قىمباتشىلىققا قالاي تۇساۋ بولامىز؟

باعا بىزدە عانا قىمبات ەمەس...

ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاس­تىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) ەلدەرىندە جىلدىق ينفلياتسيا 2021 جىلدىڭ ساۋىرىنەن بەرى 3,3 پايىزعا جەدەلدەپ, 2022 جىلدىڭ ساۋىرىندە 9,2 پايىزعا جەتكەن. قازىر 12 ەلدە ينفلياتسيا كورسەتكىشتەرى ناشارلادى. تۇركياداعى احۋال ءتىپتى قيىن – 70 پايىزعا جەتتى. ءبىر جىل بۇ­رىن عانا 17,1 پايىز مەجەسىندە بول­عان. سونداي-اق تاۋار مەن قىزمەت باعا­سىنىڭ ءوسىمى ارگەنتينا (+58 پايىز), ەستونيا (+18,9), ليتۆا (+16,8), رەسەي (+16,7) جانە چەحيادا (+14,2) قاتتى بايقالادى. سونداي-اق ەىدۇ ەلدەرىندە ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى سوڭعى ءبىر جىلدا 1,68-دەن 11,51 پايىزعا دەيىن, ەۋرووداق ەلدەرىندە 0,1-دەن 8,6 پايىزعا دەيىن وسكەن.

قازاقستاندا ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسيا­سى ءبىر جىل ىشىندە 19 پايىزعا ءبىر-اق كوتەرىلدى. ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار – 11,9, اقىلى قىزمەتتەر 9,1 پايىزعا قىمباتتادى. جىل با­سىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمي­نيسترى الىبەك قۋانتىروۆ مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ۇكىمەتتىڭ بىرقاتار شارالار قابىلداعانىن مالىمدەگەن ەدى. ول شارالاردىڭ قاتارىندا كوممۋنالدىق قىز­مە­ت­تەر ءتاريفىن توقتاتۋ, ەل اۋما­عى­نان كەيبىر تاۋارلاردى الىپ شىعۋعا تىيىم سالۋ, جانار-جاعارماي ماتەريالدارىنا شەكتى باعا بەل­گىلەۋ جانە بەنزين, ديزەل وتى­نى جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن شىعارۋعا 6 ايعا شەكتەۋ بەلگىلەۋ سياقتى باستامالار بار.

«الايدا كەز كەلگەن شارالار گەوساياسي شوكقا دەيىن ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن ەدى, بىراق سوعىس­تىڭ باستالۋىمەن قانداي مىقتى شارانىڭ دا كريزيس تولقىنىن ەڭسەرە الۋى قيىندىق تۋدىرادى. قازىرگى جاعدايدا ينفلياتسيا­نى تەجەۋ ءۇشىن ۇكىمەت بارلىق فاكتور­لاردى ەسكەرۋى كەرەك. ءتىپتى كەي­بىر جاعداي ينفلياتسيالىق كۇتۋ­لەردى كۇشەيتىپ جىبەرۋى مۇم­كىن. مىسالى, بيىل مامىردا جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيەلەۋ باع­دارلاماسى باستالدى. بۇل اۆتومو­بيل جانە تاۋار باعاسىنىڭ وسىمىنە ىقپال ەتەدى. سونىمەن بىرگە تاماق ونىمدەرىنىڭ باعاسى كۇرت وسكەننەن كەيىن بيىل ناۋرىزدا بارلىق جەرگىلىكتى اكىمدىك مونيتورينگتى قاتايتىپ, تاۋار باعاسىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاپ, الىپساتارلىقتىڭ جولىن كەسۋگە ءتيىس ەدى. الايدا بۇكىل وڭىردە ينفلياتسيا تەك قانا ءوسىپ جاتىر. مامىر قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيانىڭ ايتارلىقتاي ءوسىمى ماڭعىستاۋ (13,9-دان 15,2 پايىزعا), قاراعاندى (13,5-تەن 14,8-گە) جانە باتىس قازاقستان وبلىسىندا (12,2-دەن 13,5-كە) كورىنىس بەرەدى. ينفلياتسيانىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيى تۇركىستان (15,4), ماڭعىستاۋ (15,2) جانە قارا­عاندى وبلىستارىندا (14,8) بايقالدى», دەپ جازادى Ranking ساراپشىلارى.

ينفلياتسيانىڭ جولىن كەسۋ­­دىڭ ءبىر جولى – اكىمدىك تاراپى­نان جۇرگىزىلۋگە ءتيىس باقىلاۋ جۇمىس­تارى بولسا, ەكىنشىسى – ۇلتتىق بانك قولىنداعى قۇرال ارقىلى تو­مەندەتۋ. اقپاندا ۇلتتىق بانك­تىڭ اقشا-نەسيە ساياساتى جونىن­دەگى كوميتەتى بازالىق ستاۆكانى 10,25-دەن 13,5-كە, ساۋىردە 14 پا­يىز­­عا كوتەردى. ماۋسىمدا وسى 14 پا­يىز­دىق دەڭگەيىن ساقتاپ قالدى. بازالىق ستاۆكانى كوتەرۋ ينفلياتسيانى قالاي تەجەيدى؟ بازالىق مولشەرلەمە دەگەنىمىز – ۇلتتىق بانكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەرگە نەسيە بەرۋ كەزىندە پايدالاناتىن پايىزدىق ستاۆ­كاسى. ياعني بۇ­كىل ەكىنشى دەڭگەيلى بانك ءوز نەسيەسىن وسى 14 پايىزدىق مە­جەدەن جوعارى ۇسىنا­دى. دەمەك بازالىق مول­شەرلەمە وسكەن سايىن نەسيە دە قىمباتتايدى. وسىعان بايلانىستى نەسيە الاتىن, نەسيەگە تاۋار نەمەسە ءونىم الاتىن ازاماتتار سانى ازايادى. كوپشىلىك تاراپىنان سۇرانىس ازايعان سوڭ باعا دا تۇسەدى. بازا­لىق ستاۆكانى جوعارىلاتۋ وسى لو­گيكاعا نەگىز­دەلگەن. الاي­دا بۇل ينس­ترۋ­مەنتتىڭ دە قىمبات­شى­­لىق­قا قالقان بولىپ جاتقانى شا­مالى. ۇلتتىق بانك جىل قورى­تىن­دىسى بو­يىنشا ينفلياتسيا 13-15 پايىز دەڭگەيىندە بولادى دەپ كۇتەدى.

ءارى قاراي نە بولادى؟

ءسويتىپ, بىرىنە ءبىرى جاۋ ەكى قۇ­رالدىڭ ستاۆكالارى تەڭەستى. وسى­دان ەكى-ءۇش اي بۇرىن عانا 9-9,5 پا­يىز بولىپ تۇرعان بازالىق ستاۆكا ورەك­پىگەن قىمباتشىلىقتىڭ ەن­تى­گىن باسۋ ءۇشىن 14-كە دەيىن كوتەرىل­دى. بازالىق مولشەرلەمە جوعا­رى­لادى ەكەن دەپ ىققان ينفليا­تسيا جوق. ول دا شىقتى بۇل بيىككە.

قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى ساراپ­شىلارىنىڭ ايتۋىنشا, جىلدىق ينفلياتسيا مەن بازالىق ستاۆكانىڭ ءبىر دەڭگەيدە توقاي­لاسۋى ەلدەگى اقشا-نەسيە سايا­ساتىن السىرەتۋگە جول بەر­مەيدى. قاۋىم­داستىق وسىعان وراي قار­جى نارى­عى­­نىڭ بەلسەندى قا­تىسۋ­­­شى­لارى ارا­سىن­دا ساۋالداما جۇر­گىزىپ, سونىڭ قورى­تىندىسىن جاريا ەتتى. سۇراۋ­عا بانك, بروكەرلىك ۇيىم­دار, قازىناشىلىق جانە اناليتي­كالىق بولىمدەر قىزمەتكەرلەرى قاتىسقان. ولار Brent ماركالى مۇناي قۇنى, رۋبلگە قاتىستى دوللار قۇنى, تەڭگەگە قاتىستى دوللار قۇنى, ينفلياتسيا, ءىجو, بازالىق ستاۆكا سەكىلدى ينديكاتورلارعا بايلانىس­تى ءوز جاۋاپتارىن ۇسىنعان.

ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ كوبى (64 پايىزى) بازالىق ستاۆكا 14 پايىز دەڭگەيىندە قالادى دەپ كۇت­كەن. سولاي بولدى دا (ۇب كە­زەك­تى ستاۆكاسىن 6 ماۋسىم­دا جا­ريا­­­­لاپ, وزگەرىسسىز قالدىردى). ەكس­­­پەرت­­تەر الداعى 12 ايدا بازا­لىق مول­شەرلەمە 11,25 پايىزعا دە­يىن, ينفلياتسيا 10,3 پايىزعا دە­يىن تومەندەيدى دەپ كۇتەدى. ال تەڭ­گەنىڭ ايتارلىقتاي قۇبىلۋىنا قارا­ماستان ساراپشىلار قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قازىرگى دەڭگەيىنەن الىستاي قويمايدى, بىراق الداعى ءبىر جىل كولەمىندە ءبىرشاما (+9,7 پايىز) السىرەۋى ىقتيمال.

ال ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) دينا­ميكاسىن باعالاۋ تاۋار نا­رى­عىنداعى قولايلى باعا­لار, ءبىر جاعىنان فيسكالدىق ىنتالاندىرۋلاردىڭ ارتۋى اياسىندا ءىس جۇزىندە وزگەرىسسىز قالدى. سو­نىمەن قاتار ءبىزدىڭ مۇنايدى كاس­پي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقى­لى تاسىمالداۋداعى ىقتيمال قيىندىقتار جانە تاسىمالداۋ شىعىندارىنا باي­لانىستى Brent نارىعىنىڭ باعا­سى­نا جەڭىلدىك تە اسەرىن تيگىزدى. ساراپشىلاردىڭ كۇتۋىن­شە, ەندى 12 ايدان سوڭ ەكونوميكا ءوسىمى 2,9 پايىزدى قۇراۋى مۇمكىن.

ينفلياتسيانىڭ قارقىنى قاتتى. سوندىقتان جاقىن ارادا بازالىق ستاۆكانىڭ تومەندەۋىنە دە نەگىز جوق دەپ ەسەپتەيدى ەكونوميكالىق ساراپشىلار.

«بىرىنشىدەن, سوڭعى ايلاردا تۇتىنۋ­شىلىق باعالار قازاق­ستاندىقتاردى كادىمگىدەي الاڭداتا باستادى. ەكىنشىدەن, مامىردا ەلىمىزدەگى ىسكەرلىك بەلسەندىلىك يندەكسى ساۋىرمەن سالىستىرعاندا اي­تارلىقتاي تومەندەدى. ۇشىن­شىدەن, تۇتىنۋشىلىق ينفلياتسيا دي­ناميكاسى بويىنشا سوڭعى دەرەك­تەر باعا ءوسىمىنىڭ شامالى باياۋ­لاعانىن كورسەتەدى. الايدا باعا قىسىمى ءالى جوعالعان جوق. تور­تىن­شىدەن, ۋكرايناداعى اسكە­ري شيەلەنىستىڭ جالعاسۋى جانە قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن سىرتقى ماكروەكونوميكالىق قيىن­­دىقتىڭ ساقتالۋى ۇلتتىق بانك­تىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىنا دا اسەرىن تيگىزەدى. ويت­كەنى ءبىز­دىڭ ەل جاھاندىق كاپيتال ءۇشىن اشىق, ال كەز كەلگەن سىرتقى جانە ىشكى فاكتورلار تەڭگەنىڭ ايىرباس كۋرسى­نا ىقپال ەتەدى. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە كەل­گەن­دە ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق ستاۆكانى تومەندەتۋ تۋرالى ويلانۋىنا ءالى ەرتە دەپ سانايمىز. الدىمەن قازىرگى باعا ءوسىمىنىڭ باياۋلاۋى قانشالىقتى ورنىقتى ەكەنىن ءتۇسىنۋ قاجەت. ۋكرايناداعى سوعىس سالدارى­نان تۋىنداپ وتىرعان بەلگىسىزدىك تە تەڭ­گەلەي اكتيۆتەر تارتىمدىلىعىنا قو­سىم­شا قولداۋ كورسەتۋدى تالاپ ەتەدى», دەيدى تەلە­گرامداعى Tengenomika ساراپشىلارى.

ۇلتتىق بانكتىڭ حابارلاۋىنشا, مامىر ايىندا حالىقتىڭ ينفليا­تسيالىق كۇتۋلەرى تومەندەگەن.

«كاسىپورىنداردىڭ ينفلياتسيا­لىق كۇتۋى جوعارى دەڭگەيدە ساقتا­لىپ وتىر. بۇل رەتتە دايىن ءونىم باعا­سىنىڭ ءوسۋ قارقىنى باياۋلايدى دەگەن بولجام بار. حالىق اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالداما قورىتىندىسىنىڭ ءداستۇرلى شولۋى, سونداي-اق قابىلداناتىن جانە كۇتىلەتىن ينفلياتسيانىڭ مە­ديانالىق باعالاۋىمەن, حالىق­تىڭ تۇتىنۋشىلىق كوڭىل كۇي ين­دەكسى­مەن, سونىمەن قاتار ناقتى سەكتور كاسىپورىندارىنىڭ ينفلياتسيا­­لىق كۇتۋلەرىمەن تولىقتىرىل­­دى. سوڭ­عى اتالعاننىڭ اراسىن­­داعى ساۋالدامانى ۇلتتىق بانك توق­سان سايىن كاسىپورىندار مونيتو­رينگى اياسىندا جۇزەگە اسىرادى», دەلىن­گەن حابارلامادا.