كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جۇرەك اقىن بولسا, وسىناۋ دۇنيە ديدارىندا باز كەشكەن سايىن ولەڭگە, يا قالامعا جۇگىنەدى. ولەڭگە جۇگىنسە – تىڭداۋشىعا, قالامعا جۇگىنسە – ايتۋشىعا اينالادى. وسى كۇنى ناعىز تىڭداۋشى بولۋ دا, ايتۋشى بولۋ دا – ونەر. بۇل جولى تىڭداۋشى – مەن, ايتۋشىم – نۇرلان ورازالين.
«كۇنى كەشە...
بالعىن ەم, بالاڭ ەدىم,
مەن دە وزگەردىم...
وزگەرتتى دالام ءوڭىن.
ءبىر بوز داۋرەن
ىشىمدە قالتىرايدى,
جالتىرايدى جەل سىزعان
سانا-كولىم...»
راس. نۇر-اعاڭ وزگەرگەن. بالعىن داۋرەنى ءبىر وتكەن, ءبىر ءداۋىردىڭ سۋىن ءىشىپ, بىرگە ىسىپ-تونعان سماعۇل ەلۋباي دوسى: «بۇگىندەرى, الىستا قالعان كۇندەردى, سول كۇندەردەگى نۇرلاندى ساعىنامىن...» دەپ جازاتىن ەدى عوي.
مەن نۇرلان دەگەن جاس جىگىتتى كورگەم جوق. الماتى كوشەسىن جاڭعىرتىپ, بىرگە جۇرمەدىم. سماعۇل اعالارىمىز ساعىنىپ وتىرعان «الىستا قالعان كۇندەرىنىڭ» قانداي بولعانىن جوبامەن ەلەستەتىپ باعام:
ول ۋاقىتتا «اتاعى جوق ەسەنيندەر» جاتاقحانانى عانا ەمەس, كوشەنى دە جاڭعىرتىپ ولەڭ وقىعان بولار;
«قالامگەردىڭ» بارىندا شىلىمىن يىعىنا قاققان جازۋشىنىڭ الدەكىم تۋرالى الدەبىر ءسوزىن اڭىز قىپ, الدىندا جارىسا ولەڭ وقىعان شىعار;
بۇل كۇنگىدەي قايدا شىعام دەسەڭ دە ەركىڭ بىلگەن, قاپتاعان گازەت, سايت جوق, ايتەۋىر اراسىندا ءبىرىنىڭ اڭگىمەسى يا ولەڭى سول ۋاقىتتاعى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ بەتىنە شىعىپ, ول ۇلكەن مەيرامعا ۇلاسىپ, بىرنەشە كۇن قاۋقىلداسقان شىعار.
سول كوڭىل الاسى جوق, جايباراقات, بىراق دۋلى كەشتەردىڭ قاق ورتاسىندا جىگىت نۇرلان سول ۇستامدى قالپىن جازباي «حالي-گاليىن» وقىعانىنا سەنەمىن.
«جاتاقحانا...
«حالي-گالي»...
مەزi قىلدى-اۋ جانىمدى,
مەزi قىلدى-اۋ بايقۇس
جىرلارىمدى.
بiلە الماعان
بۇل عاسىردا بارىمدى,
شالعايداعى مومىن
قىرلارىمدى.
عاجابىمدى,
پاريجدەگi قالىقتاعان ءانiمدi –
كەۋدەمدەگi عاجاپ ءۇندi,
ەي, الماتى!
«حالي-گالي»!
تانىمايسىڭ بارىمدى,
تانىمايسىڭ...
انت اتقان مىناۋ ۋاقىتتا
ارماندار قانشا
«ايقايىڭدا» تىنىپ بارادى.
توقتاشى بiر ءسات!
كەتسەڭ دە وراپ باقىتقا,
جاڭا بiر ولەڭ...
ۇستاپ-اق قالسام جارادى;»
ول وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى. نۇرلان ورازالين ودان بەرى وتكەن جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا ءومىر بەلەستەرىن مولىنان باعىندىردى. وتقا دا ءتۇسىپتى, توپقا دا ءتۇسىپتى. ازامات رەتىندە, ۇلت الدىنداعى پەرزەنتتىك بورىشىن وتەۋ جولىنداعى قىزمەتتەرىن ايتۋدىڭ رەتى جوق. ول ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە عوي. ءبىز وزگەرگەن نۇرلاندى ولەڭدەرىنەن كوردىك.
وسى رەتتە ءبىر انىق دۇنيەنى ايتقىم كەلەدى. نۇرلان اقىن قالاي وزگەرسە دە, ءبىر وزگەرمەگەن نارسە بار. ول – اقىننىڭ ولەڭگە دەگەن كوزقاراسى, ونى قادىر تۇتىپ, ارداقتاۋى, ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگى, جان جولداس, سەرىك كورۋى. العاشقى جيناقتارىنان باستاپ, كەيىنگى شىققان «اسپانتاۋدان اۋعان كۇز», «تاڭىرمەن تىلدەسۋ», «ەكى دۇنيە» جيناقتارىندا دا, ياعني وسى جاسىنا دەيىن «جاڭا ءبىر ولەڭ», تاعى ءبىر جاقسى ولەڭ جازۋعا قۇلشىنادى دا تۇرادى. بۇل اڭسار – قاي اقىننىڭ دا جۇرەگىن القىنتىپ, كوڭىلىن الاڭ قىلعان بەيمازا سەزىم. بىراق بۇل سەزىم جاسى ۇلكەن اقىنداردىڭ كوبىندە جوعالىپ كەتەدى. سەبەبى ءبىر بەلگىسىز سەنىمدىلىك پايدا بولادى. وسى جالعان سەنىمدىلىك تالانتتىڭ جاۋى بولسا كەرەك. بىلتىر «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە شىققان ءبىر توپتاماسىندا اقىن بىلاي جىرلايدى:
«قۇشاعىندا اعىننىڭ
ءومىر ءسۇردىم…
كۇيدىم…
جاندىم…
ساعىندىم…
مارتەبەڭدى بيىكتەتۋ ءۇشىن مەن,
قارا تۇندە اق قاعازعا تاڭىلدىم.»
ال وزگەرگەن نە؟ ول – اقىننىڭ بولمىسى, ولەڭى. جاستىق شاقتا جىرلاعان ماحاببات, پافوسقا باي پاتريوتيزمنەن گورى دۇنيەنى سارالاعان, ءار نارسەگە بايىپپەن قاراعان, سابىرلى جىرلارعا ۇلاسقان. ۇرانشىل, ايعايعا سۇرەڭ قوسقان ولەڭدەردى ورازالين پوەزياسىنان تابا المايسىز. ونىڭ ماحابباتى ەلدىڭ ماحابباتىنا, الاڭى قوعام ءۇشىن ۋايىمداۋعا ۇلاسقان. بۇل ارينە بۇگىن ەمەس, سوناۋ قىرىققا اياق باسقان سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا باستالعان اقىننىڭ ىشكى وزگەرىسى بولسا كەرەك.
«جەتىنشى قۇرلىق» جيناعى شىققاندا فاريزا وڭعارسىنوۆا بىلاي دەپتى: «نۇرلان ومىردەگى بارلىق بولمىسقا, قۇبىلىسقا ىزاسى بەتىنە تەۋىپ, تەپسىنىپ قارامايدى. ىزا – اقىلدىڭ جاۋى. اقىل جۇقارعان جەردە اقيقات تا سىلتي باسادى. اقىن جاقسىلى-جاماندى تىرشىلىك بولمىسىنا بيىكتەن, پاراسات بيىگىنەن بايىپپەن قارايدى. بۇل – سۋرەتكەرگە اسا قاجەت قاسيەت. كوبىمىزگە قونباي, قولىمىزدى جەتكىزە الماي جۇرگەن قاسيەت».
اعىنان جارىلعان, ءوزىن دە, وزگەنى دە مويىنداعان پىكىر. وسى جەردە فاريزا اپامىزبەن كەلىسپەسكە ەشقانداي امالىڭىز جوق. اقىننىڭ دۇنيە قۇبىلىسىنا دا, ادامداردىڭ قۇبىلۋىنا دا اسا سابىرمەن, ساراپپەن, بايىپپەن قارايتىنىنىڭ كۋاسى بولىپ كەلەمىز. سوڭعى ەكى جىل پاندەميا ۋاقىتىندا باسىلىم بەتىندە نۇر-اعاڭ ءوزىنىڭ رۋحاني تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ وتىردى. «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ بىرنەشە سانىنا قاتار شىققان كۇندەلىك جازبالارى قازاق بالاسىن ويلانۋعا شاقىردى. ولەڭدەرى دە ءبىر – ءتاڭىر دەگەن قازىققا بايلانىپ, قۇدايسىز قوعامنىڭ الپەتىنەن جيىركەندى. بۇل اقىننىڭ تاعى ءبىر «وزگەرگەن» بولمىسى بولسا كەرەك.
نۇرلان ورازالين ۇزاق ۋاقىت جازۋشىلار وداعىن باسقاردى. شاشىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان, ءار سەكتسيا ءبولىنىپ, قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىق ءۇيى ءبولىنىپ, وداقتىڭ باسىلىمدارى جان-جاققا ىدىراي باستاعاندا, سولاردىڭ ءبارىن ءبىر عيماراتقا جيناپ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ قارا شاڭىراعىن قالپىنا كەلتىرىپ, الماتىنىڭ جوعارى جاعىنداعى شىعارماشىلىق ءۇيدى دە ساقتاپ قالدى. ول جولدا قانداي « ۇلى» ۇرىستار بولعانىن ءبىز بىلمەيمىز. ونى بىزگە ءبىلۋدىڭ دە قاجەتى شامالى, كەرەگى دە جوق. ءبىر اقيقات فاكتى: وداق – ءبىر قولدا, ءۇش باسىلىمى – ءبىر شاڭىراق استىندا. وسى جولدا قانشا جاۋ تاپتى, قانشا دوستان ايىرىلدى – تاعى بىزگە بەيمالىم. ايتەۋىر ولەڭدەرىنەن اڭداپ قالامىز. ءورازاليننىڭ وداقتاعى باسشىلىق جولىن وسىلاي ءبىر ابزاتسپەن دە نەمەسە وزىنەن سۇراي وتىرىپ, ءبىر كىتاپ ەتىپ تە جازۋعا بولاتىن شىعار. ءبىزدىڭ ماقسات باسقا. ايتپاعىمىز وسى جولداعى فيزيكالىق, پسيحولوگيالىق اۋىرتپالىقتىڭ ءبارىن اقىن سابىرمەن كوتەردى. ولەڭىنە وزەك ەتتى.
ءبىز وداقتىڭ ەكى-ءۇش سەزىنە كۋا بولدىق. سوندا كەي اعالاردىڭ ورنىندا وتىرىپ-اق مادەنيەت شەكاراسىنا سىيمايتىن سوزدەردى ايتقانىن ەستىدىك. قانشا سۇحبات, پىكىر ايتىلدى. بىراق سونىڭ بارىنە بايىپپەن قاراپ, وتە مادەنيەتتى, فاريزا اپامىز ايتپاقشى, ىزاعا بوي الدىرماي جاۋاپ بەرىپ وتىرعانىن سول جيىنعا قاتىسقان قالامگەرلەردىڭ ءبارى كوردى. بۇل ۇستامدىلىق اقىن ءورازاليننىڭ ولەڭىنە اسەر ەتپەي قويمادى. ء«بىر مىقتىعا» دەگەن سياقتى ولەڭدەرىنە ىشتەگى سول سەزىمدەر لىقسىپ شىعىپ جاتتى. باسقاشا مۇمكىن ەمەس ەدى. «ارباسۋ» اتتى جىرىندا اقىن ءبۇي دەپتى:
«مەن كۇلەمىن...
ازاپتانىپ كۇلەمىن...
جاراتقانعا جەتەر مە ەكەن
تىلەگىم؟
ادالدىق پەن ءازازىلدىڭ مايدانىن
كورە-كورە شيرىعىپ سان, تۇلەدىم.
مىنەزىنەن شوشىپ
تالاي پەندەنىڭ,
قاشتىم اۋلاق
سيقىرىنان تەڭگەنىڭ.
كۇلمەس جەردە ازاپتانىپ
كۇلدىم مەن,
باسىپ تۇرىپ تىكەنەگىن شوڭگەنىڭ.
جۇرەك ءۇنسىز...
تىلەگىم – سىز...
تىستەندىم...
جاۋابى جوق ساۋال بولىپ
ىشكە ەندىڭ.
ءىبىلىس-وي جەڭگەن ساتتە,
ەي, ولەڭ!
ىشتە تۋىپ, ىشتە ءولدىڭ...»
نۇرلان اقىن بىرەۋگە دۇرسە قويا بەرەتىن, بەتىنەن الىپ, شىتىناپ سويلەيتىن بولمىس يەسى ەمەس. بالكىم, وسى ءبىر قىزمەت جولىندا كەي مىنەزدەرىن جوعالتقان شىعار. مۇمكىن وسى ءومىر اعىسىندا دوس جوعالتىپ, دۇشپاندى مولىنان تاپقان شىعار. سماعۇل ەلۋباي اعامىز سول نۇرلاندى ساعىنسا, جاستىعىن, العاۋسىز دوستىعىن ساعىنعان شىعار. سول كۇندەرىن ساعىنسا, قىزمەت ويلامايتىن, مانساپ قۋمايتىن, باقاي ەسەپسىز ارالاسىپ, تەك شىعارماشىلىق وي ەركىندىگىندە پىكىر ايتىسىپ, كەرەك بولسا ادەبيەت دەيتىن قاستەرلى ۇعىم ءۇشىن جانىپ-كۇيەتىن تازا پەيىلدەرىن ساعىنعان شىعار. كىم بىلەدى, وسى ءسوزدى ايتىپ وتىرعان ءبىز دە ەرتەڭ وسى اعالاردىڭ سەزىمىندەي سەزىمدەردى كەشىپ وتىرارمىز.
بىراق نۇراعاڭ ولەڭىن ۇمىتپادى. جوق, ول از جازعان جوق. مينيسترلىكتە, پارلامەنتتە, وداق باسشىلىعىندا جۇرگەندە دە ونىڭ قالامى سۋىپ كورگەن جوق. پەسالار جازدى, ءسوزى توگىلىپ قانشاما ماقالا جازدى. بىراق ولەڭ بارىنەن بيىك تۇردى. پاديشا-ولەڭنىڭ الدىندا ورازالين ەشقاشان مەنمەنسىنىپ كورگەن جوق. ءاردايىم ونىڭ الدىندا شارت جۇگىنىپ, قىزمەتشىسى, قاجەت بولسا, كۇزەتشىسى بولدى. ونىڭ تۇندە ۇيىقتامايتىنى, كوڭىلى بەيمازا بولاتىنى دا – سول.
جەتپىس پەن سەكسەننىڭ تۋرا ورتاسىنا كەلگەن اقىن بۇگىن ومىرىنە تاعى ءبىر باجايلاي قارايدى. ءبىر كەزدەرى ءوزى ەتەنە ارالاسقان اعالارىنىڭ بەينەسى, كۇنى كەشە كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ «قانجىعاسىندا» كەتكەن زامانداستارىنىڭ كەلبەتى كوز الدىندا تۇرعان بولار. بۇل ءومىردىڭ قاي زاڭدىلىعىنا دا الاڭداماي تۇرا المايتىن اقىننىڭ ءوزى دە بۇگىن سول اعالارىنىڭ جاسىنا كەلىپ جاتىر. ۇلكەندەر بىزگە – جاستارعا وسىنداي ءبىر ونەگەلەرى ءۇشىن, ايتار اقىل, كورسەتەر جولدارى ءۇشىن كەرەك. ولاردىڭ امان-ساۋ ورتامىزدا جۇرگەنى – بىزگە مەرەي. ءدايىم سەزىمتال اقىن كوڭىلدەن شۋاققا تولى جىرلار اعىلا بەرسىن.
«وزەگىڭ تالعان كەزدە ەگەر
شالعىندى كەشىپ,
شاشانى شىققا مالماساڭ,
ايازدا, قاردا توڭباساڭ;
جاڭعىرىپ اسپان,
جاۋىندا ويعا شومباساڭ...
سۇيمەسەڭ جەلدى,
مىنبەسەڭ جۇيرىك,
كورمەسەڭ تاۋدى, دالانى,
بۇرقىلداپ ىزدە جولدا شاڭ...
ومىرگە مىناۋ
ولە ءبىر عاشىق بولماساڭ –
ولەڭ دە, جىر دا, بولماس ءان...»
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى
