– پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى وسىدان 29 جىل بۇرىن 16 ماۋسىمدا قۇرىلدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ ۇزدىك تالداۋ ورتالىعى دەپ تانىلعان ينستيتۋت قانداي جەتىستىكتەرگە جەتتى؟
– كەلەر جىلى قسزي-دىڭ قۇرىلعانىنا 30 جىل تولادى. ينستيتۋتىمىزدىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن جان-جاقتى دايىندالىپ جاتىرمىز. بۇل تاريح ءۇشىن قىسقا مەرزىم بولسا دا, كەز كەلگەن تالداۋ ورتالىعى ءۇشىن مەجەلى كەزەڭ. بولاشاققا جوسپارىمىز كوپ. 29 جىلدا جەتكەن جەتىستىگىمىز دە از ەمەس.
بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى – ەلىمىزدىڭ مىقتى ءارى تانىمال تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى. مىسالى, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا پەنسيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەمدەگى زەرتتەۋ ورتالىقتارى اراسىندا وتكىزەتىن جىل سايىنعى Global Go To Think Tank Index Report رەيتينگى بويىنشا قسزي ورتالىق ازيانىڭ ۇزدىك تالداۋ ورتالىعى بولىپ تانىلدى. الايدا ەلىمىزدى الەمدىك دەڭگەيدە تانىتۋ ءۇشىن بىزگە ءالى دە ءوسۋ كەرەك. ماقساتىمىز – رەيتينگتە ورىن الۋ ەمەس, عىلىمي جەتىستىكتەرىمىزدىڭ جەمىسىن كورۋ.
ەكىنشىدەن, قسزي – مىقتى ساراپتامالىق مەكتەپ. ءبىز مەملەكەت باسشىسىنا ساراپتامالىق ماتەريالدار جازاتىندىقتان, ۇمىتكەرلەرگە جوعارى تالاپ قويامىز. سول سەبەپتى ينستيتۋتىمىزدا سىرتقى جانە ىشكى ساياسات بويىنشا ەلىمىزدىڭ مىقتى ساراپشىلارى قىزمەت ەتەدى. ءبىزدىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز ادامي كاپيتال ەكەنىنە سەنىمدىمىن.
قسزي قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەتتە, ەلىمىزدىڭ جوعارى لاۋازىمدارىندا جۇرگەن تانىمال تۇلعالاردىڭ جولىن اشىپ, ءبارىمىز ءۇشىن ومىرلىك جانە ساراپتامالىق شەبەرلىك مەكتەبىنە اينالىپ ۇلگەرگەن. مىسالى, ينستيتۋت قابىرعاسىندا سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆ, مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين, ساياساتكەر ەرمۇحامەت ەرتىسباەۆ, بەلگىلى ساياساتتانۋشىلار بولات سۇلتانوۆ, الما سۇلتانعاليەۆا, زارەما شاۋكەنوۆا, سۇلتان اكىمبەكوۆ جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, ءسىم, ت.ب. ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى جۇمىس ىستەگەن.
جالپى, قازىرگى تاڭدا الەمدىك نارىقتا جانە الەمدىك عىلىمدا قارجى جاعىنان تاپشىلىق جوق. بارلىق ەلدە تالانتتى, ىسكەر جاستارعا سۇرانىس بار. مىسالى, الەمدەگى ۇزدىك زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ ءبىرى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى ءتۇرلى شىعارماشىلىق جوبانى ىسكە اسىراتىن كرەاتيۆتى جاس عالىمداردى تارتۋ ءۇشىن قوماقتى قاراجات بولەدى. ولار ء«بىزدىڭ پروبلەمامىز اقشا ەمەس, ءبىزدىڭ پروبلەمامىز – تالانتتى عالىمداردىڭ جوقتىعى. ءبىز جاستاردى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينايمىز», دەيدى. شىنىمەن دە قازىر عالام بويىنشا يننوۆاتسيالىق يدەيالار مەن جاس عالىمدار ءۇشىن كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە قابىلەتتى جاستارعا دەگەن قاجەتتىلىك بار. سوندىقتان قسزي جاس ساراپشى عالىمدارعا قولداۋ كورسەتۋگە نيەتتى. جاقىن ارادا عىلىمي جوبالارعا 3-4 اي مەرزىمگە ميلليون تەڭگەگە دەيىنگى سومادا 15-كە جۋىق گرانت بولىنەدى. بۇل ينستيتۋتتىڭ وتاندىق عالىمداردى قولداۋعا قوسقان زور ۇلەسى بولماق.
ۇشىنشىدەن, ءبىز باسقا ساراپتاما ورتالىقتارىمەن بەرىك قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ۇلكەن سەرىكتەستىك جەلىسىن قالىپتاستىردىق. وسى ۋاقىتقا دەيىن كەڭ گەوگرافيالىق اۋقىمدى قامتيتىن 40-قا جۋىق زەرتتەۋ جانە تالداۋ قۇرىلىمىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. سەرىكتەستەردىڭ قاتارىندا رعا الەمدىك ەكونوميكا جانە حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى, جوعارى ەكونوميكا مەكتەبى (رەسەي), رەسەي, شىعىس ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا ينستيتۋتى كاون (قىتاي), دجونس حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ينستيتۋتى (اقش), دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورتالىق ازيا باعدارلاماسى (اقش), فريدريح ەبەرت اتىنداعى قور, كونراد ادەناۋەر اتىنداعى قور (گەرمانيا), جاھاندىق جانە ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى (پاكىستان), وزبەكستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ستراتەگيالىق جانە وڭىرارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى, ورتالىق ازيا حالىقارالىق ينستيتۋتى (وزبەكستان) جانە ت.ب. بار.
ءبىز حالىقارالىق بايلانىستاردى مەيلىنشە قولداۋعا تىرىسامىز. 29-30 ماۋسىمدا ەلوردادا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتتارى ديرەكتورلارىنىڭ كەزدەسۋى ءوتتى. القالى جيىندا وڭىردەگى پروبلەمالار كوتەرىلىپ, كووپەراتسيا مەن ينتەگراتسيا جولدارى تالقىلاندى.
– ال مۇنداي حالىقارالىق بايلانىستار نە ءۇشىن قاجەت؟ بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قالاي كومەكتەسەدى؟
– بىلەسىز بە, ۆارشاۆا مەن بوستوندا ستۋدەنت بولىپ جۇرگەنىمدە دە, ديپلومات رەتىندە شەتەلدە قىزمەت ەتكەندە دە شەتەلدىك ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلاردىڭ قازاقستان تۋرالى ناقتى تۇسىنىكتەرى جوق ەكەنىن بايقادىم. ەڭ سوراقىسى مادەني تۇرعىدا دا, وركەنيەت تۇرعىسىندا دا باي ەلىمىز تۋرالى ءتۇرلى ستەرەوتيپتەر بار ەكەنىن اڭعاردىم. كوبى قازاقستان بيلىك پەن ترايباليزم كەڭ تاراعان ەل دەپ ويلايدى. ءبىزدى كيىز ۇيدە تۇرادى, وركەنيەتتىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى بىلمەيدى دەپ سانايدى. سول سەبەپتى ءبىز سەرىكتەستەرىمىزگە قازاقستان تۋرالى, ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك وزگەرىستەرى, سىرتقى ساياسي باعىتى تۋرالى وبەكتيۆتى اقپارات جەتكىزۋدى كوزدەيمىز. الەمنىڭ ساراپتامالىق ورتالىقتارى قازاقستانعا قاتىستى ساياساتتى جوسپارلاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك.
– ءسىزدىڭ قسزي-عا ديپلوماتيالىق قىزمەتتەن كەلگەنىڭىز بەلگىلى. ماسكەۋدەگى ەلشىلىكتە كەڭەسشى-ۋاكىل, قازاندا باس كونسۋل بولىپ جۇمىس ىستەدىڭىز. ديپلوماتيالىق تاجىريبەڭىز عىلىمي ۇيىمدا قالاي كومەكتەسەدى؟ ينستيتۋت ديرەكتورى رەتىندە ءوزىڭىز ءۇشىن ءارى قاراي دامۋدىڭ قانداي باسىم باعىتتارىن بەلگىلەدىڭىز؟
– ءيا, مەن ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىن ءتامامدادىم. بىراق 3-4 كۋرستان باستاپ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, پولشانىڭ شىعىستانۋ زەرتتەۋ ورتالىعىمەن قىزمەتتەس بولدىم. الايدا مانسابىمدى ءسىم-دە ەمەس, قسزي-دا باستادىم. سىرتقى ساياسات بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ءدىني ەكسترەميزم تۋرالى ديسسەرتاتسيا قورعادىم. تەك سودان كەيىن مەن ءسىم-گە جۇمىسقا تۇرىپ, اناليتيكالىق تاجىريبەم سول جاقتا كەرەك بولعانىن ءتۇسىندىم. جالپى, ديپلومات ەڭ الدىمەن تالداۋشى بولۋ كەرەك. ويتكەنى ءسىز باسقا ەلدە جۇمىس ىستەپ, سول جاقتا بولىپ جاتقان وقيعالارعا تالداۋ جاساپ, زەرتتەۋ جۇمىسىن دايىنداۋىڭىز كەرەك. قازىرگى تاڭدا قسزي-دا الەۋمەتتانۋشىلار, ساياساتتانۋشىلار, ەكونوميستەر جۇمىس ىستەيدى. شىن مانىندە, ينستيتۋت زەرتتەۋ, تالداۋ قاجەت بارلىق قوعامدىق سالالارعا قاتىسادى. ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ ورتاشا جاسى – 40 جاس, ەڭبەككە قابىلەتتى, بەلسەندى, شىعارماشىل جاس. ءبىز ادامي كاپيتالدى دامىتۋدى ءارى قاراي دا جالعاستىرامىز. ول ءۇشىن حالىقارالىق بايلانىستاردى دامىتىپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزبەن اقپارات الماسىپ, ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ, زەرتتەۋلەردىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن ۇيرەنەمىز. ءبىزدىڭ زەرتتەۋ ماتەريالدارىمىز حالىقارالىق باسىلىمداردا نەعۇرلىم كوپ بولسا, سوعۇرلىم ينستيتۋتىمىز تانىمال بولىپ, ءبىز ەلىمىزگە پايدا اكەلە الامىز.
بۇگىنگى تاڭدا قسزي جوبالىق جۇمىس فورماتىن يگەرۋدە. سەبەبى ەكونوميكا, ىشكى جانە سىرتقى ساياسات ءبىر-بىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى, ولاردى ءبولىپ-جارۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ينستيتۋتتىڭ بولىمدەرى نەگىزىندە حالىقارالىق جانە ىشكى زەرتتەۋلەر سالاسىندا جوبالىق كەڭسەلەر قۇرىلادى. ماماندارىمىز ەۋرازيا, ورتالىق ازيا, كاسپي ءوڭىرىن زەرتتەيدى. قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى باعدارلاما ىسكە اسىرىلادى. سونداي-اق ساياسي جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى اياسىندا پارتيالىق ساياسي دامۋ مەن ازاماتتىق قوعام مودەلدەرىن قاراستىرۋ جوسپاردا بار. بۇل باعىت, ياعني جۇمىستىڭ جوبالىق فورماتى ۇجىمىمىزعا ءبىر توپ بولىپ جۇمىس ىستەۋگە جانە ءارتۇرلى اسپەكتىلەردەگى ماسەلەلەردى زەرتتەۋگە, ولاردىڭ كەشەندى شەشىمىن ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, ترانسپورتتىق جولدار, كورشى ەلدەرمەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ سياقتى ماسەلەلەر باسىمدىقتا تۇر. ءبىز قوعامدى دۇرىس تانىپ, حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن ءبىلۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتى الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەردىڭ ماڭىزى زور. بۇل بولاشاقتا الەۋمەتتىك كاتاكليزمدەردەن اۋلاق بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قسزي-دىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى زارەما شاۋكەنوۆا ينستيتۋتىمىزدا تولىققاندى الەۋمەتتانۋ مەكتەبىن قۇرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ءبىز ساۋالداما جۇرگىزۋ ارقىلى وڭىرلەردە الەۋمەتتانۋ باعىتىنداعى زەرتتەۋلەردى ءارى قاراي جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇرىن قسزي زەرتتەۋلەردىڭ جابىقتىعى ءۇشىن ءجيى سىنعا الىناتىن. ۋاقىت وتە ەل دە, قوعام دا وزگەرۋدە. ءبىز مۇمكىندىگىنشە اشىق بولىپ, زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن ۇنەمى جاريالاپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورمالارىن حالىق قالاي قولدايتىنىن, قانداي سەنىم ارتاتىنىن كورسەتەمىز.
ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيى مەن قوعامدىق-ساياسي كوڭىل كۇيىنىڭ سەرپىنىن باعالاۋ ماقساتىندا وڭىرلىك الەۋمەتتانۋ باعىتىندا مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرامىز. الەۋمەتتانۋ باعىتىندا مونيتورينگ ءار 3 اي سايىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە (185 قالالىق جانە اۋىلدىق ەلدى مەكەن) 6800 رەسپوندەنتتى قامتي وتىرىپ جۇرگىزىلەدى. زەرتتەۋدى جۇرگىزۋگە نارىقتا ءوزىن دالەلدەگەن الەۋمەتتانۋ باعىتىندا كومپانيالار تارتىلادى. قسزي قىزمەتكەرلەرى ءار وڭىرگە بارىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن باقىلايدى. الىنعان ناتيجەلەر ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋعا نەگىز بولادى. بۇدان باسقا, ۆەدومستۆولىق الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردى ۇيلەستىرۋ, ادىسنامالىق سۇيەمەلدەۋ ماقساتىندا قسزي قۇرىلىمىندا ادىستەمەلىك زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. ءبىز جەرگىلىكتى جەرلەردە زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا قولداۋ كورسەتەمىز. بۇل سونىمەن قاتار ايماقتارداعى جاعدايدى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار مالىمەتتەر بازاسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا ودان ءارى جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن. ەگەر ينستيتۋتسيونالدىق جادى, وتكەن تۋرالى ءبىلىم بولماسا, زەرتتەۋ جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز ءبىر كۇنمەن ءومىر سۇرە المايمىز. سوندىقتان وسى زەرتتەۋلەردى جيناقتاۋ جانە ءتۇسىنۋ ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق قسزي ساراپشىلاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارعا سىندارلى ۇسىنىستار ازىرلەۋى ءۇشىن عىلىم مەن ءبىلىم, سىرتقى ساياسات جونىندە كەڭەستەر اشۋدى جوسپارلاپ وتىر.
– قسزي-دىڭ ساراپشىلىق قاۋىمداستىقتاعى ورنى ەرەكشە. ال قوعامدا ينستيتۋت تۋرالى تۇسىنىك قانشالىقتى قالىپتاسقان؟
– قازىر جاڭا داستۇرلەر, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ اشىقتىعى ءداستۇرى قالانۋدا. قازاقستان ازاماتتارى سالىق تولەۋشىلەر رەتىندە ءبىزدىڭ نەمەن اينالىساتىنىمىزدى بىلۋگە ءتيىس. ءبىز وسىعان داعدىلانىپ, وزگەرۋىمىز كەرەك. قوعام تاراپىنان قسزي تۋرالى اشىق ەمەس, جاريالى ەمەس دەگەن سىن-پىكىرلەر كوپ بولدى. ءبىر جاعىنان پرەزيدەنت جانىنداعى ينستيتۋت جۇمىسىنىڭ مارتەبەسى مەن فورماتى جاريالىلىقتىڭ كەيبىر شەكارالارىن مەڭزەيدى. كەي زەرتتەۋلەردىڭ اشىق جاريالاۋعا كەلمەيتىنى راس. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, باسقا دا دەموكراتيالىق ەلدەردە كەزدەسەتىن تاجىريبە. الەمنىڭ العاشقى تالداۋ ورتالىعى, ايگىلى امەريكالىق رەند كورپوراتسياسى دا بارلىعىنا ءوز اقپاراتىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرە بەرمەيدى. سەبەبى بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. ەكىنشى جاعىنان وزگەرەتىن ۋاقىت تا كەلگەن سياقتى. ساياسي وزگەرىستەردىڭ دامۋ قارقىنى ءبىزدى دە وزگەرۋگە ماجبۇرلەيدى. سوندىقتان ءبىز وكسفورد اناليتيكا فورماتى بويىنشا جاڭا سايت, سونداي-اق Youtube, Telegram, Instagram, Twitter پاراقشالارىن ىسكە قوستىق. بۇل تەك مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق كۇن تارتىبىندەگى نارراتيۆتەردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا كەڭ اۋديتورياعا, ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق اۋديتورياعا جەدەل تۇردە جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونداي-اق ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ساراپتامالىق الاڭىمىزدى اشتىق. ونى جاڭا قازاقستاننىڭ قۇرىلىسى رۋحىندا «قسزي GPS» دەپ اتادىق. GPS – قازاقستاننىڭ دامۋى ءۇشىن ەڭ جاقسى يدەيالاردى, ويلاردى, ماعىنالاردى ىزدەۋگە باعىت بەرەتىن باعدار دەگەندى بىلدىرەدى. ەكىنشى جاعىنان, GPS «عىلىم. پىكىر. ساياسات» دەگەن سوزدەردەن قۇرالعان دەپ ايتۋعا بولادى.
بيلىك پەن قوعام تۇراقتى ديالوگتى قاجەت ەتەدى. قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ودان دا تابىستى مۇشەسى بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋىمىز قاجەت, ەلىمىزدى ءارى قاراي قالاي دامىتۋىمىز كەرەك, حالىقتىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز قاجەت دەگەن سۇراقتار توڭىرەگىندە ۇدايى پىكىر الماسىپ وتىرعانى ءجون. سوندىقتان بۇل الاڭنىڭ تۇراقتى بولۋى وتە ماڭىزدى دەپ ويلايمىن. ونىڭ ۇستىنە بۇل الاڭ بۇكىل قوعامنىڭ, وڭىرلەردەگى بارلىق ازاماتتىڭ سۇرانىسىنا سايكەس بولۋى كەرەك. تەك ەلوردا مەن الماتىدا وتىرىپ قانا قويماي, قازاقستانداعى بارشا ازاماتتىڭ كوزقاراسىن ەسكەرۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق ساراپتاما الاڭىنىڭ مارتەبەسىنە سايكەس وڭىرلەردە دە پىكىرتالاستار وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءبىز بيلىككە تۇجىرىمداما ۇسىنباس بۇرىن بارلىق پىكىردى ەسكەرۋگە دايىنبىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلنار جولجان,
«Egemen Qazaqstan»
