رۋحانيات • 13 ماۋسىم، 2022

ماقتان مەن مانساپ

641 رەت كورسەتىلدى

تەكتىنىڭ تۇياعى، ونەگەلى اۋلەتتەن تارا­عان جۇرناق احات شاكارىم ۇلى 1992 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 11 – سانىنا جا­ريالانعان «مەنىڭ اكەم حالىق ۇلى - شاكا­رىم» اتتى ماقالاسىندا: «قازاقتا ەكى «م» بار، ءبىرى – «ماقتان»، ءبىرى – «مانساپ». ماقتانبايتىن، ماقتانعا ماستانبايتىن ادام از. ماقتاندا تازالىق، ادىلدىك بولماي­دى. ماقتانشاق – بايىسام، باسقادان اسسام دەگىزىپ، ارسىزدىققا شەيىن اپارادى. ال «مانساپ» – بۇل «مانساپقورلىق»، اكىم بولسام، بارلىعىنا ءوزىم قوجا بولسام، بار ادامدى ءبىر شىبىقپەن ايداسام دە­گەن ەڭ ايۋاندىق پيعىلعا اپاراتىن، دۇ­نيە­نى بۇزاتىن كەسەلدىڭ ءبىرى. بۇلار ادام بالاسىنىڭ باسىن دا قوسپايدى، ادال­دىق­تى، ادامگەرشىلىكتى ىستەتپەيدى» دەپ اكە­سىنىڭ اۋزىنان ءوز قۇلاعىمەن ەستىگەن ءسوزدى جازىپتى.

جوعارىدا احات شاكارىم ۇلى ايتقانداي، مامان سوتسيولوگتار – ماقتانسۇيگىشتىك پەن مانساپقورلىق – ءوزىن بايسالدى تۇلعا رەتىندە تولىق سەزىنە المايتىن، جەتىلمەي قالعان يلليۋزياسىن تولتىرۋدىڭ باسقا ءتاسىلىن تاپپاعان پەندەلەرگە ءتان دۇنيە دەسە، شىعىستىڭ ويشىل-شايىرلارى اتالمىش قۇبىلىستاردى «كوڭىل اۋرۋلارى» نەمەسە رۋحاني دەرت رەتىندە تانىپ، ءتىپتى وعان «حۋببۋرياسەت» دەگەن دياگ­نوز قويعان ەكەن. – بۇنداي دەرتكە شالدىققان ادام، – دەپ جازىپتى ورتاعاسىرلىق اراب-پارسى عالىمى سۋفيان ساۋري. – ياعني مانساپقورلىق پەن ماقتانقۇمارلىق پەندە بويىنداعى ەڭ جامان مىنەزدەردەن. بۇل ەكەۋىنىڭ زيانى ەكى اش قاسقىردىڭ ءبىر قورا مالدىڭ اراسىنا كىرگەن كەزدەگى جاساعان زيا­نىنان دا كوپ، سونىمەن قاتار ماقتانعا بوي ۇرۋ ادامدى سوقىر ەتەدى جانە ساڭىراۋ قىلادى. ءوزىنىڭ كىنالارىن، كەمشىلىكتەرىن كورمەيتىن بولادى. دۇرىس سوزدەردى، ايتىلعان ناسيحاتتاردى ەستىمەيتىن بولادى، – دەپتى. راسىندا سولاي.

بىراق ماقتاۋ نەمەسە ماداقتاۋ ورنىمەن، مادەنيەتتى، بايىپتى، شىنايى ايتىلسا نەشىك. ماقتاۋعا جالعان ارالاسقان سوڭ-اق ونىڭ ماعىناسى جوعالادى. ءسويتىپ، ادام جالعان­دىققا بوي الدىرادى دا، جاقسى مەن جاماندى اجىراتىپ، باعالاي المايتىن كۇيگە تاپ بولادى.

ءسوزىمىزدى ارى قاراي ساباقتايتىن بولساق، دانا اباي اتامىز «...ادام بالاسى ماقتاننان امان بولماعى – قيىن ءىس» دەي وتىرىپ، ماقتان دەيتىن دۇنيەنى ۇلكەندىك جانە ماقتانشاقتىق دەپ ەكىگە بولەدى دە، ۇلكەندىك – ادام ىشىنەن ءوزىن-ءوزى باعالى ەسەپ قىلماق، بۇل مىنەز – اقىلدىلاردىڭ، ارلىلاردىڭ، ارتىقتاردىڭ ءىسى، ولار ءوزىن جامان دەگىزبەسەم ەكەن دەپ ازاپتانادى. ماقتانشاقتىق – باي دەسىن، باتىر دەسىن، قۋ دەسىن، پىسىق دەسىن، دەپ ءجۇرىپ، «دەمەسىندى» ۇمىتىپ كەتەدى، – دەيدى جارىقتىق دانا قارت.

سونىمەن بىرگە عۇلاما اتامىز ماقتان سۇيگىش پەندەلەردى رۋحاني، الەۋمەتتىك تۇرعىدان تومەندەگىدەي ءۇش توپقا جىكتەگەن ەكەن:

ءبىرىنشىسى – جاتقا ماقتانارلىق ماقتان ىزدەيتىندەر. ول – نادان، نادان دا بولسا ادام.

ەكىنشىسى – ءوز ەلىنىڭ ىشىندە ماقتانارلىق ماقتان ىزدەيتىندەر. ونىڭ ناداندىعى تولىق، ادامدىعى تولىق ەمەس.

ءۇشىنشىسى – وزگە كىسى قوستامايتىن ماقتان­دى ىزدەيتىندەر. ول – ناداننىڭ نادانى، دەيدى.

سونداي-اق اتالمىش تاقىرىپقا قالام تارتقان قازاقتىڭ تانىمال تۇلعالارىنىڭ ءبىرى تۇرسىنجان شاپاي «شىن جۇرەك – ءبىر جۇرەك» اتتى ادەبي-زەرتتەۋ ەڭبەگىندە، ماقتان جانە ماداقتىڭ بۇگىنگى قازاق قوعا­مىنداعى الەۋمەتتىك سيپاتىن ايتا كەلىپ: «اۋىلدىق دەڭگەيدەگى ماقتاندى الاشتىڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋگە بولمايدى، سول سياقتى، جالپىۇلتتىق دۇنيەنى اۋىلدىڭ تار قولتى­عىنا تىقپالاۋعا تاعى بولمايدى. وسى ەكى ماقتانگويلىكتىڭ ورنىن اۋىستىرۋ ارقىلى ويدى تۇساۋعا، بويدى شىرماۋعا، كوزدى بايلاۋعا ۇرىنىپ ءجۇرمىز» دەگەن وزەكجاردى اسا قۇندى پكىرىن ايتقانى ەكەن.

ماقتان مەن مانساپقورلىق ەتەك جايعان قوعام ەشقاشان رۋحاني تۇرعىدان جەتىلمەيدى. رۋحاني جەتىلمەگەن قوعام – قاي تاراپتان بولسىن كەمەلدەنۋدىڭ ىزگى جولىنا تۇسە المايدى. ءتىپتى جەكە ادامنىڭ ءوزىن رۋحاني مۇگەدەك، ارىلماس دەرتكە شالدىقتىراتىن دا – وسى ەكى قاسيەت.

سەبەبى مانساپقورلىق دەرتىنە ۇشىراعان ادام، بويىنداعى ءناپسىسىن تويدىرۋ، ياعني ساناسىنداعى رۋحاني جۇتاڭ ەروزياسىن جابۋ ءۇشىن ماقتانقۇمارلىققا بوي الدىرادى. ەڭ جامانى – وسى جولدى ءومىر ءسۇرۋدىڭ وزىق ۇلگىسى، كەرەمەت ادەبى دەپ ويلايدى. مۇنداي كۇيگە بوي الدىرعان پەندە اق پەن قارانى، ىزگىلىك پەن پەندەلىكتى اجىرتاتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلىپ، ماڭىنا تەك ءوزىن ماقتايتىن، ماداقتايتىن جاعىمپاز-جاقىبايلاردى جينايدى. بۇنداي ورتادا قۋلىق پەن سۇمدىق، جالعاندىق پەن جاساندىلىق كۇندەلىكتى ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا اينالادى دا، ەڭ قيىنى – ماقتان ەستىمەسە تۇرا المايتىن مانساپقورلىق دەرت – دۇنيەدەگى ەڭ جەكسۇرىن قاسيەت تاكاپپارلىقتى تۋدىرادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇحتار مەن قايىم

قازاقستان • كەشە

ەلدە قىلمىس ازايعان

قوعام • كەشە

اقاڭ جانە قازاق راديوcى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

رۋحتى جىردىڭ يەسى

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار