جىگىتتىڭ ەرلىگىمەن جىگەرلەنگەن قازاق اسكەرى ونىڭ سوڭىنان قوسا شاۋىپ, جوڭعاردىڭ قولىن تالقاندايدى. بۇل تۋرالى ۇمبەتەي جىراۋدان قالعان:
ەي, ابىلاي, ابىلاي.
جيىرما جاسقا تولعاندا,
قالماقپەن سوعىس بولعاندا,
العاشقى باقتى تاپقاندا,
شارىشتىڭ باسىن قاققاندا,
قانجىعاڭا باس بايلاپ,
جاۋ قاشتى دەپ ايعايلاپ,
«ابىلايلاپ» شاپقاندا...
سول ەرلىكپەن حان بولدىڭ
بارشا الەمگە داڭ بولدىڭ,
– دەگەن مىنا ولەڭ دە امبەگە ايان.
سول ۇرىستا قازاق قولىن باستاپ كەلگەن ورتا ءجۇزدىڭ حانى ابىلمامبەت ۇرىس اياقتالعان سوڭ جەكپە-جەكتە شارىشتى جەڭگەن باتىرعا ىزدەۋ سالدىرادى. ول تولە ءبيدىڭ اسكەرىمەن كەلگەن ۇزىن شاشىنا قاراپ «سابالاق» اتانىپ كەتكەن جىگىت بولىپ شىعادى. حان ونىڭ كىم ەكەنىن جۇيەلەپ سۇراعاندا باباسى جاڭگىردەن تۋعان, ءوزىنىڭ اتاسى تاۋكەمەن بىرگە تۋعان اتالاسى ۋاليباقىنىڭ ۇرپاعى ەكەنىن انىقتايدى. ول ءوز زامانىندا حان تاعى وزىنە بەرىلمەگەنگە وكپەلەپ ۇرگەنىشتەگى ناعاشىلارىنا كەتىپ قالعان ەكەن. ال سابالاق ۋاليباقىنىڭ بالاسى ابىلايدىڭ نەمەرەسى ءابىلمانسۇر بولىپ شىعادى. اتاسى ابىلايدىڭ ەرلىگىنە سۇيسىنگەن جاس ءابىلمانسۇر ونىڭ ەسىمىن ءپىر تۇتىپ, جاۋعا شاپقاندا ءوزىنىڭ ۇرانى ەتكەن...
ابىلمامبەت حان ءابىلمانسۇردى تورگە شاقىرىپ, سۇلتان دەپ جاريالاپ, ەسىمىن دە وزگەرتىپ «ابىلاي» قويىپ, ارقانىڭ تورىندەگى قازاقتاردى باسقارۋعا تاعايىندايدى. بۇل قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي جانە كوكشەتاۋ وڭىرلەرىن جايلاعان كەرەي جانە ارعىننىڭ اتىعاي-قاراۋىل اتالارى جايلاعان وڭىرلەر. ۇمبەتەي جىراۋدىڭ «سول ەرلىكپەن حان بولدىڭ» دەيتىنى ءسال اسىرا سىلتەپ جىبەرىلگەن, ابىلاي الدىمەن سۇلتان بولادى, تەك كەيىن, ابىلمامبەت ءوز ەركىمەن تاعىن بەرگەن سوڭ عانا حان بولعان. حانمەن بىرگە تۋعانداردىڭ ءبارى «سۇلتاندار» دەپ اتالعان. ابىلايعا الدىمەن سول اتاق بەرىلگەن.
كەيىن حان بولعاندا ابىلايدىڭ وسى ايماقتا بىرنەشە ستاۆكاسى بولعان. ول كەزدە قازاق تۇرمىسىندا قالا سالدىرىپ, اعاشتان ءۇي تۇرعىزىپ ءبىر جەردە كوشپەي وتىرۋ دەگەن سالت جوق. حان بولسىن, قارا بولسىن مەيلى, الدىنداعى مالىن كۇتىپ-باپتاۋدىڭ, ياعني شارۋاشىلىقتىڭ تالابىمەن جىلىنا كەم دەگەندە ءتورت جەرگە كوشىپ وتىرعان. ول قونىستاردى قىستاۋ, كوكتەۋ, جايلاۋ, كۇزەۋ دەپ اتايدى جانە ءبارىنىڭ جەرى بەلگىلەنگەن, وزگەنىڭ اۋماعىنا كىرىپ كەتپەيدى. ەگەر مالىنىڭ وتى ازايسا جايلاۋ مەن كۇزەۋدە وزىنە تيەسىلى جەردە بىرنەشە قونىستى اۋدارىپ كوشەدى. بىراق وزگەنىڭ جەرىنە كىرمەيدى, كىرسە جەر داۋى باستالادى.
ارينە, ابىلايدىڭ قىزىلجارمەن تىعىز ارالاسقاندىعىنىڭ ەڭ نەگىزگى كۋاسى حالىق اراسىندا «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» اتانىپ كەتكەن حاننىڭ رەزيدەنتسياسى. بۇل ءۇيدى ابىلايدىڭ وتىنىشىمەن حاننىڭ قىستاۋىنا ورىستىڭ ءىى ەكاتەرينا پاتشايىمى سالدىرعان. ول قازاقستان مەن رەسەيدىڭ كەيىن «نوۆويشيمسكي» بەلدەۋى دەپ اتالعان شەكارالىق سىزىقتىڭ بويىنا سالىنعان كوپ قامالداردىڭ ءبىرى «اۋليە پەترگە» قارسى بوي كوتەرگەن. ويتكەنى وسى قامالدىڭ تۇسىنا ەكى ەلدىڭ اراسىندا جارمەڭكە وتكىزىپ تۇرايىق دەگەن ءوتىنىشتى ابىلاي حان 1759 جىلى پاتشاعا جازعان. ونىڭ ورىسشاعا اۋدارىلعان ءماتىنى مىناداي: «پروشۋ جە يا ي نارود موي, چتوب دوزۆوليت ۆ كرەپوستي سۆ.پەترا كيرگيزتسام ۆىمەنيۆات مۋكۋ ي كرۋپۋ» («ستاتيستيچەسكوە وبوزرەنيە سيبيري»., سپب., 1854., ستر 323)
بۇل – ارينە, حاتتىڭ بىزگە جەتكەن قىسقارتىلعان نۇسقاسى. وسى حاتتىڭ نەگىزىندە اشىلعان جارمەڭكەدە ۇن عانا ساتىلماي ورىس, تاتار كوپەستەرى جەتكىزگەن تۇرمىستىق بۇيىمدار, ەۋروپالىق ساپالى ونىمدەر, ال حيۋا, بۇحارا, تاشكەننەن جەتكەن كەرۋەندەر جەمىس پەن كوكونىستىڭ, ماتانىڭ, التىن-كۇمىستەن جاسالعان اشەكەيلەردىڭ نەشە اتاسىن جەتكىزگەن. ورىستىڭ توبىل, تۋرا, قازان, ماسكەۋ, ريازان, ۆلاديمير, تۋلا قالالارىنان انتالاپ جەتكەن كوپەستەرى دە وزدەرىندە شىعاتىن ونىمدەردى تۇيەلى, ات-اربالى ۇزاق سونار كەرۋەندەرمەن جەتكىزگەن. قازاق ءوزىنىڭ تابىن-تابىن مالىن, سونىمەن بىرگە ءجۇن, تەرى سياقتى ونىڭ ونىمدەرىن بازارعا شىعارعان. تاريحشى ە.بەكماحانوۆتىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا ءحىح عاسىردىڭ باسىندا مۇنداعى جارمەڭكەدە قازاقتار 70 مىڭعا جۋىق مال ساتقان ەكەن. (ە.بەكماحانوۆ., «قازاقستان ءحىح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىندا»., ا-تى., «سانات»., 1994 ج.)
قازاق دالاسىنا العاشقى «بولىسكەي» (پولسكي) كەرەۋەتتەر, «بورانسىزدىڭ» (فرانتسۋزدىڭ) ايناسى, ساماۋىر (تۋلانىڭ ساموۆارى) سياقتى اسا قاجەتتى زاتتار وسى قىزىلجار جارمەڭكەسىندە ساتىلعان.
ابىلاي اشقىزعان وسى جارمەڭكە ورنى كەڭەيە كەلە ونىڭ ماڭىنا ادامدار قونىس تەۋىپ, اعاشتان, كەيىن كىرپىشتەن ۇيلەر تۇرعىزا باستاعان. قالىڭ ورماندار وتالىپ, ارزان قۇرىلىس ماتەريالىنا اينالعان. ءسويتىپ, قازاقتار ەسىلدىڭ جارىنا قونىس تەپكەندىكتەن قىزىلجار اتاپ, ونى بارشا قازاق دالاسى بىلگەن قىزىلجار قالاسى وسىلاي ومىرگە كەلگەن. بىراق پاتشالىقتىڭ شەنەۋنىكتەرى وزدەرىنىڭ كەڭسەلەرىندە ونى الدىمەن «23 قورعان» دەپ, كەيىن «ۇلكەن قورعان», « ۇلى قورعان», ارتىنان قازاق دالاسىن شوقىندىرۋ ساياساتىمەن حريستيان ءدىنىنىڭ اپوستولى «اۋليە پەتر», سوسىن «اۋليە پاۆەلدى» دە قوسىپ «پەتروپاۆل» اتاعان. ايتا كەتەتىن جايت, قازاق دالاسىنا تۇسكەن ورىس قونىستارىنىڭ بارلىعى دەرلىك حريستيان پەرىشتەلەرى مەن اۋليەلەرىنىڭ نەمەسە مەرەكەلەرىنىڭ اتىن العان. مىسالى, قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەلدى مەكەندەرى اراسىندا ميحايلوۆكا, نيكولاەۆكا, پەتروۆكا, پاۆلوۆكا, سۆياتودۋحوۆكا, بلاگوۆەششەنكا, بوگوليۋبوۆو, پوكروۆكا, روجدەستۆەنكا, نوۆوپوكروۆكا دەگەن ءدىني اتاۋلار ءاربىر اۋداندا بار. بۇلار ەشقانداي ورىس فاميليالارى ەمەس, ءبارى دە حريستيان ءدىنىنىڭ اپوستالدارى, ارحانگەلدەرى, مەرەكەلەرى مەن سىيىنۋ, تابىنۋ كۇندەرىنىڭ اتاۋلارى... ءدىن اتاۋلىنى جوق قىلامىز, ولار وتىرىك, «اپيىن» دەپ مەشىتتەر مەن شىركەۋلەردى كۇل-تالقان قىلعان بولشەۆيكتەر وسىلاردى قالاي قالدىرعانىنا تاڭ قالاسىڭ...
ابىلايدىڭ ءوزى دە وسى جارمەڭكەنىڭ جانىنان ارنايى اعاش ءۇي سالدىرعانىن جوعارىدا ايتتىق. ول ءۇيدىڭ قاڭقاسى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جەتكەن. ابىلايعا سالىنعان ءۇيدىڭ جوسپارى تۋرالى قۇجاتتا بىلاي دەلىنگەن: «پلان ۆنوۆ پوستروەننوگو كيرگيس-كايساتسكوي سرەدنەي وردى ابلاي سولتاننوگو دوما. ا چتو يمەننو زناچيت پود سيم: 1.پوكوي ابلاي سولتانا 2.كانتسەلياريا 3. بانيا 4. دوم دليا پريەزجايۋششيح كيرگيس-كايساتسسكيح ستارشين». وكىنىشكە قاراي, اعاشتان سالىنعان بۇل ۇيلەر قىزىلجاردا 1824 جىلى 110, 1849 جىلى 450 ءۇيدى تۇگىن قالدىرماي ورتتەپ جىبەرگەن الاپات ورتتەردىڭ بىرىندە كۇيىپ كەتكەن. ال ىرگەتاسىنىڭ ورنىنا كىرپىشتەن جاڭا ءۇي سالىنعان. ول ءۇي الدىمەن «پوسولسكي دوم», ارتىنان «اسكەري لازارەت» بولعان. بىراق حالىق ونى ءبارىبىر «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» دەپ اتاي بەرگەن. سول اتاۋمەن مەملەكەتتىك م ۇلىكتەر تىزىلىمىنە دە ەنگىزىلگەن. جەكەشەلەندىرۋ كوميتەتىندە ىستەپ جۇرگەن جىلداردا تىزىلىمنەن «دوم حانا ابلايا» دەگەن ءسوزدى كورىپ, وسى جولداردىڭ اۆتورى قۋانىشتان وتىرعان ورنىنان ۇشىپ كەتە جازداعان. ويتكەنى سوعان دەيىن بۇرىنعى وكىمەت قىزىلجاردى قازاققا جات قالا ساناتىپ, وزدەرىمەن ارقالاپ الىپ كەلگەندەي ابدەن باۋراپ العان ەدى. سودان ءبىز كەنجەبەك ابىشەۆ سەكىلدى قالانىڭ ەجەلگى تۇرعىندارىنان سۇراپ, ارحيۆتەردى اقتارىپ, دەرەكتەردى ىزدەپ, بارلىق باق-قا جازىپ, ءسۇرىلىپ كەتە جازداعان ءۇيدى امان الىپ قالعان ەدىك. ول تۋرالى «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» دەگەن كىتابىمىزدا تولىق ايتىلدى. ءبىز جوعارىدا كورسەتىلگەن قۇجاتتاردى ماسكەۋدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ ارحيۆىنەن تاپتىق. سونىمەن بىرگە ومبى قالاسىنا كەلگەن گەنەرال-پورۋچيك شپرينگەردىڭ مىناداي حاتى تابىلدى: «1765 گ. دونوشەنيە ۆ كوللەگيۋ ينوستراننىح دەل وت ناحوديۆشەگوسيا ۆ ومسكوي كرەپوستي گەنەرالا-پورۋچيكا شپرينگەرا و پوستروەني كيرگيس-كايساتسسكومۋ ۆلادەلتسۋ ابلاي سالتانۋ دەرەۆياننوگو دوما».
ودان ءارى وسى حاتتا ءۇي سالاتىن شەبەرلەر, بالتاشىلار جىبەرىلەتىنى جانە ولار قاجەتتى قۇرالدارمەن, سونداي-اق ات-اربامەن قامتاماسىز ەتىلەتىندىگى ايتىلادى. ال قۇرىلىستىڭ ورنى تۋرالى: «سترويتەلستۆو پرەدپولاگاەتسيا ناچات ۆ كرەپوستي سۆياتوگو پەترا ي پاۆلا نا بەرەگۋ رەكي يشيم» دەلىنەدى. بۇدان باسقا دا قۇجاتتار تابىلعان سوڭ ابىلايدىڭ ءۇيىنىڭ ورنىنا سالىنعان ءۇي قالپىنا كەلتىرىلىپ, قازىر مۋزەي-كەشەنى بولىپ حالىققا قىزمەت كورسەتىپ تۇر.
وسى ءۇيدىڭ نەگىزىندە قازىرگى قىزىلجار قالاسى دوڭگە سالىنعان «ابىلايدىڭ اق ءۇيىنىڭ» جانىنان ءوسىپ شىققان دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. كەيبىرەۋلەر ەشقانداي قۇجاتتا پەتروپاۆلدا ابىلايعا ءۇي سالىنعان دەگەن دەرەك جوق دەيدى. ونىسى دا راس, ويتكەنى ابىلايعا ءۇي سالىنعان 1765 جىلى پەتروپاۆل دەگەن قالا دا جوق ەدى, تەك ەسىلدىڭ قارسى جاعىندا «كرەپوست سۆ.پەترا» دەگەن قۇرىلىسى 1771 جىلى عانا تولىق اياقتالعان شاعىن قورعان عانا بولعان. ونىڭ مۇگەدەك بولعان, وتستاۆكاعا شىققان سولداتتارى ەسىلدىڭ جاعاسىنداعى كەيىن ويقالا (ورىسشاسى «پودگورا») اتانعان جەرگە قونىس تەپكەن. الايدا جىل سايىن كوكتەمدە وزەن تاسىعاندا سۋ استىندا قالا بەرگەن سوڭ ولار دا دوڭدەگى (ورىسشاسى «گورا» دەيدى) ابىلاي حان ءۇيىنىڭ ماڭىنا قونىستانعان... ءسويتىپ, قالا دوڭدە وسە بەرگەن.
ابىلايدىڭ قىزىلجار قالاسىنا تىعىز قاتىستىلىعىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى – وعان پاتشا وكىمەتى جىل سايىن 200 پۇت استىق جانە 300 رۋبل ۇن بەرىپ وتىرعان. 1761-1774 جىلدارى بارلىعى 537 پۇت استىق بوساتىلعان. وسىنىڭ ءبارىن حان قىزىلجار قالاسىندا الىپ وتىرعان. بۇل تۋرالى ش.ءۋاليحانوۆ تا جازعان.
مىنە, وسىنداي دەرەكتەرگە قاراپ ابىلاي حاننىڭ قىزىلجار قالاسىنا تىكەلەي قاتىستىلىعىن كورىپ وتىرمىز. ال ەندى قازاق دالاسىن كولونيزاتسيالاۋ قۇرالى رەتىندە سالىنعان اسكەري قامال «پەتروپاۆلدىڭ» اتىن وزگەرتىپ حالقىمىز بەرگەن تاريحي بەيبىت اتاۋدى قايتارسا نەمەسە ۇلى حانىمىزدىڭ ەسىمىن وسى قالاعا بەرسە – ول بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ويىنان شىعار ەدى.
پەتروپاۆل
