كەشە ەلورداداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا ءحىى ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم جۇمىسىن باستادى. وعان شەتەلدىك جانە وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى, تانىمال ساياساتكەرلەر مەن عىلىم قايراتكەرلەرى, قازاقستان پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى, بىرقاتار مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ باسشىلارى, سونداي-اق, اقش كونگرەسى وكىلدەر پالاتاسىنىڭ ەكس-سپيكەرى نيۋت گينگريچ, ءيزرايلدىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى ەحۋد باراك, ناتو باس حاتشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى الەسساندرو مينۋتو-ريتستسو, رەسەيلىك جۋرناليست ۆلاديمير پوزنەر قاتىسۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا قۇتتىقتاۋىن مەملەكەتتىك حاتشى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ وقىپ بەردى.
ازيا – جاھاندىق وزگەرىستەردىڭ ورتالىعى
وسىمەن ون ەكىنشى رەت ءوتىپ وتىرعان ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ اشىلۋ ءراسىمىنە كوپشىلىككە بەلگىلى تەلەجۇرگىزۋشى جانە پروديۋسەر ريز حان مودەراتورلىق ەتتى. ول ەلىمىزدە ۇيىمداستىرىلعان وسىنداي مەديا-فورۋمدارعا تالاي مارتە مودەراتورلىق جاساعان بولاتىن. بۇل جولى مودەراتور قاتىسۋشىلارعا «قوش كەلدىڭىزدەر!» ايتا كەلىپ, فورۋمدى قاتقىل سۇراقتار قويىپ, مازالاي بەرەتىن بالالىق كەزدەن ءوتىپ, ەندى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋعا قۇلشىنعان جاسوسپىرىمگە تەڭەدى. ويتكەنى, بۇل جيىن الەمدە بولىپ جاتقان وتكىر دە وزەكتى ماسەلەلەرگە ارنالىپ وتىر. الىس-جاقىن شەتەلدەردەن جانە ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن ارنايى كەلگەن دەلەگاتتار مەن مەيماندار سول ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماسىپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالماق. مودەراتور ريز حان قاتىسۋشىلاردىڭ استانا تورىندە ءوتىپ جاتقان فورۋمعا بەلسەنە قاتىسۋلارىن ءوتىنىش رەتىندە ءبىلدىرگەن سوڭ, ءسوزدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمدى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆاعا بەردى.
استاناداعى سوڭعى كەزدەسۋدەن كەيىن ءبىر جىلدىڭ قالاي وتە شىققانىن بايقاماي دا قالىپپىز. ۋاقىت العا قاراي جۇيتكىپ بارادى. كەيدە ءححى عاسىردا جىلدار جىلدام ءوتىپ جاتقان سياقتى بولىپ كورىنەدى. ءبىز وزگەرەمىز, قوعام دا وزگەرەدى. قاي-قايسىمىز دا وزگەرەمىز. ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم وسىمەن ون ەكىنشى رەت ءوتىپ وتىر, دەپ باستادى ءسوزىن داريعا نازارباەۆا. ءبىزدىڭ فورۋمعا شىنايى قامقورلىعىن ءبىلدىرىپ, بارشامىزدىڭ ورتاق كۇش-جىگەرىمىزدى جوعارى باعالاعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا تەرەڭ ريزاشىلىعىمدى بىلدىرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر.
فورۋمدى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى, سونداي-اق, جيىنعا ارنايى كەلگەن نيۋت گينگريچ, ەحۋد باراك, ۆلاديمير پوزنەر سياقتى قادىرلى مەيماندارعا دا ريزاشىلىعىن بىلدىرە كەلىپ, فورۋمنىڭ باعدارلاماسى مەن وندا قوزعالاتىن ماسەلەلەردەن حاباردار ەتتى. تمد-نىڭ بىرقاتار ەلدەرىندەگى وقيعالاردىڭ قايعى مەن قاسىرەتكە ۇلاسۋى, تاياۋ شىعىستا سوعىس ءورتىنىڭ سەيىلمەۋى, ازيا ەلدەرىندە بولىپ جاتقان قۇبىلىستار الەمدەگى كوپتەگەن باقىلاۋشىلارعا «Post-Cold War Period» دەپ اتالاتىن كەزەڭ اياقتالدى دەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى ول ءارى قاراي. مۇنى قىسقاشا ايتقاندا, «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» اياقتالۋىمەن باستالعان الەمدىك تاريحي ءداۋىر ءوزىنىڭ مارەسىنە جەتتى. الەمدە نە بولىپ جاتىر؟ وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ سوڭىندا الەمدىك ساياساتتا قالىپتاسقان جانە جازىلعان ەرەجەلەر قىزمەتىن توقتاتتى. ءاربىر ىقپالدى كۇشتەر ولاردى ءوز بەتتەرىنشە تۇيىندەپ, وزگەنىڭ مۇددەسىمەن ەسەپتەسپەيتىن بولدى. سودان دا بولار, عالامشاردىڭ ءار بولىگىندە شيەلەنىستەر وشاعى ءجيى كورىنىس بەرە باستادى, دەدى شەشەن.
بۇدان كەيىن د.نازارباەۆا فورۋمنىڭ ءبىرىنشى پلەنارلىق وتىرىسىندا ءسوز بولاتىن تاقىرىپ جايىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق وزگەرىستەردىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورتالىعى ازياعا قاراي ويىسقان. سوندىقتان مەديا-فورۋمنىڭ ەكى تاقىرىبى – يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى مەن تاياۋ شىعىستاعى جاعدايلارعا ارنالىپ وتىر. سونىمەن قاتار, شەشەن سيرياداعى احۋالدى دا اتاپ ءوتتى. ويتكەنى, بۇل ەلدە قاقتىعىستار تولاستار ەمەس. دەگەنمەن, الەمدىك قوعامداستىق سيريادا بەيبىتشىلىك ورنايدى دەگەن سەنىمدە.
وسىدان ەكى اي بۇرىن سوچي وليمپياداسى ميللياردتان اساتىن تەلەكورەرمەنى ءارى ميللياردتاعان مەديا-بيۋدجەتىمەن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ەڭ باستى گۋمانيتارلىق مەديا-وقيعاسىنا اينالاتىنداي بولىپ كورىنگەن. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ونىڭ ورنىن ۋكرايناداعى قايعىلى وقيعالار مەن قىرىمداعى جاعداي باستى, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن د.نازارباەۆا. سول سەبەپتى فورۋمنىڭ ەكىنشى جۇمىس كۇنى ۋكراينا مەن وسى ەلدىڭ توڭىرەگىندەگى جاعدايعا قاتىستى سەسسيامەن باستالماق. ءبىز جاقىن دوسىمىز, ساۋدا-ەكونوميكالىق سالالارداعى سەنىمدى سەرىكتەسىمىز ۋكرايناداعى احۋالعا الاڭدايمىز. بۇل ەلمەن سان-سالالى بايلانىستامىز.
ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمدى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ەرتەڭ, جۇما كۇنى بولاتىن ەكىنشى پانەلدى سەسسيانىڭ تاقىرىبىمەن دە تانىستىرىپ ءوتتى. ول «ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا. ەكونوميكالىق «توڭكەرىس» بولۋى مۇمكىن بە؟» دەپ اتالادى ەكەن. شەشەن وسىعان قاتىستى نەگىزگى ەكى ماسەلەنى اتاپ ءوتتى. ءبىرىنشىسى – كەڭەس وداعىنىڭ ورنىندا پايدا بولعان مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي دامۋىنداعى وتپەلى كەزەڭ اياقتالعان. جاسالعان تالداۋ وسىنى كورسەتىپ وتىر. ەكىنشىسى – ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەلدەردىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ اركەلكىلىگى جونىندە ماسەلە تۋىندايتىندىعى. بۇل الداعى ونجىلدىقتا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز شەشۋگە ءتيىس اسا ماڭىزدى تۇيتكىلدەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
فورۋمدا تالقىلاناتىن سوڭعى ەكى تاقىرىپ تا كوكەيكەستى بولماق. بۇلار ەلدەردىڭ ءيميدجى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ارنالادى. ۋكرايناداعى احۋالعا قاتىستى وتىرىك پەن وسەكتىڭ تاسقىنى ءورشىپ تۇر, دەدى ول وسى جايىندا. جالعان اقپاراتتىڭ دەنى ءدال سول الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن بلوگتار ارقىلى تارالۋدا. تۇركيادا YouTube مەن Twitter-گە توسقاۋىل قويىلدى. ارتىنشا Twitter-گە جول اشىلدى. وتكىر پىكىرتالاس ءالى تولاستاماي تۇر. ال رەسەيدە مەملەكەتتىك دۋما تانىمال بلوگەرلەردى باق-قا تەڭەستىرەتىن زاڭ جوباسىن العاشقى وقىلىمدا قابىلدادى. وسى ماسەلەگە قاتىستى قىزۋ تالقىلاۋ ءجۇرىپ جاتىر. زالدا وتىرعان بارلىعىمىز – ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمعا قاتىسۋشىلار مەن مەيماندار ءسوز ەركىندىگى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بوستاندىعىن قالتقىسىز ءارى دايەكتى تۇردە جاقتايتىندار دەپ ويلايمىن. ءبىز بۇقارالىق مەديانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن دە تەرەڭ سەزىنەمىز. ويتكەنى, قوعامنىڭ ىشىنە ىرىتكى سالىپ, بۇلدىرەتىن دە سول جاۋاپسىزدىق.
قازىرگى زامانداعى كوپتەگەن شيەلەنىس وشاقتارىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋى مامىلەگە جۇگىنۋ جولدارىن بىلمەگەندىكتەن نەمەسە وعان ق ۇلىقسىز بولۋدان تۋىنداپ وتىر, دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا. بارريكادا مەن مايداننىڭ ەكى جاعىنداعى ادامدار قاۋەسەت پەن قورقىنىشتىڭ قۇشاعىندا ءومىر سۇرۋدە. ءبىر-بىرىنەن ۇرەيلەنۋ سەنىمسىزدىكتى كۇشەيتىپ, ءوزارا وشپەندىلىك پەن جيىركەنىشتى تۋىنداتادى. بۇعان تەك ۇنقاتىسۋ, سەنىم جانە ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتا وتىرىپ قانا قارسى تۇرۋعا بولادى. ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ ۋاقىت سىنىنان وتكەن اسا سەنىمدى كەلىسسوزدەر مەن ءوزارا سۇحبات الاڭى ەكەندىگىنە كۇمانىمىز جوق.
الەمدىك داعدارىستىڭ سيپاتى مەن سالدارى
بۇدان كەيىن XII ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم «جاڭا الەمدەگى ءتارتىپ. الەمدىك داعدارىستىڭ سيپاتى مەن سالدارى» دەگەن تاقىرىپتا ۇيىمداستىرىلعان پلەنارلىق سەسسيا وتىرىسىمەن جالعاستى. ارينە, حXII عاسىرعا اياق باسقالى الەمدە جاڭا – جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىنىڭ باستالىپ كەتكەنى ايان. ناتيجەسىندە جاھاندانۋ دۇنيەنى تەك ەكونوميكالىق قانا ەمەس, سونداي-اق, ساياسي, الەۋمەتتىك جانە مادەني جاعىنان جاڭاشا ءبولىسۋ تاسىلىنە جول اشىپ بەردى. ال تۇتىنۋشى قوعامنىڭ داعدارىسى, الەمدىك رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋى, قايىرشىلىققا ۇشىراعان تۇرعىنداردىڭ كوبەيۋى – دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ ودان سايىن كەدەيلەنىپ, باقۋاتتى ەلدەردىڭ ارمەن قاراي بايۋىنا الىپ كەلدى. سوندىقتان, بۇل پلەنارلىق سەسسيا وتىرىسىندا «كەدەي مەملەكەتتەردەگى ازاماتتاردىڭ نارازىلىعى بارعان سايىن ءورشىپ, ىشكى جانە حالىقارالىق شيەلەنىسكە ۇلاسۋدا. جەتەكشى ەلدەر اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك تە ءورشىپ بارادى. جاڭا الەمدىك ءتارتىپ قايدا اپارادى؟» سىندى كوپتەگەن ساۋالدار پىكىرتالاس وزەگىنە اينالدىرىلدى. پلەنارلىق وتىرىسقا جۋرناليست, «ءبىرىنشى ارنانىڭ» تەلەجۇرگىزۋشىسى ۆلاديمير پوزنەر مودەراتورلىق ەتتى. العاشقى بولىپ ءسوز العان ول: «ءبىزدىڭ كوپشىلىگىمىز «قىرعي-قاباق سوعىس» جىلدارىندا ەرجەتىپ, ءومىر سۇردىك. بۇل كەزەڭ قاۋىپتى كەزەڭ بولدى. ەكى قارسىلاس تاراپتاردا يادرولىق قارۋدىڭ بولۋى فاكتىسىنەن ايتەۋىر قاقتىعىس ورىن العان جوق, سونداي-اق, ەكى ەل ءبىر-بىرىنە شابۋىل جاساماي, سول كەزدە ءبىر-ءبىرىن تەجەۋ اسەرى بولدى. بۇگىندە الەمدە «قىرعي-قاباق سوعىس» تۋرالى اڭگىمە كوپ ايتىلۋدا. مەن ءوز تاراپىمنان بۇل تەرمينولوگيانى ابايلاپ قولدانۋ قاجەت دەر ەدىم. كەزىندەگى «قىرعي-قاباق سوعىس» يدەولوگيالىق كۇرەستىڭ سالدارى ەدى. ال قازىرگى تاڭدا كوپ ايتىلاتىن «قىرعي-قاباق سوعىس» – بۇل دا يدەولوگيا. بىراق بۇل مۇلدەم باسقا يدەولوگيا. بۇرىنعى ۋاقىتتا الەم ءبىر تاراپقا نەمەسە ەكىنشى ءبىر تاراپقا سايكەس يكەمدەلەتىن ەدى, ال قازىر مۇنداي نارسە جوق. قازىر الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ايتاتىنداي, «اركىم تەك ءوزى ءۇشىن» قاعيداتى الدىڭعى ورىنعا شىقتى. قازىر بۇرىنعىداي «ءبىرتۇتاس مايدان شەپتەرى» جوق ەكەنىن كورەمىز. بۇل – قاۋىپتى. ۋكراينادا, يراكتا, يراندا, سيريادا, سولتۇستىك كورەيادا نەشە ءتۇرلى جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىنان وسىنى اڭعارۋعا بولادى», دەدى شەشەن. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا الەم نازارىن وزىنە اۋدارعان ايرىقشا وزەكتى ماسەلەلەر بار. ولار – ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا قالىپتاسقان جاعداي, كيەۆتىڭ الداعى ۋاقىتتاعى ارەكەتى مەن قادامى, بۇل رەتتە رەسەيدىڭ ۇستانىمى. ەكىنشىدەن, پالەستيناداعى «فاتح» پەن «حاماس» اراسىندا قول جەتكىزىلگەن كەلىسىم ماسەلەسى. وسىلاي دەي كەلە, ۆ.پوزنەر ءسوز تىزگىنىن تاقىرىپ اياسىندا سويلەۋگە كەلگەن سپيكەرلەرگە ۇسىندى. ءجارىسسوزدى «اتسماۋت» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى, ءيزرايلدىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى ەحۋد باراك باستادى. «فاتح» پەن «حاماس» ماسەلەسىنە كەلەر بولسام, ءبىزدىڭ باسىم كوپشىلىگىمىز ءۇشىن بۇل ماسەلە تاڭدانىس تۋدىردى. سەبەبى, كەلىسسوزدەردىڭ اياقتالۋىنا ءبىر اپتاداي ۋاقىت قالدى. ارينە, «حاماس» بۇرىن قول جەتكىزىلگەن كەلىسسوزدى مويىنداعىسى كەلمەيدى. سونداي-اق, «حاماستىڭ» كەيبىر ءىس-ارەكەتتەرى مەن ۇستانعان قاعيداتتارىنا قاراساق, ولار بەيبىتشىلىكتى ورناتۋدى ەمەس, سوعىستى جالعاستىرعىسى كەلەتىندەرىن اڭعارامىز. مەن سوڭعى باعا بولمايدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بۇل رەتتە «حاماس» ءۇشىن دۇرىس ءتاسىل ءيزرايلدى مويىنداۋ, ەكىنشىدەن, تەررورلىق ءىس-ارەكەتتەردەن باس تارتۋ, سونداي-اق, يزرايل مەن پالەستينا بيلىكتەرى اراسىنداعى بارلىق كەلىسسوزدەردى مويىنداۋ بولماق دەر ەدىم. ياعني, ۆاشينگتوننىڭ ۇستانىمى وسىنداي بولسا, ولار ەكى تاراپ اراسىنداعى كەلىسسوزدەردى جۇرگىزۋدىڭ تاسىلدەرىن جالعاستىرۋى كەرەك. بۇل – ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولار ەدى. بۇل بارلىق تاراپ ءۇشىن دە ماڭىزدى. بۇل رەتتە جاعدايدى ۋشىقتىرماۋ قاجەت. يزرايل دە مىقتى مەملەكەت, پالەستينانىڭ دا ۇستانىمى وتە مىقتى. بىراق, سوعان قاراماستان, قانداي دا وزگەشە كەلىسسوز تەتىگىن تاۋىپ, دۇرىس مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋ قاجەت. بۇل ەكى جاققا دا نۇقسان كەلتىرمەۋ ءۇشىن, ەكى جاققا دا قاۋىپ توندىرمەۋدى ويلاستىرۋ ءۇشىن كەرەك, دەدى ەحۋد باراك. سونداي-اق, ول يراننىڭ يادرولىق دەرجاۆاعا اينالۋى الەمگە قاۋىپ توندىرەدى دەگەن ويىن دا جەتكىزدى. بۇدان كەيىنگى كەزەكتە ءۇندىستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى رادجيۆ سيكري دە پالەستينا مەن يزرايل اراسىنداعى تەكەتىرەس پەن قاراما-قايشىلىقتى جاعدايلارعا بايلانىستى ءوز ويىن بىلايشا ساباقتادى. «ارينە, ءبىز تاياۋ شىعىستا ورىن العان جاعدايلاردان ساباق الاتىنداي بولدىق. سوندىقتان, قانداي دا ءبىر كەز كەلگەن ماسەلەدە كەلىسسوزگە كەلمەيتىن بولسا, جاعداي ۋشىعىپ كەتۋى مۇمكىن. ال يرانعا كەلەر بولساق, يران, ەگەر يادرولىق دەرجاۆاعا اينالسا, تاياۋ شىعىسقا عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىنە دە قاۋىپ توندىرەدى», دەدى ول. «ءال-جۇمحۇريا» ساياسات پەن قاۋىپسىزدىكتى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ساميح سەيف ءال يازال: «ەگيپەتتە ءبىز دە «حاماستان» زارداپ شەگىپ ءجۇرمىز. «سەبەبى, «حاماس» اگرەسسيالىق قادامدارعا كوپ بارادى. بىراق, مەنىڭ ويىمشا, ەگەر يزرايلمەن سالماقتى كەلىسسوز جۇرگىزىلەتىن بولسا, تەكەتىرەستىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە الدىن الۋعا جانە ەڭسەرۋگە بولاتىن سەكىلدى. مەنىڭ ويىمشا, پالەستينا كەلىسسوز ۇستەلىنە وتىرۋى كەرەك. سول ارقىلى ولار كەلىسسوزدىڭ باستاپقى كەزەڭىنە كەلەتىن بولادى. ياعني, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى مىناداي: يزرايلمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋدىڭ بىرىڭعاي فورماسى بولۋى كەرەك. تمد ەلدەرى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كونستانتين زاتۋلين تاياۋ شىعىستاعى جاعدايعا بايلانىستى «كىمدىكى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس» دەگەن تۇرعىدا رەسەيلىك تاراپتىڭ بىرجاقتى ۇستانىمدا تۇرمايتىنىن العا تارتتى. «مەنىڭ ويىمشا, بۇل تەكەتىرەس پەن قاراما-قايشىلىق كەڭ جايىلىپ كەتپەۋى كەرەك. ياعني, ءوڭىردىڭ باسقا, جاڭا ەلدەرىن قامتىماۋى ءتيىس. بۇل رەتتە, ءبىز بۇل كەزەڭدە سيرياعا قارسى اسكەري وپەراتسيانىڭ قاجەت بولماعانىنا, ورىن الماعانىنا قۋانىشتىمىز. ءبىز يراندا, اسىرەسە, پرەزيدەنت اۋىسقاننان كەيىن يران پروبلەماسىن تالقىلاۋعا قاتىستى ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ بايقالا باستاعانىنا قۋانامىز. وسىدان 1 جىل بۇرىن «سيريا – شابۋىل وبەكتىسىنە عانا ەمەس, حالىقارالىق شابۋىلدىڭ وبەكتىسىنە اينالۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلعان ەدى. ارينە, سيريادا ازامات سوعىسى ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. بۇل ەشكىمدى قۋانتا المايدى», دەدى ك. زاتۋلين ءوز سوزىندە. پلەنارلىق سەسسيا وتىرىسىنىڭ تارتىستى, پىكىرتالاسقا تولى وتكەنى سونشالىق, وندا ۋكراينا ماسەلەسىنە قاتىستى اشىق پىكىرلەر ايتىلىپ جاتتى. ماسەلەن, اقش كونگرەسى وكىلدەر پالاتاسىنىڭ ەكس-سپيكەرى نيۋت گينگريچتىڭ ءسوزى وسى اۋاندا ءوربىدى. «پۋتين مىرزا سوچيدەگى وليمپيادانى ءساتتى وتكىزۋ ءۇشىن مول قارجى ءبولدى. بۇل رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ بەدەلىن بيىكتەتۋى كەرەك ەدى. بىراق, سوڭعى ۋاقىتتا بولعان جاعدايلار بۇل بەدەلدىڭ عۇمىرىنىڭ قىسقا بولعانىن ايعاقتاپ بەردى. رەسەيدىڭ قاراجاتى جەتەرلىك, سول سەبەپتى ونىڭ ەكونوميكالىق ويىندى جالعاستىرا بەرۋگە جانە وزگەنىڭ ەكونوميكاسىنا نۇقسان كەلتىرۋگە قاۋقارى جەتەدى. الايدا, جاقىن بولاشاقتا بەلگىلى ءبىر تەپە-تەڭدىك جاعدايدىڭ ورىن الاتىنىنا ءۇمىتىم بار», دەدى امەريكالىق ازامات. ناتو باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى الەسساندرو مينۋتو-ريتستسونىڭ ءسوزى دە وزگەشە شىقتى. ول: «بۇرىنعى كەزدەگى جاعداي مەن قازىرگى كەزدەگى جاعدايدى سالىستىراتىن بولساق, قازىر ادامزاتتىڭ ادامزاتتى جويىپ جىبەرۋگە مۇمكىندىگى جەتەدى. ەگەر يادرولىق سوعىس باستالاتىن بولسا, جەر بەتىندە ەشكىم دە, ەشتەڭە دە قالمايدى. مىنە, بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتى بولاتىنى وسىدان. ءيا, كەيبىر ەلدە يادرولىق قارۋ بار. جالپى, مەن كەز كەلگەن ەلدىڭ يادرولىق قارۋعا يە بولماعانى, «سۇم قارۋدان» باس تارتقانى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسار ەدىم. يران, سولتۇستىك كورەيا, مەيلى قاي ەل بولسىن, ەشبىر ەلدە ەشقاشان يادرولىق قارۋدىڭ مۇلدەم بولماعانىن قالايمىن», دەدى ءوز سوزىندە. پلەنارلىق وتىرىس سوڭىندا جارىسسوزگە شىققان سپيكەرلەر جاھاندىق داعدارىستىڭ سيپاتى مەن سەبەبىنە, سالدارىنا, ونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىس, ۋكراينا, يران ماسەلەلەرىنە قاتىستى زالدان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. پلەنارلىق وتىرىستى اياقتاعان ۆلاديمير پوزنەر قورىتىندىسىندا بىلاي دەدى: «وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن ەلدە باق نەگاتيۆتى ءرول اتقارادى. سەبەبى, كوپ جاعدايدا ءبىز بىرجاقتى بەينەلەۋ الامىز. مەن كوپتەگەن باق-تا جۇمىس ىستەدىم. ونىڭ ىشىندە امەريكالىق, اعىلشىندىق, فرانتسۋزدىق, رەسەيلىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا بار. سول سەبەپتى, مەن سىزدەرگە بىلاي دەپ ايتار ەدىم. ءسىز ەشقاشان, ەش جەردە ءبىر ماسەلەگە قاتىستى تولىق كارتينانى الا المايسىز. ءسىز باق ۇسىنعىسى كەلەتىن كارتينانى عانا كورە الاسىز. سوندىقتان, ءاربىر ءجۋرناليستىڭ مىندەتى – شاماسى كەلگەنشە, مەيلىنشە شىندىققا سايكەسەتىن وبەكتيۆتى مالىمەت بەرۋ, تاراتۋ. ماسەلە تەك ساياساتقا, اقشاعا تىرەلمەۋى كەرەك. دەمەك, حالىققا قولدان كەلگەنشە شىنايى اقپاراتتى ناسيحاتتاعان ءجون بولار ەدى».يران ماسەلەسىن قاۋزاعان وتىرىس
تۇستەن كەيىنگى مەديا-فورۋمنىڭ كۇن تارتىبىنە شىققان ماسەلە – يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى توڭىرەگىندە ءوربىدى. «سوڭعى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى العاش رەت «التىلىق» ەلدەرى يران ماسەلەسىن ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋ جونىندە كەلىسىم جاسادى. الايدا, ساياسي ارەناداعى يادرولىق «ويىنعا» قاتىستى بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويۋعا بولا ما؟ تاريحي كەلىسىمنىڭ بۇزىلۋى نەمەسە ونىڭ ورىندالماي قالۋى مۇمكىن بە؟ اقش يرانعا قارسى قايتادان سانكتسيا ەنگىزبەي مە؟ تەھراننىڭ جوسپارىندا ۆاشينگتونعا قارسى شىعۋ قاراستىرىلعان با؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەلىنەدى دەگەن ماجىلىسكە مودەراتورلىق ەتۋشى Euronews تەلەارناسىنىڭ شىعىس ەۋروپا بيۋروسىنىڭ جەتەكشىسى سەردجيو كانتونە سپيكەرلەردى ورتاعا شاقىردى. جالپى, يرانداعى يادرولىق ماسەلە تۋىنداۋىنىڭ ءتۇبىرىن ىزدەسەك, وندا بۇگىن يرانعا قارسى سانكتسيا قولدانۋشى, يران يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ باستى وپپونەنتى اقش العا شىعادى. كەزىندە يراندا بيلىك باسىندا شاح مۇحامەد رەزا پەحلەۆي وتىرعان تۇستا اقش جوعارى دەڭگەيدە بايىتىلعان ۋران پايدالانىلاتىن 5 مەگاۆاتتىق اتوم زەرتتەۋ رەاكتورىن قولدان بەرگەن بولاتىن. وعان يادرولىق جانارماي رەتىندە 93 پايىزدىق بايىتۋ دەڭگەيىندەگى ۋران پايدالانىلدى. ول دەگەنىمىز, ءىس جۇزىندە يادرولىق قارۋ ماتەريالى بولىپ تابىلاتىن. كەيىنىرەك, اقش وسى ورتالىققا جىلىنا 600 كگ-عا دەيىن پلۋتوني ءبولىپ شىعارا الاتىن ارنايى «ىستىق كامەرالاردى» دا جىبەردى. يرانعا وسى سالاعا قاجەتتى مامانداردى وقىتۋعا كومەكتەسىپ, قاجەتتى يادرولىق جابدىقتاردى جەتكىزىپ بەرىپ وتىرعان اقش, 1979 جىلى يسلام توڭكەرىسى بولىپ, شاح تاقتان تايىپ, بيلىك اۋىسقاندا جۇرىسىنەن جاڭىلدى. ەندى يراننىڭ يادرولىق زەرتتەۋلەر باعىتىنداعى جاڭا ارىپتەسىنىڭ قاتارىنا قىتاي مەن شۆەيتساريا, گەرمانيا, نيدەرلاند مەملەكەتتەرى ەنىپ, ال 1992 جىلى رەسەي مەن ارادا اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ جونىندە كەلىسىم جاسالدى. كەيىننەن رەسەي مەن يران اراسىندا بۋشەر اەس-ءىنىڭ ءبىرىنشى بلوگىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋعا كەلىسىم تۇزەلسە, 1995 جىلى اقش يرانعا قارسى سانكتسيا ەنگىزىپ, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ ماسەلەسى بىتپەس داۋعا اينالىپ كەتتى. قالاي بولعاندا دا, يراننىڭ يادرولىق پروبلەماسى الەم نازارىندا ەكەنى ايان. سوندىقتان دا مەديا-فورۋم وتىرىسىنىڭ ءبىرشاما ۋاقىتىنىڭ وسى تاقىرىپقا ارنايى باعىتتالۋى دا وسى الەمدىك نازاردان تۋىنداپ وتىر. ماسەلە تۋراسىندا ءوز پىكىرىن ايتقان نيۋت گينگريچ: «ەگەر يران يادرولىق قارۋ جاساۋ جولىن ءارى جالعاستىرا بەرەتىن بولسا, اقش كونگرەسى پرەزيدەنتكە يرانعا قارسى وتە قاتال سانكتسيالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەتىنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى», دەسە, يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى سەيەد مۇحاممەد كازيم سادجاپۋر: «مەنىڭ سىزدەرگە ايتاتىنىم, يراندا اتوم اسكەري باعدارلاماسى بولعان ەمەس, بولمايدى دا. بۇل – يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋى مۇمكىن ەمەس دەگەن ويدى ميلارىنا بەكىتىپ العان ادامداردىڭ سىڭارجاق پىكىرى. الەمدىك باق-تاردىڭ يرانعا جاساپ بەرگەن جاعىمسىز بەينەسى مەن سانكتسيالاردىڭ اسەرىن ناقتى سەزىنگەن يران ەڭ جوعارى دارەجەدەگى اشىقتىقتى ۇسىنۋدا. يراننان تۋعان قاۋىپتى سەيىلتۋ ءۇشىن ماگاتە ساراپشىلارىنا ەسىك اشىپ قويدىق» دەگەن جاۋابىنا مودەراتور: «دەگەنمەن, يران يادرولىق باعدارلاماسىنان تۋىندايتىن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ايماقتاعى ەلدەردى دە ويلانتادى دەپ بىلەمىن» دەپ بارىپ, نيۋت گينگريچتەن بۇل جايىندا نە ايتار ەدىڭىز دەپ سۇراعان. امەريكالىق بولسا, بۇل ورايدا مەن قاشاندا يراندىقتاردىڭ يادرولىق ماسەلەگە قاتىستى تۇسىندىرمەسىن تىڭداۋ قيىنعا تۇسەتىنىن بىلەمىن. الايدا, وسى جەرگە يران وكىلىنىڭ بىزدە يادرولىق قارۋ جوق جانە بولمايدى دەگەن مالىمدەمەسىن ەستىگەن سوڭ ەگەر يران اسكەري باعدارلامادا اتومدى قولدانۋ مۇمكىندىگىن پايدالانبايمىز جانە بۇل باعىتتا وتە اشىقتىققا ۇمتىلامىز دەگەن ۋادەسىندە تۇرسا, پروبلەما شەشىلەدى. ءسىزدىڭ ەلدىڭ جەر استىنا نىساندار جاسىرۋلارىڭىز, اشىقتىقتان, مولدىرلىكتەن قاشقاندارىڭىز الەمدى يران اتوم قارۋىن جاساۋدا دەگەن ويعا اكەلدى, دەگەن. مۇنان سوڭ ءسوز كەزەگى بەرىلگەن ۇندىستاندىق رادجيۆ سيكري: «مەن يراندا الدەنەشە رەت بولدىم. يراندىقتارمەن كەزدەسۋ بارىسىندا تۇيگەنىم, ولار وتە اقىلدى ادامدار, ولار وزدەرىنىڭ ومىرىنە بالتا شاباتىن اقىماقتار ەمەس. يراندىقتار اتوم قارۋىن جۇمساۋ ءۇشىن تەتىكتى باسىپ قالادى دەۋ وتە ارتىق ايتقاندىق بولادى. ماسەلەن, مەن ءوز ەلىمدى مىسال ەتسەم, يراندىقتاردا دا بىزدەردەي وزدەرىنە دەگەن قۇرمەت سەزىمى بار. ولاردىڭ يادرولىق تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىم بويىنشا ۋران بايىتۋعا قۇقىعى بار. يران وزدەرىنىڭ سول قۇقىعىن تانۋدى قالايدى. ال بىرجاقتى سانكتسيانى قابىلداۋدى كۇش كورسەتۋ دەپ بىلەمىن. ال كۇش كورسەتىلگەندە وعان قاشاندا قارسى قيمىل وزدىگىنەن تۋماي ما؟! سوندىقتان مەن سانكتسياعا مۇلدە قارسىلىعىمدى جەتكىزگىم كەلەدى», دەدى. رەسەيلىك رادجاب سافاروۆتىڭ پىكىرى دە ۇندىلىك سپيكەرمەن ۇندەسىپ جاتتى. امەريكالىقتار سانكتسيالاۋ ساياساتىنىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, ءوز حالقىنىڭ دا, وزگەنىڭ دە مۇددەسىن ەسكەرۋدەن قالىپ بارادى دەگەن رەسەيلىك ساراپشى ءارى قارايعى ويىن بىلايشا جالعادى. اقش يرانعا قاتىستى سانكتسيا قابىلداعاندا ونى يران حالقىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن جاسادىق دەيدى. ال مەن ايتار ەدىم, يراندىق توپ-مەنەدجەرلەر بۇرىن قالاي شالقىپ ءومىر سۇرسە, سولاي جالعاستىرىپ جاتىر. ال الەمدىك ساۋدا نارىعىنان يراندىقتاردى الاستاۋ قاراپايىم حالىققا سوققى بولىپ تيۋدە. تۇيىقتالعان ورتادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ كۇرمەلگەن تۇساۋدان ادىمى اشىلماي وتىر. يران-امەريكا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى (اقش) تريتا پارسي دا سانكتسياعا قاتىستى ءوز پىكىرىن ايتقان. سانكتسيا يران ەكونوميكاسىنا بولماسا, يادرولىق باعدارلاماعا ەش اسەرىن تيگىزگەن جوق دەپ ايتۋعا بولادى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل جەردە سانكتسيا ەمەس, ديپلوماتيا جۇمىس جاساۋى ءتيىس. الايدا, پرەزيدەنت وباماعا بۇل جەردە كونگرەسس تاراپىنان سانكتسيا قولدانۋ تۋراسىندا قىسىم بولعانىن دا ايتا كەتەيىن, دەپ پرەزيدەنت وبامانى قورعاي سويلەدى. يران وكىلى بولسا, ەڭ ماڭىزدىسى, جەنەۆادا ديپلوماتيالىق قادامنىڭ وڭ باعىتتى ۇستانعانى بولۋى ءتيىس. يران – الەمدىك تاريحقا جاڭادان كىرگەن مەملەكەت ەمەس, يران – ەجەلدەن كەلە جاتقان الەمدىك ساياساتتا ءوز ورنى بار مەملەكەت, يران حالقى – الەمدىك وركەنيەتتىڭ ءوز ءۇنى بار ويىنشىسى. بىزدەگى رەۆوليۋتسيا ءۇش ۇراندى العا شىعاردى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – تاۋەلسىزدىك, ەكىنشىسى – ەركىندىك, ءۇشىنشىسى – يسلام رەسپۋبليكاسى. تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ پايىمدا وتە جوعارى مانگە يە. ءبىز ەشكىمنىڭ ارتىنان ەرمەيمىز. يراندى ءتۇسىنۋ كەرەك نەمەسە تۇسىنۋگە تىرىسۋ كەرەك, يران ەشبىر ەلدى كۇشپەن باسۋ, جويۋ دەگەن تۇسىنىكتى قابىلدامايدى. سوندىقتان ايماقتاعى پالەستينالىقتاردىڭ تاعدىرىندا دا وسى ۇستانىمدى دۇرىس دەپ قابىلدايدى. يران ايماقتاعى تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىككە ءوز ۇلەسىن قوسادى. يران حالقى ىنتىماقتاستىقتى قالايدى, دەدى. مۇنان كەيىنگى وي ايتقان سپيكەر سافاروۆ: «مەنىڭ يران-رەسەي قاتىناستارىمەن اينالىسقانىما ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. يرانعا دا جولىم ءتۇسىپ تۇرادى. يراننىڭ بۇكىل الەمدى الداپ, يادرولىق قارۋ جاساپ جاتىر دەگەنى اقىلعا سىيمايدى. مەن ءبىر دە ءبىر ساياساتكەردەن, ءبىر دە ءبىر ماماننان سونداي ءبىر حاباردىڭ ۇشىعىن دا ەستىپ كورمەپپىن. ولاردىڭ اراسىندا ماعان وتە جاقسى سەنىم كورسەتەتىن جاندار بار ەكەنىنە يلانىڭىزدار. يرانداعى يادرولىق قارۋ تۋرالى اڭگىمەنىڭ ءتۇپ توركىنىندە باسقا ساياسات جاتقانىن ۇعىنۋعا ءتيىسپىز», دەپ ويىن اياقتادى. 2 ساعات بويىنا ۇزبەستەن ءجۇرگىزىلگەن يران يادرولىق باعدارلاماسى جايىنداعى پىكىرتالاس مەدياكەڭىستىكتە جۇرگەن ءاربىر جاندى ءتۇرلى ويلارعا شومىلدىردى. قاتىسۋشىلار سان-ساققا جۇگىرگەن جۇيرىك ويدىڭ جەتەگىندە يران پروبلەماسىنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىن كۇتكەندەي اسەر قالدىردى.
تاياۋ شىعىس ءتۇيىنى قايتسە شەشىلەدى؟
مەديا-فورۋمنىڭ ءبىرىنشى كۇنگى سوڭعى ءماجىلىسىنىڭ تاقىرىبى تاياۋ شىعىس تۇيىنىنە ارنالدى. وسى ايماقتاعى نەگىزگى كۇشتەردىڭ اراسالماعى قانداي؟ نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ كوزدەگەن ماقساتى نە؟ سيرياداعى شيەلەنىس وشاعى قايدا جانە ونداعى وتتى قالاي وشىرۋگە بولادى؟ جەرگىلىكتى تۇرعىندار ىشكى ساياسي ماسەلەلەردى شەشۋگە شەتەلدىكتەردىڭ ارالاسۋىنا قالاي قارايدى؟ مىنە, وسى سياقتى سۇراقتار ورتاعا تاستالعان ەدى. ماجىلىسكە «Russia Today» تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى وكسانا بويكو مودەراتورلىق ەتتى. ول ءماجىلىستى اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىپ وتىردى. ول العاشقى ءسوز كەزەگىن ەحۋد باراكقا بەرىپ, تاياۋ شىعىستاعى كيكىلجىڭنىڭ نەگىزگى وشاعى يزرايلدىكتەر مەن پالەستينالىقتار اراسىنداعى تارتىس دەگەنگە ءوز كوزقاراسىڭىز قانداي دەپ سۇرادى. مەن تاياۋ شىعىستاعى داعدارىستىڭ نەگىزگى كوزى يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى تارتىس دەپ سانامايمىن, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن ە.باراك. بۇل تەك ءبىزدىڭ پروبلەمامىزدىڭ ءبىر ۇشىعى عانا. ارينە, ونى دا شەشۋ كەرەك. سونداي-اق, مەن وسىنداعى رەسەي مەن سيريا پروبلەماسىنىڭ دا شەشىلگەنىن قالار ەدىم. مەن پرەمەر-مينيستر بولىپ تۇرعان كەزىمدە سيريامەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ەكى ەلدىڭ اراسىندا بەيبىت قاتىناس ورناتۋعا تالاي رەت تىرىستىم. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدان ەشقانداي ناتيجە شىقپادى. تاياۋ شىعىستىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار, ول باتىس ەۋروپاعا دا, سولتۇستىك امەريكاعا دا مۇلدە ۇقسامايدى. مۇندا السىزگە دەگەن جاناشىرلىق جوق. وسىنداي ماسەلەلەردى اشىق ايتىپ, ءبىز بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋگە دايىندالۋىمىز كەرەك. وسىدان كەيىن مودەراتور ءسوزدى ۇلىبريتانيالىق ساياساتتانۋشى, جۋرناليست حارۆي مورريسكە بەردى. ءسىز – وسى ايماقتى بارىنشا كوپ جازعان ادامسىز. اسىرەسە, سوڭعى ءۇش جىلدا سيريادا بولعان كيكىلجىڭدەردى كوپ كورسەتتىڭىز. ءسىزدىڭ وسى ايماق تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟ –دەدى وعان مودەراتور. ەگيپەت, سيريا, ليۆيادا بولىپ جاتقان كيكىلجىڭدەردى باتىستىق باق-تا دەموكراتيالىق وزگەرىستەرگە دەگەن ۇمتىلىس دەپ باعالايتىن ءۇردىس بار. بۇل ويدىڭ دۇرىس جاعى دا بار, سونىمەن بىرگە, شىندىققا مۇلدە جاناسپايتىن جاعى دا بار. مەن ءوزىم «اراب كوكتەمى» دەموكراتيالىق وزگەرىستەرگە اكەلەتىن شىعار دەگەن ۇمىتتە بولعان ەدىم. بىراق ءۇمىتىم تولىعىمەن اقتالعان جوق. بىراق ءبارىبىر, دەموكراتيالىق وزگەرىستەر بۇل ەلدەرگە جەتەتىنىنەن ءۇمىتتىمىن. تەك ازىرگە وعان ەرتە سياقتى. الايدا, توڭكەرىستەردىڭ ءتۇبى ءبارىبىر دۇرىس ناتيجەگە قول جەتكىزەدى دەپ ويلايمىن, دەدى ول. ونىڭ ويىن تۇركيالىق جۋرناليست ساۆاش گەنچ جالعاستىردى. مەن ايماقتاعى بىردە-ءبىر ويىنشى «اراب كوكتەمىنىڭ» كەلەتىنىنە دايىن بولعان جوق دەپ ويلايمىن, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. بۇل توڭكەرىستەرگە قاتىستى قوعامدا دەموكراتيالىق وزگەرىستەر اكەلەدى دەگەن ەمەس, قاي توپ جەڭەر ەكەن, قاي توپتى قايسىسى قولدار ەكەن دەگەن سياقتى دوگماتيكالىق كوزقاراستار عانا بولدى. ەندى سيرياعا قاتىستى ايتار بولسام, مۇنداعى وقيعالار دا قالىپتى قيسىنعا كەلمەيتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. ماسەلەن, سيريا وقيعاسى باستالعاندا بارلىق باتىستىق كوزقاراستاعىلار باشار اسادتىڭ ەكى نەمەسە ءۇش اپتاعا عانا شىدايتىنىن ايتىپ, بولجامدار جاساپ, شۋلاعان ەدى عوي. ال ونداعى كيكىلجىڭ ءۇش جىلعا اينالىپ بارادى. كيكىلجىڭ باستالعاندا سيريا قوعامىنداعى اسادتى قولداۋشىلار ۇلەسى 30 پايىزدىڭ توڭىرەگىندە عانا بولعان. ارينە, اسادتى يران, رەسەي, ارتىنان قىتاي دا قولدايتىنىن كورىپ وتىرمىز. ءتىپتى, يزرايلدەگى كونسەرۆاتورلىق كوزقاراستاعىلار دا اسادتى قولدايدى. قازىر ونىڭ پوزيتسياسى الدەقايدا كۇشەيگەن. سوندىقتان «اراب كوكتەمىنىڭ» قانداي بولارىن الدىن الا ەشكىم دە دۇرىس بولجاي المادى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىن. جۋرناليستەر اراسىندا تاياۋ شىعىس پروبلەمالارىن دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر تۇرعىسىنان عانا باعالاۋعا تىرىسۋشىلىق بار, وسىنىڭ ءوزى, مەنىڭشە, قاتە كوزقاراس. وسى ارادا تالقىلانىپ جاتقان ماسەلەگە رەسەيدىڭ ءبىرىنشى ارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى, بەلگىلى ساياساتكەر ماكسيم شەۆچەنكو ارالاستى. تاياۋ شىعىس وتە ۇلكەن, تراگەديالىق شاحمات تاقتاسى دەپ ايتار ەدىم, دەپ باستادى ول ءوز ءسوزىن. وندا حح جانە ءححى عاسىرلارداعى ۇلى دەرجاۆالار وينايدى. ويىن تاسى حالىقتاردىڭ تاعدىرى. اسىرەسە, ەۆرەي مەن پالەستينا حالىقتارىنىڭ تاعدىرى ويىنشىققا اينالعان. قورىتا ايتار بولسام, تاياۋ شىعىس – الەمدىك ءتارتىپتىڭ قىلمىسكەرلىگى مەن ايارلىعىنىڭ ايقىن كورىنەتىن جەرى. دەرجاۆالار ءتۇرلى توپتارعا اقشا تولەپ, وزدەرىنىڭ قىلمىستىق جولدارىن جابادى. مەن باشار اسادپەن بىرنەشە رەت كەزدەسكەن اداممىن. وفتالمولوگ ماماندىعىن مەڭگەرگەن ول ءوزىن ءبىر ۋاقىتتا «قانىشەر تيران» دەپ اتايدى دەپ ويلاماعانى حاق. سيريانىڭ ءوزىن الار بولساق, بۇل ەل تاياۋشىعىستىق تۇسىنىكپەن قاراعاندا, ءبىرشاما ەركىن, بوستاندىق سۇيگىش ەل بولعان. ارينە, وندا باتىستىق تۇسىنىكتەگى ەركىن باق جوق, الايدا وندا ءدىن ەركىندىگى بار. كىمنىڭ قانداي دىندە, قانداي اعىمدا بولعىسى كەلسە دە وندا ەركىندىك بولدى. مەن رەسەيدەگى ءدىني ەكسترەميستەردىڭ ءبارى دەرلىك سيريادا وقىعانىن بىلەمىن. بۇل ەلدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, كەزىندە ول ءوزىنىڭ اۋماعىنا 1,5 ملن. بولاتىن يراكتىق, 600 مىڭ پالەستيندىك, 1 ميلليونعا جۋىق ليۆاندىق بوسقىنداردى قابىلدادى. سيريانىڭ يىعىنا تۇسكەن ادامي, قوعامدىق اۋىر جۇكتەمە بىردە-ءبىر تاياۋشىعىستىق ەلگە تۇسكەن ەمەس. ال سيريانى جويۋعا, ناقتى ايتقاندا, باشار اسادتى تاقتان تايدىرۋعا باعىتتالعان سوعىستى مەن وتارلىق باسقىنشىلىقتىڭ جالعاسى دەپ باعالايمىن. ارينە, مۇندا بۇرىنعىداي بريتانيالىق اسكەردىڭ قىزىل فورماسىن كيگەندەر ەمەس, كوزگە كورىنبەيتىن اقشالار بەلسەندى ارەكەت ەتۋدە. اقشا بەرۋ ارقىلى دەرجاۆالار تاياۋ شىعىس ەلدەرىن ءبىر-بىرىنە ايداپ سالۋدا. سوندىقتان ءبىز تاياۋ شىعىستىڭ بوستاندىققا جەتۋىن تالاپ ەتۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن. ەشكىم سىرتتان ارالاسپاسا, مۇنداعى حالىقتار, سونىڭ ىشىندە ەۆرەيلەر مەن پالەستينالىقتار ءوزارا ورتاق ءتىل تابادى. وسى ارادا اڭگىمەگە تاعى دا ەحۋد باراك ارالاستى. جۇرگىزۋشى و.بويكو ونىڭ سيريامەن ورتاق ءتىل تاپقىسى كەلگەن ۇمتىلىستارىن ەسكە الىپ, وسى تاقىرىپتى جالعاستىرۋىن وتىنەدى. مەن ءوزىمنىڭ ءسوزىمدى الدىمەن رەسەيلىك ارىپتەسىمنىڭ پىكىرىمەن كەلىسپەيتىندىگىمنەن باستاعىم كەلەدى, دەدى ە.باراك. ءسىز تاياۋ شىعىستىڭ كيكىلجىڭدەر ورتالىعى رەتىندەگى ءرولىن اسىرا كورسەتىپ وتىرسىز. ءسىز ايتقان شاحمات تاقتاسى كەشە مەن بۇگىن پايدا بولعان جوق, ول – تاريحتىڭ تەرەڭ قويناۋىنان جالعاسىپ كەلە جاتقان تارتىستىڭ كورىنىسى. مۇندا مەملەكەتتەردىڭ قۋاتى ءبىر ادامنىڭ تاعدىرىنا بايلانىپ قالعانى كەڭىنەن ورىن العان. ماسەلەن, ح.مۇباراك السىرەگەن ەدى, مىسىردا توڭكەرىس بولدى. سول سياقتى «ءال-كايدانى» مۇندا ەشقانداي دەرجاۆالار جاساعان جوق, ول – وسى جەردىڭ ءوز ءونىمى. مۇمكىن, ءسىز ايتقان ۇلكەن ويىنشىلاردىڭ مۇددەلەر قاقتىعىسى وسى جەردە العاش ءدانىن سەپكەن شىعار-اق, بىراق ونى ەشكىم دە جوسپارلاعان جوق. سوندىقتان بۇل جەردەن سىرتتان تاڭىلعان قانداي دا ءبىر جاساندى قاسكۇنەمدىكتى ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق, دەدى ءيزرايلدىڭ بۇرىنعى پرەمەرى. ودان كەيىن سپيكەر جۇرگىزۋشىنىڭ سۇراعىنا ويىسىپ, ب.اسادپەن ەكى اراداعى كەلىسسوزدەردىڭ نەگە ناتيجەلى بولماعانىنا توقتالدى. مەن اسادتى كەلىسسوزدەر جاساۋدا وتە قيىن وپپونەنت بولعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى, دەي كەلىپ, ودان ءارى باشار اسادتىڭ جەكە باسىنا قاتىستى جايتتارعا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە ونىڭ تازا, دەموكراتيالىق سايلاۋدا جەڭىسكە جەتپەگەنىن, بيلىكتى اكەسىنەن مۇراعا العانىن ايتتى. سونىمەن بىرگە, بۇگىنگى سوعىسقا بايلانىستى ونىڭ باسىنا بىرقاتار سىندار ايتتى. وسى باعىتتا تىم ۇزاق سويلەگەن ە.باراكتى باسقالارعا ۋاقىتتىڭ ولشەۋلى ەكەنىن ەسكەرتىپ وتىراتىن جۇرگىزۋشى توقتاتپاي, كوپ ۋاقىت بەرگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ول ءسوزىن اياقتاعاندا م.شەۆچەنكو وعان رەپليكا جاساپ, ءوزى ەشقانداي «ءال-كايدا» ەمەس, ەكونوميكا مەن مەملەكەتارالىق قاتىناستارعا بايلانىستى ويلارىن جەتكىزگەنىن اتاپ ءوتتى. كۇشتى دەرجاۆالار بۇل جەرگە ارالاسۋىن ەشقانداي تاريحي تۇبىرلەرمەن بايلانىستىرۋدىڭ قاجەتى جوق, مۇندا تەك تازا ەكونوميكالىق, گەوساياسي مۇددە عانا بار, دەدى ول. ءبىر قىزىعى, وسى ماجىلىسكە سپيكەر رەتىندە شاقىرىلعان سيريالىق «ءال ارابيا» تەلەارناسىنىڭ ءجۋرناليسى باسيل حاج جاسيم پىكىرتالاسقا قاتىسۋدان باس تارتىپ, مىنبەرگە كوتەرىلگەن جوق. تەك ءوزىنىڭ ويىن زالدان ايتتى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ سوزدەرى انىق ەستىلمەدى. ونىڭ كوزقاراسىنىڭ ۇزىن-ىرعاسى ەحۋد باراكتىڭ ويلارىن تەرىستەۋگە باعىتتالدى. بۇگىن مەديا-فورۋم جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرادى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تىلشىلەر توبى.
فورۋمعا قاتىسۋشىلار نە دەيدى؟
ساۆاش گەنچ,
تۇركيانىڭ «تۋدەي زامان» گازەتى
باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى:
– ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسى بارىسىندا تۇركيا بيلىگىنىڭ «Youtube» جانە «Twitter» سايتتارىنىڭ جابىلىپ, ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ قايتا اشىلعانى جونىندە دە ءسوز بولدى. بۇل الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ تۇركيا اۋماعىندا جابىلۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. ال «Twitter»-ءدىڭ قايتا اشىلۋىنا كەلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تاۋەلسىز سوتتار قىزمەت ەتەدى. ەلدىڭ جوعارعى سوتى اتالعان سايتتىڭ جابىلۋىن ادام قۇقىعىنا قارسى دەپ تاۋىپ, ونىڭ قىزمەتىن جالعاستىرۋىنا رۇقسات ەتتى.
كەز كەلگەن مەملەكەتتە ءسوز بوستاندىعىنا زاڭ بويىنشا شەكتەۋ قويىلماعان. بىراق, كوپشىلىك ەلدەردە بۇل ماسەلە تولىق جۇزەگە اسىرىلمايدى. سەبەبى, جۋرناليستەر بيلىككە قارسى ماقالا جازىپ, تەلەحابارلار ۇيىمداستىرۋدان تارتىنادى, تاۋەكەل ەتە المايدى. جۇمىستان, قىزمەتتەن ايىرىلىپ قالامىن با, دەپ سەسكەنەدى.
ال استانادا ءوتىپ جاتقان مەديا-فورۋمدا بىرەۋگە ۇنايتىن, بىرەۋگە ۇنامايتىن پىكىرلەر ايتىلۋدا. اسىرەسە, ۋكرايناداعى ساياسي تۇراقسىزدىققا, قىرىمنىڭ رەسەي قۇرامىنا كىرۋىنە, تاياۋ شىعىستاعى پروبلەمالارعا كوبىرەك نازار اۋدارىلىپ وتىر. ول دۇرىس تا شىعار. ويتكەنى, وزەكتى پروبلەمالار وسىنداي اشىق الاڭدا ءسوز بولعانى ءجون.
الەكساندر اۆازاشۆيلي,
شۆەيتساريالىق «CIS+»
كومپانياسىنىڭ وكىلى:
– ءبىزدىڭ كومپانيا بىرقاتار جىلداردان بەرى وسى جيىنعا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. فورۋم الەمدەگى وزەكتى ماسەلەلەردى جۋرناليستەر اراسىندا تالقىلايتىن اشىق الاڭ عانا ەمەس. وعان بەلگىلى ساياساتكەرلەر دە, عىلىم قايراتكەرلەرى دە, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە قاتىسىپ, ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن بىلدىرۋگە مۇمكىندىگى بار.
تۇسكە دەيىن وتكەن ءبىرىنشى پانەلدىك وتىرىستا قازىرگى كەزدە ۋكراينادا, تاياۋ شىعىستاعى بىرقاتار ەلدەردە بولىپ جاتقان جاعدايلار تالقىلاندى. مۇنداي جيىندار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ەركىن وتىرىپ, پىكىر الماسۋلارىنا تاپتىرمايتىن ورىن بولىپ تابىلادى. ونى ازيا مەن ەۋروپانى جالعاستىراتىن كوپىر دەسە دە بولادى.
كوپ جىلداردان بەرى مەديا-فورۋم استانادا تۇراقتى ءوتىپ كەلەدى. بۇعان قىزىعۋشىلار قاتارى دا كوبەيە تۇسۋدە. مىنە, بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىن وسىرە تۇسەدى. سەبەبى, بۇگىندە باق-تىڭ ءجونى دە, ءرولى دە ەرەكشە بولەك بولىپ تۇر.
زازا مەزۆراشۆيلي,
تاۋەلسىز جۋرناليست (گرۋزيا):
– XII ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ جۇمىسىنا, جالپى العاندا, كوڭىلىمىز تولاتىن ءتۇرى بار. بۇل ورايدا, فورۋمنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارىنا العىسىمدى بىلدىرەمىن. سەبەبى, استانا قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان ۇلكەن اۋقىمداعى مۇنداي ۇنقاتىسۋ الاڭى كوپ ەلگە ۇلگى بولادى دەپ ويلايمىن. ارينە, كوپتەگەن تاقىرىپتار كوتەرىلدى, قاراما-قايشىلىققا تولى ءماسەلەلەر ايتىلدى. ماسەلەن, جاھاندىق داعدارىس, يران جانە يزرايل قارىم-قاتىناسى, ۋكراينادا قالىپتاسقان جاعدايلار, تاياۋ شىعىس توڭىرەگىندە ءبىراز ماسەلەنىڭ باسى قايىرىلدى. مۇنداي جان-جاقتى تالقىلاۋدىڭ نەگىزىندە تۇيتكىلدى دۇنيەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ, ماسەلەگە بىرجاقتى قاراماۋ جاتىر. دەمەك, بۇل فورۋمنىڭ ورتالىق ازيا ءوڭىرى ءۇشىن دە ماڭىزى زور. سەبەبى, فورۋمنىڭ وزەگىندە, ءتۇپ نەگىزىندە 3-ءشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى بولدىرماۋ جاتىر. وسىنىڭ ءوزى ءبىراز ءجايتتى اڭعارتادى.
فورۋم اياسىندا كوپ مەملەكەتتە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نەگاتيۆتى ءرول اتقاراتىنى, بىزگە بىرجاقتى كارتينالار كورسەتىلەتىنى ايتىلدى. سوندىقتان, راسىندا دا ءاربىر جۋرناليست شىندىققا سايكەس كەلەتىن وبەكتيۆتى مالىمەت تاراتۋعا ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانى ءجون.
كونستانتين زاتۋلين,
رەسەيدەگى تمد ەلدەرى
ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى:
– الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا «قىرعي-قاباق سوعىس» قايتا ورالۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرلەر ايتىلا باستادى. اسىرەسە, سوڭعى كەزدە. وسىعان بايلانىستى ءتۇرلى كوزقاراستار كورىنىس بەرەتىنى جاسىرىن ەمەس. رەسەي «قىرعي-قاباق سوعىسقا» ۇمتىلمايدى. ءبىز الەمدە ءوزارا تۇسىنىستىك قالىپتاسۋىن قالايمىز.
باتىس رەسەيدى كانادا مەن مەكسيكانى اقش-قا قارسى قويۋعا ارەكەتتەنۋدە دەپ ويلايدى. مۇنداي پىكىردەگىلەر قاتەلەسەدى. امەريكانىڭ اسكەري كەمەلەرى قارا تەڭىزگە ەشقاشان كەلىپ كورگەن ەمەس. قازىر ولاردىڭ كەمەلەرى قارا تەڭىزدە كورىنە باستادى. ەگەر بىزدەر ءبىر-ءبىرىمىزدى ءسوز جۇزىندە ەمەس, ناقتى ءىس جۇزىندە قۇرمەتتەي بىلسەك, «قىرعي-قاباق سوعىسقا» جول بەرىلمەيدى.
––––––––––––––––
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
