بۇل كورسەتكىش الەمدىك سەنساتسيالىق جاڭالىق ءارى قازاق ارحەولوگتەرىنىڭ ناعىز عىلىمي جەتىستىگى دەۋگە بولادى. وعان سەبەپ, ەرتە داۋىردەگى توپىراق قالدىقتارىنىڭ جاسىن تسيفرلاندىرۋ تاجىريبەسى الەمدە ەڭ العاش رەت جۇزەگە استى. عىلىمي جاڭالىقتىڭ ناتيجەسىنە قول جەتكىزۋ جۇمىستارى ءبىر جىل بويى جۇرگىزىلدى.
بيىلعى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىسقا ءتان ادامنىڭ باس سۇيەك بولىكتەرى, ونىڭ ىشىندە ازۋ ءتىسى جانە ايۋدىڭ ءتىسى مەن وزگە دە اڭداردىڭ قاڭقا قالدىقتارى انىقتالعان.
بۇعان دەيىن دە بىرقاتار الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكسپەديتسيالارعا قاتىسىپ, عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ اشىلۋىنا اتسالىسىپ جۇرگەن گەرمانياداعى تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورى رادۋ يوۆيتا سوڭعى كەزدەرى ورتالىق ازياعا قىزىعۋشىلىعى ارتا باستاعانىن ايتادى.
«ۇڭگىرلەردى زەرتتەۋ ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ۇڭگىرلەردە ادام مەن جان-جانۋار قالدىقتارى جاقسى ساقتالادى. ءبىز سول جەردەن الىنعان ۇلگىلەر ارقىلى دنق-ساراپتاما جاسايمىز. وسىلايشا, وندا قانداي ادامدار ءومىر سۇرگەنىن انىقتايمىز. قازاقستانداعى ۇڭگىرلەر قانشاما تاريحي ورىنداردى قويناۋىنا جاسىرىپ جاتىر. ءبىر عانا قاراتاۋ جوتاسىنىڭ ءاربىر تاسى تۇنعان تاريح», دەيدى گەرمانيالىق ارحەولوگ رادۋ يوۆيتا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بىرنەشە جىلدان بەرى تاباندى تۇردە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, كوپتەگەن عىلىمي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ, تاڭعاجايىپ جاڭالىقتارعا جول اشتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى مەن گەرمانيانىڭ تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتىمەن جاسالعان حالىقارالىق كەلىسىم-شارت نەگىزىندە 2017 جىلدان بەرى Palaesilkroad جوباسى بويىنشا قازاقستان اۋماعىنداعى پالەوليت ەسكەرتكىشتەرىن ىزدەستىرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قوسالقى جەتەكشىسى – مۋزەيدىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك جاكەن تايماعامبەتوۆ.
«تۇتتىبۇلاق ۇڭگىرىندەگى زەرتتەۋ جۇمىسى 1959 جىلى باستالعان. قازاقستانداعى تاس ءداۋىرى ارحەولوگياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, العاشقى قازاق ارحەولوگتەرىنىڭ ءبىرى, عالىم حاسان الپىسباەۆ بۇل ۇڭگىردى تاپقانىمەن جالعىز ءوزىنىڭ قازۋعا مۇمكىندىگى بولمادى. 2018 جىلى Palaesilkroad جوباسى اياسىندا تۇتتىبۇلاق ۇڭگىرىندە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە كۇلدىڭ قالدىعى, تاس قۇرالدار جانە ادامنىڭ جاق سۇيەگى تابىلدى. جاق سۇيەك العاشقى ادام بولۋى دا مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا جاق سۇيەك گەرمانياداعى زەرتحانادا انىقتالۋدا. ال كۇلدىڭ قالدىعىنا قاراپ وشاق پەن وتتى پايدالانعان ادامزات بالاسىنىڭ سول كەزەڭدە وسى جەردە دە تىرشىلىك ەتكەنىن ايتۋعا بولادى. ءبىر قۋانارلىعى, الەمدىك سەنساتسيا دەۋگە دە ابدەن بولادى, كەشە گەرمانيا زەرتحاناسىنان كۇلدىڭ قالدىعى 48 مىڭ جىلدىق ەكەنى ناقتىلاندى. تۇتتىبۇلاقتىڭ قازاقستاندا العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس ادامدارى تىرشىلىك ەتكەن ەڭ كونە ۇڭگىر ەكەنى انىقتالىپ وتىر. بۇل ازىرگە ناقتىسى عانا. ءارى قاراي زەرتتەگەن سايىن ودان دا تەرەڭ تابىستارعا قول جەتكىزۋىمىز مۇمكىن», دەيدى جاكەن تايماعامبەتوۆ.
ايتا كەتەيىك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مۋزەيدىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك جاكەن تايماعامبەتوۆ باستاعان قازاق-ورىس, قازاق-نەمىس, قازاق-جاپون حالىقارالىق ەكسپەديتسيالارى قاراتاۋ جوتاسىنان بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن پالەوليت داۋىرىنە تيەسىلى 85 ۇڭگىردى انىقتاعان بولاتىن.
بايدىبەك اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىت قىرعىزاليەۆ تاريحي-كيەلى ورىندارعا باي اۋداننىڭ تۋريستىك باعىتى الداعى ۋاقىتتا تاعى دا ءبىر جاڭا ورىنمەن تولىعاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
«اۋدانىمىزداعى بايدىبەك اتا, دومالاق انا, قوس انا كەسەنەلەرى مەن اقمەشىت ۇڭگىرى سىندى تاريحي ورىندار ەلىمىزبەن قاتار الىس-جاقىن شەتەلدىك تۋريستەردىڭ دە ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنى جاسىرىن ەمەس. تۇتتىبۇلاق ۇڭگىرى دە بولاشاقتا العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس ادامدارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى مەن ءجۇرىپ وتكەن جولدارىن ناقتى دەرەكتەرمەن تانىتۋعا لايىق ورىن رەتىندە ءوز كەلۋشىلەرىن تارتادى دەپ ويلايمىن. بۇل جوسپاردى ىسكە اسىرۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە. عالىمدار زەرتتەۋ جۇمىستارىن تولىق اياقتاپ, عىلىمي دەرەكتەرگە كوپتەپ قول جەتكىزگەن سوڭ مۋزەيلەندىرۋ جوباسى جۇزەگە اسادى», دەيدى باقىت قىرعىزاليەۆ.
ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى حالىقارالىق جوبا بولعاندىقتان مۇندا ۇلتتىق مۋزەي قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار يسپانيا, اقش, گرەكيا, گەرمانيا سەكىلدى ەلدەردىڭ زەرتتەۋشىلەرى, عىلىم دوكتورلارى بار. سونداي-اق ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى دە بەلسەنە اتسالىسۋدا. ەكى ارحەولوگ پالەوليت داۋىرىنە قاتىستى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن شەتەلدە قورعايدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى مەن تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگ ماماندارىنان جاساقتالعان ەكسپەديتسيا قازاقستان اۋماعىنداعى پالەوليت ەسكەرتكىشتەرىن ىزدەستىرۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن تۇركىستان, جامبىل جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا جالعاستىرادى.
