احمەت بايتۇرسىن ۇلى • 03 شىلدە، 2022

ساناداعى سىلكىنىس نەمەسە كۇرەسكەردىڭ قالىپتاسۋى

184 رەت كورسەتىلدى

وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ۇلتتىق مۇددەنى ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ، ەلدىڭ سول كەزەڭدەگى جاعدايىنا شىنايى بەت بۇرىپ، ۇلت مۇراتى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە بەل بايلاعان قازاق ازاماتتارىنىڭ توبى قالىپتاسا باستادى. رەسەيدىڭ قازاق ەلىنە دەندەپ ەنە باستاعان وتارلىق ساياساتىنىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ، وعان قارسى ىشكى نارازىلىقتارى ويانىپ، ەلدىڭ ءوز ىشىندەگى تالاس-تارتىس پەن پاتشالىق بيلىكتىڭ زورلىق-زومبىلىعىنا قارسى نە ىستەۋ قاجەت دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەي باس­تادى. وسى جىلدارى باسقا دا قازاق تۇلعالارى سەكىلدى، ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دا دۇنيەتانىمىندا تۇبەگەيلى وزگەرىس تۋدى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

حالىقارالىق زەرتتەۋدە كوگنيتيۆتى كارتاعا ءتۇسىرۋ دەپ اتالاتىن زەرتتەۋ ءادىسى بار. كەيدە ول تانىمدى كارتالاۋ نەمەسە تانىمدى كارتاعا ءتۇسىرۋ دەپ تە اتالادى. وسى زەرتتەۋ ادىسىنە سۇيەنسەك بەلگىلى ءبىر ساياسي وقيعا، جاعداي، پروتسەسس ادامنىڭ تانىمىنا، كۇردەلى وزگەرىسكە تۇسۋىنە اسەر ەتەدى دەپ سانايدى. ماماندار كەز كەلگەن ادامنىڭ ومىرىندە ءپوزيتيۆتى نەمەسە نەگاتيۆتى ىقپال ەتەتىن ءبىر بۇرىلىسقا سەبەپ بولاتىن، قوزعاۋ سالاتىن وقيعالار بولادى. وسى جاي ونىڭ كەلەشەگىنە، دۇنيە-تانىمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن تۇبەگەيلى وزگەرىسكە تۇسۋىنە ىقپال ەتەدى دەيدى.

وسىعان قاتىستى بىرنەشە مىسال كەل­­تىرۋگە بولادى. 1962-1979 ج.ج. وڭ­تۇستىك كو­­رەيا­­نىڭ پرەزيدەنتى پاك چون حي بولدى. وسى 60-جىلدىڭ باسىنا دەيىن بۇگىنگى وڭتۇستىك كورەيا ءوزىنىڭ دامۋ دەڭ­گەيى بويىن­شا الەمدە ارتتا قالعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولدى. قاسىنداعى سولتۇستىك كورەيادان دا ارتتا قالدى. وسى كەزەڭدە گەنەرال پاك چون ءحيدىڭ امەريكادا (وحلاكوما شتاتى) تاعىلىمدامادان ءوتۋى، اقش ەكونوميكاسى مەن حالقىنىڭ تۇر­مىس جاعدايىن كورۋى، قاسىنداعى جاپو­نيانىڭ قارىشتاپ دامىپ بارا جاتقانىن تارازىلاۋى، ونىڭ عانا ەمەس، وڭتۇستىك كورەيانىڭ دا كەلەشەگىنە اسەر ەتتى. پاك چون ءحيدىڭ دۇنيەتانىمىنا اقش-تى كورۋى مەن جاپونيانىڭ دامۋى ەرەكشە اسەر ەتتى.

سونىمەن قاتار 1959-1990 جىلدارى سينگاپۋردىڭ پرەمەر-ءمينيسترى لي كۋان يۋ بولدى. ونىڭ گوللاندىق البەرت ۆينسەميۋسپەن عىلىمي كونفەرەنتسيادا كەزدەسۋى وزىنە جانە سينگاپۋردىڭ كەلەشەگىنە ىقپال ەتتى.

وسى جاعدايلار الەمدىك ەكونوميكادا اتالعان ەكى مەملەكەتتىڭ قارقىندى دامۋى­نا ىقپال ەتىپ قانا قويعان جوق، بۇگىنگى كۇنى دە تۇراقتى دامۋ ۇستىندەگى مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلۋىنا اسەر ەتتى.

ال احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا توقتال­ساق، ون ۇشتەگى بالا احمەتتىڭ دۇنيەتا­نى­مىنداعى وزگەرىسكە، ساناداعى سىلكىنىسكە ساياسي-الەۋمەتتىك فاكتورلار اسەر ەتكەنى بەلگىلى. بىراق ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دۇ­نيە­تانىمىنداعى سىلكىنىسكە، ۇلتتىق مۇد­دە جولىنداعى كۇرەسكەر رەتىندە قا­لىپتاسۋىنا، ەندى عانا ون ۇشكە قادام باسىپ، وڭ-سولىن تاني باستاعان بالانىڭ ساناسىنا 1885 جىلعى بولىستىق سايلاۋ­دا احمەتتىڭ اكەسى بايتۇرسىن مەن ونىڭ باۋىرلارى اقتاس پەن سابالاقتىڭ وياز يا.پ.ياكوۆلەۆتى ۇرىپ، سودان سىبىرگە سوتتالۋى ەرەكشە اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك. وعان رەتىمەن توقتالايىق.

قازىرگى ۋاقىتتا الماتى قالاسىندا احاڭنىڭ اكەسى بايتۇرسىننىڭ تۋعان اعاسى اقتاستىڭ نەمەرەسى اماندىق تۇرادى. اماندىق اقتاستىڭ ۇلكەنى شايماردەننىڭ بالاسى. وسى وقيعاعا قاتىستى اماندىقتىڭ ايتۋى بويىنشا تورعاي ۋەزىنىڭ توسىن بولىسىندا بولىستىق سايلاۋعا تۇسكەن اقتاس تا بولىستىق ورىنعا ۇمىتكەر بولادى. ەتى ءتىرى اقتاس ەل ىشىندە بەدەلدى، كوپكە سىيلى، ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەيتىن وتكىر كىسى بولسا كەرەك.

سايلاۋ وتكىزۋ جيىنىندا بايتۇرسىن تورعاي ۋەزىنىڭ باستىعى يا.پ.ياكوۆلەۆتەن «سايلاۋدىڭ ەشكىمگە بۇرماي ءادىل ءوتۋىن» تالاپ ەتەدى. ال اق دەگەنى العىس، قارا دەگەنى قارعىس بولىپ مەنمەنسىگەن ياكوۆلەۆ بولسا، دالا قازاعىنىڭ قويعان تالابىنا شامدانىپ، بايتۇرسىندى بالاعاتتاپ، تىلدەيدى. اعاسىن تىلدەپ، بالاعاتتاعانعا شىداماعان قىزبا مىنەزدى، شاپشاڭ سابالاق (شىن ەسىمى – دانيار) توپتىڭ ىشىنەن اتىمەن تەبىنىپ شىعىپ، قامشىمەن وياز ياكوۆلەۆتى تارتىپ-تارتىپ جىبەرەدى. وسى ارادا دۇربەلەڭ تۋادى. بۇرىن-سوڭدى پاتشالىق رەسەيدىڭ شەندى باسشىسىنا قامشى سىلتەپ ۇرۋ تۇگىلى، قارسى ءسوز ايتۋ دا كەزدەسپەگەن ەدى. باسى جارىلعان وياز كازاكتارعا سول ارادا اقتاستى، بايتۇرسىندى، سابالاقتى ۇستاتىپ، تۇرمەگە جابادى. تورعاي جەرىندە عانا ەمەس، جالپى قازاق اراسىندا پاتشا شەنەۋنىگىنە قول كوتەرۋ بولماعاندىقتان، بۇل ەل ءىشىن ءدۇر سىلكىندىرەدى. بيلىك تە قا­زاقتار اراسىندا باسەڭ دە بولسا تۋىپ كەلە جاتقان قارسىلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ب ۇلىكشىلەردى قاتاڭ جازالاۋ ماقسا­تىن ۇستانادى. ارادا شامالى ۋاقىت وتكەن سوڭ، سوت ۇكىمى شىعىپ، 1886 جىلى اعايىن­دىلاردى – اقتاس، بايتۇرسىن، سابالاقتى 15 جىلعا سىبىرگە ايدايدى. وسى وقيعا بولعاندا احاڭ 12-13 شاماسىندا بولاتىن. جاقسى-جاماندى ءتۇسىنىپ، قالىپتاسىپ كەلە جاتقان بالاعا اتالعان وقيعا قاتتى اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك. كەيىن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «اناما» اتتى ولەڭىندەگى:

«… وق ءتيىپ ون ۇشىمدە وي ءتۇسىرىپ،

بىتپەگەن جۇرەگىمدە بار ءبىر جارام...» دەگەن جولدار وسى وقيعاعا بايلانىستى تۋدى. جاس بالانىڭ جۇرەگىنە وسى جاي ماڭگى ساقتالىپ، جارا سالىپ قانا قويعان جوق، وعان تەرەڭ وي سالدى.

وسى ارادا ايتا كەتەتىن جايت، ءبىز 1825 جىلعى رەسەيدەگى دەكابريستەر قوز­عالىسى جونىندە ايتقاندا، ولاردىڭ ايەلدەرىنىڭ سىبىرگە بىرگە بارعانىنا ەرەكشە توقتالامىز. وسىنداي جاعداي قازاق دالاسىندا بولعانىن دا ايتىپ وتكەنىمىز ابزال. سوت ۇكىمى شىققاننان كەيىن، سوتتالعاندارمەن بىرگە اقتاستىڭ بايبىشەسى ءۇبىجان كۇيەۋى مەن قاينىلارىنا ەرىپ، سوناۋ كولىماداعى لاگەرگە بىرگە بارعان.

وسى ارادا ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت، ەر مىنەزدى، وتكىر ءۇبىجان انامىز 1916 جىلعى تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەر­لىسىنىڭ باسشىسى، دۋلىعالى مەشىتىندە وتكەن جيىندا حان سايلانعان ابدىعاپار جانبوسىن ۇلىنىڭ اناسى الۋانىڭ شە­شەسى. تورعاي ەلىندە كەڭ تاراعان كو­نەقۇلاقتاردان جەتكەن اڭگىمەلەردە ابدىعاپاردىڭ اناسى الۋانىڭ وتە اقىلدى، پاراساتتى، ەتەك-جەڭى كەڭ، قولى اشىق كىسى بولعاندىعى ايتىلادى. وسى ەلدەگى «الۋا» دەپ اتالاتىن ەلدى مەكەننىڭ اتاۋى دا وسى كىسى ەسىمىمەن بايلانىستى.

تاعدىردىڭ جازۋى بولار، قىزبا مىنەزدى سابالاق جولدا سولداتتاردىڭ وعىنان ولەدى، بايتۇرسىننىڭ اعاسى اقتاستىڭ جارى ءۇبىجان بىرنەشە جىلدان كەيىن، ياكۋتيادا اۋىرىپ، قايتىس بولىپ، سۇيەگى سوندا قالدى.

كولىمادا ون جەتى جىل وتىرىپ، اعايىندى ەكەۋى 1902 جىلى ەلگە ورالادى. الىس ساپاردان اقتاس پەن بايتۇرسىن تورعايعا ورالعاندا ولاردىڭ ەرلىگىن ءالى ەسىندە ساقتاعان، جىر قىلىپ ايتاتىن ەلى قوشەمەتپەن قارسى الىپ، قۇرمەت كورسەتەدى. تورعاي ەلى عانا ەمەس، ىرگەلەس، كورشى قوستاناي، اقتوبە، جەزقازعان، قىزىلوردا كولەمىنە سىيلى بولعان احاڭنىڭ اكەسى بايتۇرسىن 1909 جىلى دۇنيەدەن وتەدى. ومىردەن ءبىراز قيىندىق پەن بەينەت كورگەن اناسى كۇڭشە (كۇنشى) اراعا ون جىل سالىپ، 1919 جىلى قايتىس بولادى. ال اقتاس سەكسەنگە كەلىپ، 1920 جىلى قايتىس بولدى.

مەنىڭشە، ءوز وتباسى مەن تۋىستارىنىڭ باسىنان وتكەن وسى وقيعا مەن ەل جاع­دايى ونىڭ ازاماتتىق پوزيتسياسى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. وڭ-سولىن تاني باستاعان ا.باي­تۇرسىن ۇلى ەلگە قىزمەت ەتۋ مۇراتىن ۇستاندى.

ەكىنشىدەن، ونىڭ العان ءبىلىمى، ورىس-قازاق تىلدەرىن ەركىن ءبىلۋى، قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندە عانا ەمەس، قازىرگى رەسەي قالالا­رىندا ءبىلىم الىپ، قىزمەت ەتۋى، تۇرۋى، ەل ءىشىنىڭ جاعدايىن ءوز كوزىمەن كورۋى – ونىڭ ەل جايىن ويلاۋىنا، حالىق تاعدىرىنا بەت بۇرۋىنا اكەلدى. ونىڭ ۇلت مۇراتى جولىنداعى قايراتكەرلىك قىزمەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز قالادى.

اتالعان ويىمىزدى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن وسى ارادا احاڭنىڭ ءومىر جولىنا ءسال توقتالىپ وتسەك، ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاق­تىڭ ۇلى اعاتۋشىسى ى.التىنسارين نەگىزىن قالاعان، تورعاي ەلىنەن شىققان زيالىلار ءبىلىم العان ەكى سىنىپتىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ، ونى 1891 جىلى بىتىرەدى. سول جىلى ورىنبور مۇعالىمدەر مەكتەبىنە وقۋعا قابىلدانىپ، 1895 جىلى ومم-ءنىڭ پەداگوگيكالىق كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن «باستاۋىش ۋچيليششەنىڭ وقىتۋشىسى» دەگەن اتاق بەرىلەدى.

1896-1901 جىلدارى اقتوبە، قوستاناي، قارقارالى ۋەزدەرىندە اۋىلدىق، بولىستىق مەكتەپتە، ەكى سىنىپتىق ۋچيليششەدە وقى­­تۋشىلىق قىزمەتتە بولدى. 1902-1904 جىلدارى ومبىدا تورعاي وبلىسى حالىقتىق ۋچيليششە ديرەكتورىنىڭ ءىس جۇرگىزۋشى لاۋازىمىن اتقارادى. وسى جىلدارى ءوز حالقىنىڭ ساناسىن وياتۋ ماقساتىندا، جاقسى مەن جاماندى، ادىل­دىك پەن ز ۇلىمدىقتى، سان تاراۋلى قايشىلىقتى سيپاتتاعان ي.كرىلوۆتىڭ مىسالدارىن قازاقى ويلاۋ مەن تانىمعا بەيىمدەپ اۋدارىپ، «قىرىق مىسال» دەگەن اتپەن 1909 جىلى پەتەربۋرگتەن باستىرىپ شىعاردى.

شاماسى، حالىق تۇرمىسىنا جاقىن مىسالدار ارقىلى، ا.بايتۇرسىن ۇلى ەل ومىرىنە ىقپال ەتۋگە قادام جاساعان سەكىلدى. ءبىر جاعىنان، قازاق وقىعاندارىنا كرىلوۆ مىسالدارى تانىس بولاتىن. ا.بايتۇرسىن ۇلىنا دەيىن العاش رەت ى.التىنسارين ي.كرىلوۆتىڭ «قارعا مەن تۇلكى» مىسالىن، ال اباي «ەسەك پەن بۇلبۇل»، «شەگىرتكە مەن قۇمىرسقا»، ء«پىل مەن قاندەن» شىعارمالارىن اۋدارعان بولاتىن. ا.بايتۇرسىن ۇلى اۋدارعان ءاربىر مىسال قازاق ومىرىمەن استاسىپ، قازاق تانىمىنا ءسىڭىسىپ كەتتى. «اققۋ، شورتان ءھام شايان» مىسالىنداعى:

«جۇك الدى شايان، شورتان، اققۋ ءبىر كۇن،

جەگىلىپ تارتتى ۇشەۋى دۇركىن-دۇركىن،

تارتادى اققۋ كوككە، شايان كەيىن

جۇلقيدى سۋعا قاراي شورتان شىركىن»، – دەگەن ولەڭ جولدارى ارقىلى سول كەزەڭدەگى ەل ىشىندەگى جىككە ءبولىنىپ، جان-جاققا تارت­­قىلاعان الاۋىزدىقتى، ءبىر-بىرىمەن الى­سىپ-تارتىسقان بيلىكتەگىلەردى سيپاتتادى.

ۇلى ابايدىڭ «قۇلاعىن سالماس، ءتىلىڭدى الماس، كوپ ناداننان ءتۇڭىلدىم» دەپ نالىعان، وكىنىشكە تولى ولەڭ جولدارىمەن استاسىپ جاتىر ەمەس پە. ودان ءارى اتالعان مىسال ولەڭ ارقىلى اققۋ، شورتان، شايان بولىپ جان-جاققا تارتقىلاماي، ءبىر-ءبىرىڭدى جاقىن تۇتىپ، ءبىر بولىڭدار دەگەندى ايتقىسى كەلگەندەي. وسى ورايدا ابايدىڭ ء«بىرىڭدى، قازاق، ءبىرىڭ دوس، كورمەسەڭ، ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن يدەياسىمەن ۇندەسىپ كەتكەندەي. يدەيا، كوزقاراس ساباقتاستىعى مەن ۇندەستىگى وسى بولار.

ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتى قايراتكەرلىك قادامعا ۇلاستى. ول ەلدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىن كوزىمەن كورە وتىرىپ، اعارتۋشىلىق تاسىلمەن ىق­پال ەتۋدى مۇرات تۇتتى، قوعامنىڭ ەۆوليۋ­تسيالىق جولمەن دامۋىنا مۇددەلى بولدى. قوعامداعى جاعدايدان تىس قالماي، تەك ونى سىرتتان باقىلاۋشى نەمەسە وعان ينەرتتى قاتىسۋشى بولماي، ەل ومىرىنە بەلسەندى قاتىسىپ، ءوز شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتتى.

عىلىمدا كەڭ قولدانىلاتىن بينار­لى تالداۋ ءادىسى بار. بۇل باستالۋ نۇك­تەسى ءبىر نەمەسە جاقىن ەكى نەمەسە ودان دا كوپ وقيعالار مەن ۇدەرىستەردىڭ ۇقساس­تىقتارىنا، دامۋ بارىسىنا جانە وزگەرىس تراەكتورياسىنا تالداۋ جاسايدى. قازاق قوعامىنداعى اققۋ، شايان، شورتان بولىپ جان-جاققا تارتقىلاعان احۋال ا.باي­تۇرسىن ۇلى ءومىر سۇرگەن جىلداردا وزەكتى بولسا، قازىرگى ۋاقىتتا دا ءوز ماڭىزىن جويعان جوق. سوندىقتان دا بولار، ۇلت بىرلىگى مەن تۇتاستىعى، جاعىمسىز ادەت، قالىپتاسقان كەلەڭسىز جاعدايدى سىناۋ بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا عانا ەمەس، ءار كەزەڭدە باستى تاقىرىپقا اينالدى. ۇلى اباي، ا.بايتۇرسىن ۇلى، باسقا دا قازاق زيا­لىلارى ءوز شىعارمالارىندا ەل ىشىن­دەگى جاعىمسىز جايلاردى اياۋسىز سىن­عا الدى.

قولدانبالى پسيحولوگيا مەن ساياساتتانۋ عىلىمىندا «ۇيرەنگەن السىزدىكتىڭ سيندرومى» (سيندروم ۆىۋچەننوي بەسپوموششنوستي) دەگەن تەرمين بار. «ۇيرەنگەن السiزدiك» دەگەن سيندروم ادامنىڭ ءوزiنiڭ ءومiرiن جاقسارتۋعا ەشقانداي ارەكەت جاسامايتىن جاعداي. نەگە «ۇيرەنگەن» دەپ اتالادى؟ ويتكەنi ەشبiر ادام تۋعاندا ءوز ءومiرiن جاقسارتۋ ءۇشiن قيىندىقتارمەن كۇرەسپەۋ كەرەك دەگەن يدەيامەن تۋمايدى. قيىندىقتارمەن كۇرەسۋ – ءار ادامعا ءتان قاسيەت. ادام سترەسس پەن قاتتى داعدارىسقا ۇشىراعاننان كەيiن كۇرەسپەۋ جولىن تاڭدايدى. ومiردەن قايتا-قايتا تاياق جەپ، تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن كورگەننەن كەيiن ادام ەكى قولىن ءتۇسiرiپ، ءوزiنiڭ كۇشiنە دەگەن سەنiمiن جوعالتادى. بارiنە كونەدi. ادام ءوز باسىنداعى جاعدايعا ۇيرەنiپ قالادى، قولىن، ەڭسەسىن تۇسiرەدى، جاقسىعا قاراي ساپالىق وزگەرiس جاساي الاتىنىنا سەنبەيدi.

بىراق ولاردىڭ ىشىنەن ەرىك-جىگەرى مىقتى، حاريزماسى كۇشتى جاندار عانا ەڭسەسىن تۇسىرمەيدى، كۇرەس جولىنان باس تارتپايدى، وزگەرىس جاساۋ ۇمىتىنەن باس تارتپايدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى دا وسىن­-
داي تۇلعا ەدى. حالىققا ءبىلىم بەرۋ ارقىلى، اعارتۋشىلىق جولى ارقىلى اسەر ەتۋگە تىرىستى. ءوز حالقىنا ءبىلىم بەرۋ جولىن تاڭداي وتىرىپ، ورىستىڭ تانىمال تۇلعالارىنىڭ حالىق اراسىندا كەڭ تارالعان شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ ارقىلى، ونى قازاق ومىرىنە بەيىمدەدى. تۇسىنىكتى، قابىلداۋعا جەڭىل تىلمەن جەت­كىزدى. ايارلىقتى، ەكى­جۇزدىلىك پەن قۋلىقتى، بوس ماقتان مەن داراقىلىقتى سىنادى. ى.ال­تىنسارين، ا.قۇنانباي ۇلى اۋدارعان ي.كرىلوۆتىڭ «قارعا مەن تۇلكى» مىسالىن دا اۋدارىپ، وعان قازاقى ءوڭ، سيپات بەرەدى.

«قاراساق، كوپ ادامدار تۇلكى بوپ ءجۇر،

زالىمدىق وتىرىك پەن مۇلكى بوپ ءجۇر.

سولاردىڭ سۇمدىعىنا تۇسىنبەگەن

قارعاداي جۇرتقا مازاق،

كۇلكى بوپ ءجۇر.

جۇرت ەدىك اڭقاۋ وسكەن قازاق بولىپ،

دالادا كەڭ ساحارا كوشىپ-قونىپ.

الداعان زالىمداردىڭ تىلىنە ەرىپ،

جۇرمەسەك جارار ەدى مازاق بولىپ»،–

دەگەن ولەڭ جولدارى بۇگىنگى كۇنى دە ءوز ءمانىن جوعالتقان جوق.

سونىمەن قاتار سول جىلدارى ەلدىڭ ازىپ-توزىپ، رۋحاني قۇلدىراپ بارا جاتقانىن كوزىمەن كورگەن احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى ءوز وي پىكىرىن، كوزقاراسىن جۇم­باقتاپ، تۇسپالداپ جەتكىزەدى، كەيدە اشىق، ايتادى. مىسالى، مىنا ولەڭ جولدارى بۇگىن دە سۇرانىپ تۇرعانداي:

«قاسقىردىڭ زورلىق بولدى ەتكەن ءىسى،

ويلايمىن ونى ماقتار شىقپاس كىسى.

ناشاردى تالاي ادام تالاپ جەپ ءجۇر

بورىدەن ارتىق دەيمىز ونىڭ ءىسى»، –

دەيدى. ءوز ەلىنە، حالقىنا ءوز بيلىگى مەن كۇشىن پايدالانىپ زورلىق كورسەتىپ، تالاپ، توناپ جۇرگەن، قاسقىردان بەتەر ادامداردىڭ بار ەكەندىگىن تۇسپالداپ جەتكىزدى.

پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ قازاق حالقىنىڭ حال-احۋالىن ابدەن تومەندەتىپ، شىمبايىنا باتقانىن كورە بىلگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1913 جىلى «جيعان-تەرگەن» اتتى ولەڭىندە:

«قازاعىم، ەلىم،

قايقايىپ بەلىڭ،

سىنۋعا تۇر تايانىپ.

تالاۋدا مالىڭ،

قاماۋدا جانىڭ،

اش كوزىڭدى ويانىپ،

قانعان جوق پا ءالى ۇيقىڭ،

ۇيىقتايتىن بار نە سيقىڭ!»

دەپ قالىڭ ەلى قازاعىنىڭ حال-احۋالىن تەبىرەنە جىر ەتتى .

مىنە، جوعارىدا كەلتىرىلگەن ولەڭ جولدارى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اعارتۋشىلىق، ازاماتتىق، قايراتكەرلىك تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسقاندىعىن، ونىڭ ەل مۇراتى، كەلەشەگى ءۇشىن بەلىن بەكەم بۋعاندىعىن كورسەتەدى. بۇل ۇلتىن سۇيگەن، ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدى مۇرات تۇتقان تۇلعانىڭ ۇلكەن ىستەرگە جاساعان قادامىنىڭ ءبىر كەزەڭى ەدى.

 

قۇرمانعالي داركەنوۆ،

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاننىڭ ەكسپورت كولەمى ارتتى

ەكونوميكا • بۇگىن، 09:52

پلەي-وففتان تىس قالدى

فۋتبول • بۇگىن، 08:43

ءۇشىنشى ورىنعا كوتەرىلدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

ۇزدىك تورتتىكتىڭ قاتارىندا

تەننيس • بۇگىن، 08:39

مىڭعا جۋىق بالانى كەنە شاقتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:34

اۋرۋحانانىڭ جاڭا كورپۋسى اشىلادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:30

قاڭعىباس مىسىقتان قاۋىپ كوپ

قوعام • بۇگىن، 08:25

تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىمەن تانىستى

ايماقتار • بۇگىن، 08:15

ۇلىلار ۇندەستىگى

قازاقستان • كەشە

باعا باقىلانادى

قارجى • كەشە

مەيىرىم شۇعىلاسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار