارنالعان بولجام رەتىندە SMAF مودەلدەۋ جۇيەسىنىڭ جيىنتىق سۇرانىس مودەلىندە ءۇش ستسەناري ازىرلەپتى (پەسسيميستىك, بازالىق, وپتيميستىك). بازالىق ستسەناري كەلەسىدەي العى­شارت­تارعا سۇيەنە وتىرىپ جاسالعان: Brent ماركالى مۇناي باعاسى 2022 جىلى ورتا ەسەپ­پەن باررەلىنە 107,4 اقش دوللارى دەڭ­گەيىندە قالىپتاسادى,  ساۋداداعى سەرىكتەس ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى – 2,5 پايىز, قازاقستاننىڭ مۇناي جانە گاز كوندەنساتىن ءوندىرۋ كولەمى 85 ملن توننا.

مىنە, وسىنداي جاعدايلاردا AERC ساراپشىلارى جيىنتىق سۇرانىس مودەلىنە سايكەس بيىل قازاقستاننىڭ ناقتى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسىمى بازالىق ستسەناري بويىنشا 2,7 پايىز بولادى دەپ بولجاپ وتىر. جيىنتىق ۇسىنىس مودەلىنىڭ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ ناقتى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 2022 جىلعى ءوسىمى 3,2 پايىز بولماق. 2022 جىلعا ارنالعان جيىنتىق سۇرانىس پەن ۇسىنىس مودەلدەرىنىڭ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋىنىڭ كونسەنسۋس-بولجامى 2,9 پايىزدى قۇرايدى. بازالىق ستسەناريدەگى ينفلياتسيا بيىل 15,7 پايىز دەڭگەيىندە قالىپتاسادى.