وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل, سونداي-اق مەملەكەتتىك باعا رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردى ەكى وقىلىمدا قابىلدادى.
بۇل زاڭدار اقشانى جىلىستاتۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى كۇرەستىڭ قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان. جاڭا نورمالار وسى سالاداعى قىلمىستىق ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋعا, انىقتاۋعا جانە جولىن كەسۋگە باعىتتالعان جۇيەلى جانە پراكتيكالىق تاسىلدەردى جانداندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«زاڭ جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا اقشانى جىلىستاتۋعا قارسى كۇرەستىڭ قارجىلىق شارالارىن ازىرلەۋ توبى (فاتف) حالىقارالىق ستاندارتىنىڭ ۇسىنىستارى ەرەكشە تالداندى. بىرىنشىدەن, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 1617 قارارىنا سايكەس, فاتف ۇسىنىستارىن ورىنداۋ بۇۇ-عا مۇشە ەلدەر ءۇشىن مىندەتتى.
ەكىنشىدەن, بيىل قازاقستان كىرىستەردى جىلىستاتۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ەۋرازيالىق توپتىڭ باعالاۋىنان ءوتۋى ءتيىس. توپتىڭ كوشپەلى ءىس-شاراسى ەلىمىزدە بيىلعى كۇزدە وتەدى. سوندىقتان ۇلتتىق زاڭنامالارعا فاتف حالىقارالىق ستاندارتى اياسىندا نەگىزگى تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدەگى قولدانىستاعى 12 زاڭ مەن 4 كودەكسكە وزگەرىس پەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, زاڭ جوبالارى ۇسىنىلىپ وتىر.
ۇشىنشىدەن, كىرىستەردى جىلىستاتۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى زاڭناماعا شەت مەملەكەتتىڭ زاڭناماسىنا سايكەس قۇرىلعان تراستتارعا نەمەسە باسقا دا كورپوراتيۆتىك قۇرىلىمدارعا جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. سەبەبى قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى قولدانىستاعى زاڭناما تراستتاردى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. بىراق قارجى مونيتورينگى سۋبەكتىلەرىنە جانە شەتەلدىك تراستتارعا قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋگە تىيىم سالمايدى», دەدى قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان دەپۋتات سۇلتانبەك ماكەجانوۆ.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قىلمىستىق كىرىستەردى جىلىستاتقانى ءۇشىن زاڭدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. سەبەبى زاڭدى تۇلعالار قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ سۋبەكتىلەرى بولا المايدى. سوعان بايلانىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭنىڭ بىرقاتار بابىنا وزگەرىس ەنگىزىلمەك.
«تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قاتىسى بار ادامداردى جانە تەرروريزمگە ارەكەت ەتەتىن ادامدارعا تىيىم سالۋ شارالارىن قولداناتىن وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى. زاڭ جوباسىندا قارجى مونيتورينگى ورگاندارىنىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنا ءتيىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق حاتتامالارىن تولتىرۋ وكىلەتتىگى بەرىلدى», دەدى س.ماكەجانوۆ.
سونىمەن قاتار سەنات دەپۋتاتتارى قارجى پيراميدالارىمەن كۇرەس ماسەلەسىنە قاتىستى زاڭداردى دا ەكى وقىلىمدا قابىلدادى. ولار – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قارجىلىق (ينۆەستيتسيالىق) پيراميدالاردىڭ قىزمەتىنە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە قارجىلىق (ينۆەستيتسيالىق) پيراميدالاردىڭ قىزمەتىنە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى.
سەنات توراعاسى قازىرگى تاڭدا قارجى پيراميدالارى قوعامداعى ەڭ وزەكتى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان ول قارجى الاياقتىعىمەن كۇرەستە قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتتى.
«قابىلدانعان زاڭداردا قارجى پيراميدالارىنىڭ جارناماسىن قىلمىس دەپ تانۋ جانە ولاردى قۇرىپ, باسقارعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ كوزدەلگەن. بۇل زاڭدار ازاماتتاردى زاڭسىز قارجى جانە ينۆەستيتسيا جوبالارىنا تارتۋدان قورعاۋدى كۇشەيتەدى. سونداي-اق جاڭا نورمالار قارجى پيراميدالارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتار اراسىنداعى الەۋمەتتىك شيەلەنىستى تومەندەتەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
وتىرىس كەزىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە يننوۆاتسيالاردى ىنتالاندىرۋ, تسيفرلاندىرۋدى, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى دامىتۋ جانە ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا ەكى وقىلىمدا قابىلداندى.
«زاڭ باسقارۋشىلىق شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە يننوۆاتسيالىق تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن زاڭنامالىق جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار زاڭ اياسىندا اۋىلداردا بايلانىس ساپاسىن جاقسارتۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى الۋ كەزىندەگى ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ شىعىندارىن تومەندەتۋ كوزدەلىپ وتىر», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە پىكىر بىلدىرگەن م.اشىمباەۆ.
سونداي-اق سەناتورلار قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى قىزمەتىنە سايلاۋ تۋرالى ماسەلەنى قارادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىمى بويىنشا دەپۋتاتتار ەركەش ماۋكەندى جوعارعى سوت سۋدياسى قىزمەتىنە سايلادى.
ودان بولەك, پالاتا دەپۋتاتتارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ سەنات تاعايىنداعان مۇشەسى راشيت احمەتوۆتىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتىپ, لاۋازىمىنان بوساتتى.
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولدادى. پرەمەر-مينيسترگە ساۋال جولداعان ۆلاديمير ۆولكوۆ ۇكىمەتكە «ە-زاڭ كومەگى», «تورەلىك» اقپاراتتىق جۇيەلەرىن ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك سوت وندىرىسىنە ەنگىزۋدى ۇسىندى.
سەسسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسىن تۇيىندەگەن سەنات توراعاسى م.اشىمباەۆ بۇل پارلامەنتتىك ماۋسىم تاريحي وزگەرىستەر مەن ىرگەلى ىستەرگە تولى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
«جىل باسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلدىك. «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسى, الەمدىك گەوساياسي احۋال مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن جاڭا تاسىلدەر مەن شەشىمدەردى تالاپ ەتتى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى كەشەندى رەفورمالار توپتاماسىن جاريالادى. سول ارقىلى زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ دە باسىم باعىتتارىن بەلگىلەپ بەردى. ناتيجەسىندە, تۇبەگەيلى ساياسي وزگەرىستەر قولعا الىنىپ, كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرگىزىلدى. رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم كەزىندە حالىقتىڭ باسىم بولىگى اتا زاڭعا ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەرگە جانە پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستامالارىنا قولداۋ ءبىلدىردى. وسىلايشا, ادىلەتتى جاڭا قازاقستان قۇرۋدىڭ بەرىك نەگىزى قالاندى», دەدى سەنات سپيكەرى.
پالاتا توراعاسى VII شاقىرىلىمداعى II سەسسيادا پارلامەنت ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ 78 زاڭ قابىلداعانىن ايتتى. قابىلدانعان زاڭدار ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدى كۇشەيتۋگە جانە ەلىمىزدى ودان ءارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋعا ارنالعان.
«سەسسيا بارىسىندا ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان كەشەندى ءىس-شارالار مەن قوعامدىق-ساياسي باستامالاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتۋگە باسا ءمان بەرىلدى. قوعامداعى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى جويۋعا, ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ازاماتتاردى جان-جاقتى قولداۋعا ارنالعان نورمالار قابىلداندى. وسىعان وراي سەناتورلار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىمەن زاڭعا باستاماشىلدىق ەتۋ قۇقىعىن كەڭىنەن پايدالاندى. ءبىرىنشى سەسسيادا سەنات دەپۋتاتتارى 7 زاڭعا باستاماشى بولسا, بۇل سەسسيادا 18 زاڭ جوباسى بويىنشا باستاماشىلدىق جاسادى. الداعى ۋاقىتتا دا وسى قارقىندى ساقتايمىز دەپ سەنەمىن», دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن بىرگە سەنات توراعاسى وسى سەسسيادا زاڭ شىعارۋشىلىقپەن قاتار, پالاتا قىزمەتىنىڭ وزگە دە باعىتتارى بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىن جەتكىزدى. ناقتى ايتقاندا, 2 پارلامەنتتىك تىڭداۋ جانە 4 ۇكىمەت ساعاتى ءوتتى. وندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, جاستار ساياساتى, بيۋدجەتارالىق قاتىناستى جەتىلدىرۋ, سىرتقى جانە ىشكى ساۋدا, وندىرىستىك قاۋىپسىزدىك, وڭىرلەردى گازداندىرۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلدى.
بۇدان باسقا, سەناتتا 30-عا جۋىق دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلدى. تۇراقتى كوميتەتتەر ايماقتاردا 10-نان استام كوشپەلى وتىرىس وتكىزدى. سەناتورلار وڭىرلەردە, ونىڭ ىشىندە شالعاي اۋىلداردا جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن بولعان 500-دەن استام كەزدەسۋگە قاتىستى.
سەنات توراعاسى پالاتا الداعى ۋاقىتتا دا مەملەكەت باسشىسى باستاماسىمەن قولعا الىنعان جۇيەلى رەفورمالاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بەلسەندى جۇمىستى جالعاستىرا بەرەتىنىن ايتتى.
