پيك پەن ميب-ءتىڭ «شايقاسى»

نەگىزى وسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن پيك-تەردەن ءبىرجولا قۇتىلىپ, ولاردىڭ ورنىنا م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگى (ميب) مەن جاي سەرىكتەستىكتەر (جس) ورناۋى كەرەك ەدى. الايدا تۇرعىن ۇيلەر باسقارۋدىڭ جاڭا فورماسىنا تولىق ءوتىپ بولعان جوق. اسىرەسە وڭىرلەردەگى جۇمىس سىلبىر ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان 16 ماۋسىمدا سەنات دەپۋتاتتارى ميب پەن جس-عا كوشۋ مەرزىمىن 2023 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىلگەن زاڭ جوباسىن ماجىلىسكە قايتاردى. مۇنداي نورما «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە مەملەكەتتىك شەكارا ماسەلەلەرى بو­يىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلدى.

ءماجىلىس دەپۋتاتى ەكاتەرينا سمىش­لياەۆانىڭ پىكىرىنشە, ميب پەن جس-عا كوشۋ ماسەلەسى وڭىرلەردە وزەكتى بولىپ تۇر. بۇعان وبەكتيۆتى جاع­دايلاردان بولەك, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى كەزىندە جىبەرىلگەن قاتە­لىكتەر سەبەپ. دەپۋتات بۇل جەردە وبەك­تيۆتى جاعداي دەپ ەكى جىلعا سوزىل­عان پاندەميانى ايتىپ وتىر. وكى­نىشكە قاراي, شەكتەۋ شارالارىنىڭ سال­­دارىنان تۇرعىن ۇيلەردە جينالىس­تار وتكىزۋ قيىنعا ءتۇستى. سول سەبەپتى بۇل جۇمىس بەرتىن عانا ناقتى قولعا الى­نا باستادى.

– دەسە دە, ماسەلەنىڭ دەنى ۇيىم­داستىرۋشىلىق جۇمىستاعى قاتەلىك­تەردەن تۋىندادى. ۇيلەردى باسقارۋ­دىڭ قالىپتاسقان نىساندارىنىڭ, سونداي-اق تۇرعىنداردىڭ وزدەرىنىڭ رەفورمالارعا قارسى تۇرۋ كۇشى دۇرىس باعالانبادى. پاتەر يەلەرى كوو­پەرا­تيۆتەرى جۇمىسىنىڭ وڭ تاجىريبەسى دە نازارعا الىنبادى. رەفورمانىڭ زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازاسى جۇرە قالىپتاستى. سونىڭ سالدارىنان ءاربىر قۇجات جىلدار بويى جيناقتالعان كۇردەلى ماسەلەلەرگە تولى بولدى. تسيفرلى شەشىمدەر مەن ادىستەمەلىك ورتالىقتار ماسەلە تۋىنداعان كەزدە عانا قۇرىلىپ, قا­بىلداندى. «ە-شاڭىراق» جۇيەسى تۋرالى ايتىلعانىمەن, ول ىسكە قوسىلما­دى. سونىمەن قاتار ونىڭ ۆيرتۋالدى­لى­عى لايىقتى تسيفرلى ونىمدەردى قالىپتاستىرۋدىڭ نارىقتىق پرو­تسەس­تەرىن باياۋلاتتى. تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسى كۇن سايىن ەمەس, ساعات سايىن وزگەردى. جاۋاپكەرشىلىك تە بولىسكە ءتۇستى. تۇپ­تەپ كەلگەندە وسىنىڭ بارىنە جەر­گىلىكتى جەرلەردەگى تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ ما­ماندارى كىنالى بولىپ شىقتى. ولارعا ناقتى نۇسقاۋلىق بەرىلمەگەن. سوندىقتان ولارعا كىنا ارتۋدىڭ رەتى جوق. ەڭ قىزىعى, رەفورماعا جەرگىلىك­تى اتقارۋشى ورگاندار جاۋاپتى بولىپ, باسقاردى. ەندەشە مۇنى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ رەفورماسى دەپ شۋلاتۋدىڭ نە قاجەتى بار ەدى؟! – دەيدى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا.

ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز. ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىز­مەتىندە وتكەن بريفينگتە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مي­نيسترلىگى قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان قابدول رەسپۋبليكاداعى كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ 90 پا­يىزدان استامى ءۇيدى باسقارۋدىڭ جاڭا فورماسىنا كوشكەنىن ايتتى. اتالعان دەرەك شىندىققا سايكەس كەلسە, رەفورمانى ءبىر جىلعا سوزۋدىڭ قاجەتى دە جوق ەدى عوي.

باۋىرجان قابدولدىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكاداعى 46 522 كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ 90,4 پايىزى نەمەسە 42 037-ءسى باسقارۋدىڭ جاڭا نىسانى­نا كوشكەن. ونىڭ ىشىندە 4 135 م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگى, 37  902 جاي سەرىكتەس­تىك قۇرىلعان. كوندومينيۋم وبەكتى­سىن باسقارۋدىڭ جاڭا نىسانىنا تو­لىق كوشۋ اقمولا, شىعىس قازاقستان, جامبىل, قوستاناي, قىزىلوردا, سول­تۇستىك قازاقستان, تۇركىستان وبلىس­تارىندا جانە شىمكەنت قالاسىندا قامتاماسىز ەتىلىپتى.

– كوندومينيۋم وبەكتىسىن باس­قارۋ­دىڭ جاڭا نىساندارى ء«بىر ءۇي – ءبىر بىرلەستىك» نەمەسە «جاي سەرىكتەستىك – ءبىر شوت» قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان. مەنشىك يەلەرىنىڭ ءاربىر بىرلەستىگى نەمەسە جاي سەرىكتەستىك ءوزىنىڭ جيناق شوتىن اشادى. باس­قا­رۋدىڭ بۇل ءپرينتسيپى پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ كوپ ۇيلەردى باسقارا باستاعانىنا جانە بارلىق ۇيگە ءبىر شوت اشقانىمەن بايلانىستى بولدى. سونىمەن قاتار ولار كۇردەلى جوندەۋ ءۇشىن جيناق شوتتارىن اشپاعان. ناتيجەسىندە, پاتەر يەلەرى قاراجاتىنىڭ ماقساتتى پايدالانىلۋىن باقىلاۋ مۇمكىن بولمادى. 2020 جىلعى قاڭتاردان باستاپ رەفورمانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ونىڭ ءتيىمدى ىسكە اسىرىلۋىنا اسەر ەتەتىن بىرقاتار ماسەلە بولدى. وسىعان بايلانىستى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىم­دىق دامۋ مينيسترلىگى قولدانىستاعى تۇر­عىن ءۇي زاڭناماسىنا تۇزەتۋلەر توپتاماسىن دايىندادى. زاڭ جوباسى كوپ­پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ تەتىگىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جانە تۇر­عىن ءۇي قاتىناستارى سۋبەكتىلەرىنىڭ كەيبىر فۋنكتسيالارىن ناقتىلايدى, – دەدى باۋىرجان قابدول.

سونداي-اق ول ءار وڭىردە ميب تور­اعالارى ءۇشىن وقىتۋ ورتالىقتارىن اشۋ جوسپارلانعانىن جەتكىزدى.

– قازىرگى ۋاقىتتا ميب توراعالا­رىن, قاراپايىم سەرىكتەستىكتەردىڭ سە­نىمدى تۇلعالارىن جانە وسى سالادا­عى باسقا دا مامانداردى دايارلاۋ, قاي­تا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ­مەن 4 ۇيىم اينالىسادى. ولار استانا­داعى ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى, شىمكەنتتە­گى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قا­زاق­ستان ۋنيۆەرسيتەتى, ەلورداداعى INVEST وقۋ ورتالىعى جانە ال­ماتى قالاسىنداعى «تكش-ينفو» سە­رىك­تەستىگى. باسقارۋدىڭ جاڭا فورما­سى­نا كوشۋ رەفورماسىن ىسكە اسىرۋ كەزە­ڭىندە اتالعان وقۋ ورتالىقتارىن­دا 780 تىڭداۋشى وقىتىلدى, پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرىنىڭ 350-دەن اس­تام باسقارۋشىسى ءوز بىلىكتىلىگىن راستادى. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكانىڭ بار­لىق وڭىرىندە وسىلارعا ۇقساس وقۋ ورتالىقتارىن اشۋ بويىنشا جۇ­مىس جۇرگىزىلۋدە. باسقارۋدىڭ ەسكى نى­ساندارى اراسىنداعى شيەلەنىستى تومەندەتۋ جانە جاڭالارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇلتتىق كووپەراتيۆتەر جانە ەكونوميكالىق قوعام­داس­تىقتاردىڭ باسقا دا نىسان­دارى قاۋىمداستىعى قوعامدىق ۇيى­مىمەن ديالوگ ورناتۋ بويىنشا جۇمىس باستالدى, – دەدى ۆەدومستۆو وكىلى.

«تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى» اق تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى مارعۇلان ابدى­كارىموۆ تۇرعىن ءۇي سالاسىنداعى رەفورما باستالعاننان بەرى ءبىراز قيىن­دىق تۋىنداعانىن مويىندادى.

– كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي نىساندارىن باسقارۋدىڭ ەسكى نىساندارىنان جاڭاسىنا كوشكەن كەزدە قاجەتتى تەحنيكالىق قۇجاتتاردى بۇرىنعى باس­قارۋشى كومپانيالار, باسقارۋشى ورگاندار بەرۋدەن باس تارتتى. بۇل جاڭا قۇرىلعان م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىكتەرىن سوتقا جۇگىنۋگە يتەرمەلەدى. بۇل جا­ۋاپ­كەرشىلىكتىڭ بولماۋىنان ورىن العان ماسەلە. وسىعان بايلانىستى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق مينيسترلىگى اتىنان زاڭعا قوسىمشا وزگەرىستەر دايىندالدى. ونىڭ ىشىندە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسكە ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر ازىرلەندى. بۇگىندە ۋاكىلەتتى ورگان ادى­لەت مينيسترلىگى اتىنان زاڭ جوباسى دايىندالىپ, رەگلامەنت بويىنشا ەكى رەت مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردا, ۇكىمەتتە قارالىپ, پرەزيدەنت اكىم­شىلىگىنە ۇسىنىلدى. ودان ءارى قۇجات ماجىلىستە قابىلداناتىن بولسا, وندا بۇرىنعى باسقارۋشى كوم­پانيا, باسقارۋشى ورگان نەمەسە پيك اكىمشىلىك جازاعا تارتىلادى. سونىمەن قاتار رەفورما جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكى جىلدىڭ ىشىندە زاڭدا دا ولقىلىقتار بارى بايقالدى. وسىعان وراي مينيسترلىك اتىنان زاڭ جوباسىنا قوسىمشا ۇسىنىستار جاسالدى, – دەدى مارعۇلان ابدىكارىموۆ.

ورتالىق باسشىسى ميب جانە جس قۇرۋ بويىنشا اقپاراتتىق جۇمىس قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر دەپ سەندىردى.

– تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامى­تۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعىنىڭ سايتى جاڭارتىلىپ, وزگەرىستەر ەنگى­زىلدى. ونىڭ ىشىندە ميب كارتاسى, وڭىر­لەردە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار, ينفوگرافيكالار, ۆيدەوروليكتەر ۇسى­­نىلعان. سايتتا تۇرعىندارعا قا­جەت­تى بارلىق اقپارات بار. سونداي-اق كەز كەلگەن ازامات تەلەگرام-بوت ارقىلى سۇراق قويىپ, جاۋاپ الا الادى. سايتتا تۇرعىن ۇيگە قاتىستى زاڭدار, قاۋلىلار, مينيسترلىكتىڭ بۇيرىقتارى, ميب قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى نىساندار, شابلوندار ورنالاستىرىلعان. ءار ازامات كەرەكتى قۇجاتتى تاۋىپ, باسىپ شىعارا الادى. بۇدان بو­لەك, وڭىر­لەردە حالىقپەن كەزدەسۋلەر وت­كىزىلەدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دارمەن بىرلەسىپ سەمينارلار ۇيىم­داستىرىلادى. «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» قىزمەتكەرلەرى وقىتىلدى, – دەدى ول.

ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇلتتىق كووپە­راتيۆتەر جانە ەكونوميكالىق قوعام­داستىقتاردىڭ باسقا دا نىساندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى قازىبەك شايحتىڭ پىكىرىنشە, رەفور­مانىڭ ماقساتى – پيك-تەن ميب-كە كوشۋ ەمەس. ماقسات – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جاعداي جاساۋ.

– حالىققا وسىنى جەتكىزۋ ما­ڭىز­دى. تۇرعىندار ءوز ءومىرىنىڭ قان­شا­لىقتى جاقسارعانىن سەزىنۋى كەرەك. حالىقتىڭ جاپپاي شاعىمدارى, ورىن العان ۇردىسكە نارازىلىعى وسىنداي رەفورمانىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولدى. كوندومينيۋمدى باسقارۋدىڭ جاڭا نىساندارىنا كوشۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ دۇرىس قادام بولدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى پاندەميا كوپ ۋاقىتتى «ۇرلاپ» الدى. حالىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋ, جەدەل قارقىنمەن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن بولمادى. سوعان قاراماستان, رەفورما توقتاعان جوق. حالىقپەن ۇزدىكسىز بايلانىس ورناتىلدى. نا­رىقتا بولىپ جاتقان وقيعالار تۋرالى, ەل حالقىن الاڭداتقان ماسەلەلەر, قىزمەت كورسەتۋ جانە باسقارۋ كومپانيالارىن مازالاعان سۇراقتار بويىن­شا ماتەريالدار جينالدى. بارلىق ءوڭىر بۇل پروتسەسكە بەلسەندى قاتىستى. بىراق پروبلەمالار دا جوق ەمەس. ما­سەلەن, ءۇيدى باسقارۋ سالاسىنداعى ما­مانداردى قاشىقتان سەرتيفيكات­تاۋ نىساندارىن ەنگىزۋ قاجەت. ويتكەنى بۇل پروتسەسسىز ءبىز نارىقتى قا­جەتتى ما­ماندارمەن تولتىرا المايمىز. ۇيلەر­دى سەرتيفيكاتتالما­عان, ءتيىستى تۇردە وقىتىلماعان مامان باسقارسا, بۇل تۇرعىندارعا تىكەلەي قاۋىپ توندىرەدى. بۇل رەتتە دامىعان ەلدەردەگىدەي ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمدار ارقىلى مامانداردى سەرتيفيكاتتاۋدىڭ نەگىزىن قالاۋ كەرەك. جۇمىستى كىمنىڭ ورىنداي الاتىنىن بولماسا ورىنداي المايتىنىن كاسىبي قاۋىمداستىق انىقتاي الادى, – دەيدى قازىبەك شايح.