ەڭبەك نارىعىنداعى ەنشىمىزدەن ايىرىلمايىق

بىزگە جەتىسپەيتىنى – بىلىكتى مامان

«ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتا­لى­عى» اق-نىڭ ماماندارى «قازاقستانداعى شەتەلدىك جۇمىس كۇشى: كىم جانە قايدان؟» تاقىرىبىندا جاساعان تالداۋىندا جوعا­رى بىلىكتى ماماندار ەكونوميكالىق دا­مۋ­­دىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى سا­نا­لا­تىنىن جازادى. جەرگىلىكتى ەڭبەك نارى­عىندا بىلىكتى ماماندار بولماعان جاعدايدا مەملەكەت مۇنداي كادرلاردى شەتەلدەن تارتادى. شەتەلدىك جۇمىس كۇشى كومپانيالاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق جانە تەحنولوگيالىق تۇرعىدا كۇردەلى جۇمىستى ورىنداي الادى. بۇل قادام شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن كەيىن جەرگىلىكتى ماماندارمەن اۋىس­تى­رۋعا, وتاندىق مامانداردىڭ بىلىك­تىلى­گىن ارتتىرۋعا جانە جەدەلدەتۋگە كو­مەك­­تەسەدى. جاسىراتىنى جوق, ەلى­مىز­­دەگى ەڭبەك نارىعىندا گۋماني­تار­لىق سالا­دا­عى ماماندار سانى باسىم بول­عا­نى­مەن, تەحنيكالىق پەرسونالدىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى بايقالادى. سوعان بايلا­نىستى, شەتەلدىك جۇمىس كۇشى كاسىپو­رىن­داردىڭ جو­عارى بىلىكتى جۇمىس كۇشىنە دەگەن قا­جەت­تىلىكتەرىن دەر كەزىندە قانا­عات­تاندىرۋ ءۇشىن ۋاقىتشا بالامالى شەشىم سانالادى.

ەلىمىزدە شەتەلدىك جۇمىس كۇ­شى­نە دەگەن العاشقى قاجەتتىلىك 90-شى جىل­دار­دىڭ باسىنداعى ترانسفورماتسيا كە­زەڭىن­دە پايدا بولعان ەدى. كەڭەس وداعى ىدىراپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر پايدا بولا باستاعان تۇستا ءتۇرلى سەبەپتەرگە باي­لانىستى بى­لىك­تى ماماندار دا ەلدەن كوشە باستادى. كوپ ادام تاريحي وتا­نىنا ورالدى. سونىڭ سال­دارىنان, 1993 جىلى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ ءۇشىن كۆوتالاۋ پروتسەدۋراسى ەنگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, 1993 جىلى ەلىمىزگە شامامەن 2,1 مىڭ ادام كەلدى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان شە­تەل­دىكتەر ءۇشىن تارتىمدى ەڭبەك نا­رى­عى رەتىندە رەسەيمەن باسەكەلەسە باستادى. 2006 جىلى قازاقستاندا 103 ەلدىڭ 40 مىڭ­نان استام ازاماتى جۇمىس ىستەدى.

16 مىڭعا جۋىق شەتەل ازاماتى ەڭبەك ەتەدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى ءوز باعدارلاماسىندا جانە وڭىرلەردى ارالاعان كەزىندە شەتەلدىك جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان وتانداس­­­­تارىمىزدى كەمسىتۋشىلىككە جول بە­رىل­مەيتىنى تۋرالى ايتىپ, كەيىن شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتاتىن كəسىپورىنداردا ەڭبەك جانە كوشى-قون زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن ەدى. سول تۇستا 95 كومپانيا تەكسەرىلىپ, 930 زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىسى انىقتالدى. وسى جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە ەڭبەك جəنە حالىقتى əلەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بىر­قاتار ءىس-شارا əزىرلەدى. ماسەلەن, 2020 جىلى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا ارنالعان كۆوتا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي قىسقاردى. سونىڭ ناتي­جەسىندە, 2019 جىلعى كۆوتا مولشەرى 49 مىڭ ادام بولسا, 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 29 مىڭعا دەيىن, ياعني شامامەن 40 %-عا ازايدى.

بيىل 1 قاڭتاردا 14 932 شەتەلدىك ازامات جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­دىڭ رۇقساتىمەن قازاقستان اۋما­ع­ىندا ەڭبەك ەتىپ كەلگەن بولسا, 1 مامىردا بۇل كورسەتكىش 15 932-گە جەتىپ جىعىلدى. شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا بەرىلگەن رۇق­سات­تار­دىڭ اراسىندا مىناداي ساناتتار بار: باسشىلار مەن ولار­دىڭ ورىنباسارلارى ءۇشىن 630 رۇقسات ء(بىرىنشى سانات), قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردىڭ باس­شىلارى ءۇشىن 3 154 رۇقسات (ەكىنشى سانات). تارتىلعان شەتەلدىك جۇمىس كۇشى­نىڭ نەگىزگى بولىگى ءۇشىنشى (ماماندار) جانە ءتورتىنشى (بىلىكتى جۇمىسشىلار) سانات­تارعا جاتادى. تيىسىنشە ولار 7 643 جانە 837 ادام. سونداي-اق ماۋسىمدىق جۇمىس­تار­عا 1 343 ادام, ال كورپوراتيۆتىك اۋىس­تىرۋ اياسىندا 2 325 ادام تارتىلدى.

بۇگىندە ەل اۋماعىندا شەتەلدىك جۇ­مىس كۇ­شىن پايدالاناتىن 1 733 جۇ­مىس بەرۋ­شى بار. ولاردا 391 مىڭنان استام قازاق­ستان ازاماتى جۇمىس ىستەيدى. بۇل قىزمەتكەرلەردىڭ جالپى سانىنىڭ 96%-ى. ەڭبەك ميگرانتتارى كەلەتىن نە­گىز­گى ەلدەر قاتا­رىندا قىتاي (3 613 ادام), تۇركيا (1 838 ادام), ءۇندىستان (1 293 ادام), وزبەكستان (1 385 ادام) جانە ۇلىبريتانيا (1 083 ادام) سىندى مەم­لەكەتتەر بار. ىشكى ەڭبەك نارىعىن قور­عاۋ ماقساتىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جىل سا­يىن­ رەسپۋبليكاعا شەتەل ماماندارىن تار­تۋعا كۆوتا بەلگىلەيدى جانە بو­لە­دى. وسى جىلعى قاڭتاردا ءىرى وتان­دىق بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ قور­ىتىندىسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەر­گەن تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن مينيس­ترل­ىك شەتەل جۇمىس كۇشىن تارتۋعا ار­نال­عان كۆوتانى بۇرىن جوسپارلانعان 28 352 بىرلىكتەن 23 560 بىرلىككە دەيىن, ياعني 4 792 ادامعا (16%) قىسقارتتى.

«ىشكى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋ – ەل قاۋىپسىزدىگىمەن ۇشتاسىپ جاتقان ماسەلە. جۇمىسسىزدىقتى جويۋ­دىڭ ءتيىمدى تەتىگىن جۇمىس بەرۋ­شىدەن ارتىق ەشكىم بىلمەيدى. ونى قاجەتىنشە ىنتالاندىرۋ كەرەك. بيزنەس وكىلدەرى شەتەلدىك مامانداردى تار­تۋدى ازايتۋعا مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. ولار دا سونشاما جەردەن, ءوز ەلىنەن, وتباسىنان بەزىپ, بوتەن ەلگە جايدان جاي كەلمەيتىن شىعار. «ارقا جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار...» دەگەن. شە­تەلدىك جۇمىس كۇشىنىڭ تەك ءبىرىنشى سانات­تا­عى­سى­نان وزگەسىن قايتا ساراپتايتىن كەز كەلدى دەپ ويلايمىز», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى دارحان مىڭباي.

كۆوتانى كىم, قالاي بەلگىلەيدى؟

راس, شەتەل ازاماتى تابىس كوپ, جا­لا­قى مول بولماسا ايشىلىق الىس جەر­لەر­دەن ات ارىلتىپ كەلمەيتىنى انىق. دەيتۇرعانمەن, تارازى باسى تەڭ بولۋى ءۇشىن شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنە رۇقسات بەرگەن مەملەكەت قورجىنى دا قۇر قالماۋعا ءتيىس قوي. بۇل ماسەلە دە ەلىمىزدە جۇيەلى جولعا قويىلعان. ماسەلەن, 2017 جىلدان باس­تاپ قازاقستاندا شەتەلدىك جۇمىس كۇ­شىنە رۇقسات بەرۋ جانە ۇزارتۋ ءۇشىن سا­لىق الىمى ەنگىزىلدى. اتالعان سالىق شەتەل­دىك جۇمىس كۇشىنىڭ ساناتىنا قاراي 137-دەن 250 اەك-كە دەيىن بەلگىلەنەدى (ساناتى مەن بىلىكتىلىگى نەعۇرلىم تومەن بولسا, سالىق الىمى سوعۇرلىم جوعارى بولادى). 2019 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جۇمىس بەرۋشىلەرگە 23 520 رۇقسات بەرسە, ولار ءوز كەزەگىندە 7,5 ملرد تەڭگە مول­شەرىندە سالىق الىمىن تولەدى (2017 جانە 2018 جىلداردىڭ قورىتىندىسى بو­يىن­شا جۇمىس بەرۋشىلەر سالىق الىمدارىن تيىسىنشە 9,1 جانە 8,5 ملرد تەڭگەگە ەن­گىزدى).

الايدا كۆوتا كەز كەلگەن ادامعا, نە بول­ماسا ۇيىمعا جايدان-جاي بەرىلە سالمايدى. ەڭبەك, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە كوشى-قون كوميتەتىنىڭ ەڭبەك كوشى-قونىن مونيتورينگىلەۋ باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى بەرىك ەسقاراەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە كۆوتانى بەلگىلەۋ جانە ءبولۋ دەگەن ماسەلە بار. جۇمىس بەرۋشىلەر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا شەتەلدەن جۇمىس كۇشىن تارتۋ بو­يىنشا ءوز ۇسىنىستارىن ءار جىل سايىن 1-قازانعا دەيىن ۇسىنادى. ءوز كەزەگىندە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سول ۇسىنىستاردىڭ بارلىعىن جيناپ, ساراپتاپ, كوميسسيا قۇرادى. جۇمىسشىلاردىڭ ەلىمىزگە كەلۋ نەمەسە كەلمەۋىن وسى كوميسسيا قا­­رايدى. كوميسسيا جۇمىس بارى­سىن­دا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بە­كىت­­­كەن قاعيداعا سۇيەنە وتىرىپ, ءتيىستى شەشىم قابىلدايدى. كەيىن وسى كوميسسيانىڭ قورىتىندىسىن جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار 1-قا­را­شاعا دەيىن اتالعان مينيستر­لى­ككە جولدايدى. ۆەدومستۆو 1-قاڭ­تار­عا دەيىنگى مەرزىمدە شە­تەلدىك م­ا­مانداردى تارتۋعا ارنال­عان كۆو­­تانىڭ جۇمىس كۇشىنە شاق­قان­داعى پايىزىن انىقتاپ, سانىن بەل­گى­لەي­دى. سوسىن جەرگىلىكتى اتقا­رۋ­شى ور­گان­دارعا بولەدى.

ەڭ باستىسى, كۆوتا ەلىمىزدەگى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى بەلگىلەنەدى. «الايدا جەرگىلىكتى كوميسسيا جۇمىس بەرۋشى سۇراعان مولشەردى باسىبايلى قولداي سالمايدى. ماسەلەن, جۇمىس بەرۋشى كومپانيا شەتەلدەن 200 ادامدى الدىرتۋعا ۇسىنىس بەرسە, كوميسسيا سونىڭ 50-ءىن نەمەسە 150-ءىن قىسقارتىپ تاستاۋى مۇمكىن. سەبەبى كوميسسيا سول وڭىر­دەگى جەر­گىلىكتى تۇرعىندار ارا­سىن­دا­عى جۇ­مىس­سىزدىق دەڭگەيىن نا­زارعا الادى. ەگەر شەتەلدەن 200 ادام كە­­لەتىن بولسا, الداعى ۋاقىتتا كوم­پا­نيا­دا ەڭبەك ەتەتىن 200 وتان­دا­سىمىز جۇ­مىستان بوساتىلۋى, قىس­قار­تۋ­عا ۇشىراۋى ىقتيمال», دەدى ب.ەسقاراەۆ.

جىل باسىنان بەرى ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسى ارقىلى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنىڭ قىز­مەتتەرىن ۇسى­نۋ جونىندەگى قا­نات­قاقتى جوبا شەڭ­بە­رىن­دە جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن 157,8 مىڭ ادام تىركەلدى. سونىڭ ىشىندە 141,5 مىڭ ادام جۇ­مىسسىز مارتەبەسىن الدى. بۇل رەتتە, جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن ادامدار مەن رەسمي جۇمىسسىزداردىڭ اراسىنان تۇراقتى جانە ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىنا ەلەك­ترون­دى ەڭبەك بيرجاسى ارقىلى 39,7 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ال 23,8 مىڭ جۇمىسسىز ازاماتقا ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسى ار­قىلى جۇمىسىنان ايىرى­لىپ قال­ۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك تو­­­لەمدەر تاعايىندالدى. ەلىمىزدە 160 مىڭعا جۋىق ازامات جۇمىسسىز رە­تىندە تىركەلگەن تۇستا 15 مىڭعا جۋىق شەتەل ازاماتى قازاقستاندا ەڭبەك ەتىپ, تابىس تاۋىپ كەلەدى. سول 15 مىڭ جۇمىس ورنىندا وزگە ەمەس, ءوز وتانداستارىمىز ەڭبەك ەتسە جاقسى ەدى عوي؟ جاقسىسى جاقسى بولعانىمەن, بىلىكتىلىك, كاسىبي شەبەرلىك, تاجىريبە دەگەن ماسەلە تاعى بار. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن قالاي تولتىرامىز؟ بىلىكتى ماماندى قايتسەك وقىتىپ شىعامىز؟