تاريح • 07 شىلدە، 2022

48 مىڭ جىل بۇرىنعى تىرشىلىك

45 رەت كورسەتىلدى

«سىرداريا-تۇركىستان» مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركىنىڭ قورعاۋ ايماعىنداعى بورالداي تاۋىنىڭ تۇتتىبۇلاق ۇڭگىرىندە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە 48 مىڭ جىل بۇرىنعى تىرشىلىك بەلگىسى انىقتالدى. بۇعان دەيىن عالىمدار ۇڭگىردەن الىنعان توپىراق پەن كۇل قالدىقتارىنىڭ 41 مىڭ جىلدىق تاريحى بار دەپ توپشىلاسا، گەرمانيادا جۇرگىزىلگەن زەرتحانالىق ساراپتاما ناتيجەسىندە ونىڭ 48 مىڭ جىلدىق تاريحى بارى ناقتىلاندى.

بۇل كورسەتكىش الەمدىك سەنساتسيالىق جاڭالىق ءارى قازاق ارحەولوگتەرىنىڭ ناعىز عىلىمي جەتىستىگى دەۋگە بولادى. وعان سەبەپ، ەرتە داۋىردەگى توپىراق قال­دىق­تارىنىڭ جاسىن تسيفرلاندىرۋ تاجى­ريبەسى الەمدە ەڭ العاش رەت جۇزەگە استى. عىلىمي جاڭالىقتىڭ ناتيجەسىنە قول جەتكىزۋ جۇمىستارى ءبىر جىل بويى جۇرگىزىلدى.

بيىلعى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە العاش­قى قاۋىمدىق قۇرىلىسقا ءتان ادامنىڭ باس سۇيەك بولىكتەرى، ونىڭ ىشىندە ازۋ ءتىسى جانە ايۋدىڭ ءتىسى مەن وزگە دە اڭداردىڭ قاڭقا قالدىقتارى انىقتالعان.

بۇعان دەيىن دە بىرقاتار الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكسپەديتسيالارعا قاتىسىپ، عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ اشىلۋىنا اتسالىسىپ جۇرگەن گەرمانياداعى تيۋ­بين­گەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورى رادۋ يوۆيتا سوڭعى كەزدەرى ورتالىق ازياعا قى­زىعۋشىلىعى ارتا باستاعانىن ايتادى.

«ۇڭگىرلەردى زەرتتەۋ ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ۇڭگىرلەردە ادام مەن جان-جانۋار قالدىقتارى جاقسى ساقتالادى. ءبىز سول جەردەن الىنعان ۇلگىلەر ارقىلى دنق-ساراپتاما جاسايمىز. وسىلايشا، وندا قانداي ادامدار ءومىر سۇرگەنىن انىقتايمىز. قازاقستانداعى ۇڭگىرلەر قانشاما تاريحي ورىنداردى قويناۋىنا جاسىرىپ جاتىر. ءبىر عانا قاراتاۋ جوتا­سىنىڭ ءاربىر تاسى تۇنعان تاريح»، دەيدى گەرمانيالىق ارحەولوگ رادۋ يوۆيتا.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بىرنەشە جىلدان بەرى تاباندى تۇردە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە، كوپتەگەن عىلىمي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ، تاڭعاجايىپ جاڭالىقتارعا جول اشتى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى مەن گەرمانيانىڭ تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتىمەن جاسالعان حالىقارالىق كەلىسىم-شارت نەگىزىندە 2017 جىلدان بەرى Palaesilkroad جوباسى بويىنشا قازاقستان اۋماعىنداعى پالەوليت ەسكەرتكىشتەرىن ىزدەستىرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قوسالقى جەتەكشىسى – مۋزەيدىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك جاكەن تايماعامبەتوۆ.

«تۇتتىبۇلاق ۇڭگىرىندەگى زەرت­تەۋ جۇمىسى 1959 جىلى باستال­عان. قا­زاق­ستانداعى تاس ءداۋىرى ارحەو­لوگيا­سىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، العاش­قى قازاق ارحەولوگتەرىنىڭ ءبىرى، عالىم حاسان الپىسباەۆ بۇل ۇڭگىردى تاپقانىمەن جال­عىز ءوزىنىڭ قازۋعا مۇم­كىندىگى بولمادى. 2018 جىلى Palaesilkroad جوباسى اياسىندا تۇتتى­بۇلاق ۇڭگىرىندە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە كۇلدىڭ قالدىعى، تاس قۇرالدار جانە ادامنىڭ جاق سۇيەگى تابىلدى. جاق سۇيەك العاشقى ادام بولۋى دا مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا جاق سۇيەك گەرمانياداعى زەرتحانادا انىقتالۋدا. ال كۇلدىڭ قالدىعىنا قاراپ وشاق پەن وتتى پايدالانعان ادامزات بالاسىنىڭ سول كەزەڭدە وسى جەردە دە تىرشىلىك ەتكەنىن ايتۋعا بولادى. ءبىر قۋانارلىعى، الەمدىك سەنساتسيا دەۋگە دە ابدەن بولادى، كەشە گەرمانيا زەرتحاناسىنان كۇلدىڭ قالدىعى 48 مىڭ جىلدىق ەكەنى ناقتىلاندى. تۇتتىبۇلاقتىڭ قازاقستاندا العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس ادامدارى تىرشىلىك ەتكەن ەڭ كونە ۇڭگىر ەكەنى انىقتالىپ وتىر. بۇل ازىرگە ناقتىسى عانا. ءارى قاراي زەرتتەگەن سايىن ودان دا تەرەڭ  تابىستارعا قول جەتكىزۋىمىز مۇمكىن»، دەيدى جاكەن تايماعامبەتوۆ.

ايتا كەتەيىك، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالى­عىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مۋزەيدىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك جاكەن تايماعامبەتوۆ باستاعان قازاق-ورىس، قازاق-نەمىس، قازاق-جاپون حالىقارالىق ەكسپەديتسيالارى قاراتاۋ جوتاسىنان بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن پالەوليت داۋىرىنە تيەسىلى 85 ۇڭگىردى انىقتاعان بولاتىن.

بايدىبەك اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىت قىرعىزاليەۆ تاريحي-كيەلى ورىندارعا باي اۋداننىڭ تۋريستىك باعىتى الداعى ۋاقىتتا تاعى دا ءبىر جاڭا ورىنمەن تولىعاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

«اۋدانىمىزداعى بايدىبەك اتا، دومالاق انا، قوس انا كەسەنەلەرى مەن اقمەشىت ۇڭگىرى سىندى تاريحي ورىندار ەلىمىزبەن قاتار الىس-جاقىن شەتەلدىك تۋريستەردىڭ دە ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنى جاسىرىن ەمەس. تۇتتىبۇلاق ۇڭگىرى دە بولاشاقتا العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس ادامدارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى مەن ءجۇرىپ وتكەن جولدارىن ناقتى دەرەكتەرمەن تانىتۋعا لايىق ورىن رەتىندە ءوز كەلۋشىلەرىن تارتادى دەپ ويلايمىن. بۇل جوسپاردى ىسكە اسىرۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە. عالىمدار زەرتتەۋ جۇمىستارىن تولىق اياقتاپ، عىلىمي دەرەكتەرگە كوپتەپ قول جەتكىزگەن سوڭ مۋزەيلەندىرۋ جوباسى جۇزەگە اسادى»، دەيدى باقىت قىرعىزاليەۆ.

ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى حالىقارالىق جوبا بولعاندىقتان مۇندا ۇلتتىق مۋزەي قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار يسپانيا، اقش، گرەكيا، گەرمانيا سەكىل­دى ەلدەردىڭ زەرتتەۋشىلەرى، عىلىم دوك­تورلارى بار. سونداي-اق ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋ­دەنتتەرى دە بەلسەنە اتسالىسۋدا. ەكى ارحەولوگ پالەوليت داۋىرىنە قاتىستى دوك­تورلىق ديسسەرتاتسياسىن شەتەلدە قورعايدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى مەن تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگ ماماندارىنان جاساقتالعان ەكسپەديتسيا قازاقستان اۋماعىنداعى پالەوليت ەسكەرتكىشتەرىن ىزدەستىرۋ، زەرتتەۋ جۇمىستارىن تۇركىستان، جامبىل جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا جالعاستىرادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

باقىت مينيسترلىگى

قوعام • كەشە

ەلەكتر جەلىلەرى توزىپ تۇر

ەكونوميكا • كەشە

ۇلت ۇستازىنىڭ ۇلاعاتى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

«قىلمىسكەر» قالام

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار