(جالعاسى. باسى 77-نومىردە).
– ال بەرلينگە... ءيا, سوعىستىڭ سوڭعى ساعاتى سوعار جاۋ ورداسىنا تىكەلەي شابۋىل قاشان باستالدى؟ ەندى وسى جونىندە ايتساڭىز.
– 1945 جىلدىڭ 20 ءساۋىرى مەنىڭ ەسىمدە ماڭگىلىككە قالىپ قويدى. بۇل كۇن سوعىس تاريحىنا بەرليندى العاش رەت ارتيللەريالىق اتقىلاۋعا العان كۇن رەتىندە ەندى. مەن وسى وقيعانىڭ قالاي بولعاندىعىن ءوز كوزىممەن كوردىم. ءبىزدىڭ ديۆيزيامىز قالىڭ وسكەن قايىڭدى ورمان ىشىندە تۇرعان بولاتىن. ءتۇس كەزىندە ارتيللەريست جىگىتتەر اشىق الاڭقايعا الىس قاشىقتىققا ارنالىپ اتىلاتىن گاۋبيتسالاردىڭ بۇتىندەي ءبىر باتارەياسىن ورنالاستىردى دا قاھارلى قارۋلاردىڭ ۇڭعىسىن ءۇشىنشى رەيحتىڭ استاناسىنا قاراي بۇردى. ون مينۋتتىق دايىندىق ۋاقىتى وتكەن سوڭ باتارەيا كومانديرىنىڭ جارىقشاقتانا شىققان سۇستى داۋىسى ەستىلدى.
– ءبىزدىڭ قازا تاپقان اكەلەرىمىز بەن اعالارىمىز, باۋىرلارىمىز, انالارىمىز بەن اپا-قارىنداستارىمىز ءۇشىن, تۇتقىندا قاسىرەتپەن كوز جۇمعان سوۆەت ادامدارىنىڭ ىزا-كەگى ءۇشىن ءفاشيزمنىڭ ۇياسىنا ۇدەمەلەتە وق جاۋدىرىڭدار! – دەپ كوماندا بەردى ول. بۇل كەزدە تسيفەربلات ءتىلى ماسكەۋ ۋاقىتى بويىنشا 15 ساعات 50 مينۋتتى كورسەتىپ تۇرعان ەدى. ءدۇربىدەن بىرتە-بىرتە پايدا بولعان قىزعىلتىم ءتۇتىن شۋدالارى جاقسى كورىنىپ تۇردى. قالا ءسويتىپ ورتكە ورانا باستادى.
سول كۇنى بولىمدەرگە قىسقا مەرزىمدىك دەمالىس بەرىلدى. ءبىز مىنە, ەكىنشى ەشەلوندا سناريادتار قازىپ تاستاعان جولمەن العا جىلجىپ كەلەمىز. بارلىق سىلتەمە بەلگىلەرى «بەرلين» دەگەن ءسوزدى كورسەتىپ تۇردى. سونشاما ۇزاق كۇتكەن جانە ەندى مىنە, بارىنشا تاياۋ قالعان ارمان ەدى بۇل. ءبىزدى اسكەري تەحنيكالار: ماشينالار, تراكتورلار, تانكتەر باسىپ وزىپ بارا جاتتى. اتتار ارتيللەريالىق زەڭبىرەكتەر مەن زەنيتتىك قارۋلاردى ءسۇيرەپ كەلەدى.
وسى قيمىل-كورىنىستەن ءبارىمىز دە بەرلين اينالاسىنداعى قورشاۋ شەڭبەرى بارىنشا قاۋسىرىلا تۇسكەنىن بىلدىك. مارشال جۋكوۆ باسقاراتىن ءبىزدىڭ ءى-ءشى بەلارۋس مايدانىمەن بىرگە مارشال روكوسسوۆسكيدىڭ قاراماعىنداعى ءىى-ءشى بەلارۋس جانە مارشال كونەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ءى-ءشى ۋكراين مايدانى دا وسىندا شوعىرلاندىرىلعان-تىن. كەيىننەن گ.ك.جۋكوۆتىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي: «بەرلين ءۇشىن ۇرىس – ەرەكشە, ەش نارسەمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن وپەراتسيا بولدى». ويتكەنى, جاۋ استاناسىنا باعىتتالار شابۋىل قارساڭىندا ءبىزدىڭ اسكەرلەرىمىزدىڭ الدىندا تۇتاستاي ەشەلونداندىرىلعان قابات-قابات قۋاتتى قورعانىس شەبى جاتتى. بۇل دەگەنىڭىز نەمىس فاشيست اسكەرلەرىنىڭ باسىنان باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان اسا ءىرى توپتارى ەدى.
سونىمەن ءبىزدىڭ الدىمىزدا تەك ءبىر عانا جول – بەرلينگە باراتىن جول تۇردى. ءبىز ۇزاق سوعىستىڭ ەڭ سوڭعى ساتىندەگى وسى جەردە كوپتەگەن ادامداردىڭ قانى توگىلىپ, ءومىرى قيىلاتىندىعىن جاقسى تۇسىندىك. سونىمەن قاتار, ءبىز وسى جەردە ادامزات ءۇشىن ەڭ قورقىنىشتى جاۋ – نەمىس فاشيزمىمەن ۇرىستىڭ اياقتالاتىندىعىن دا جاقسى بىلدىك.
ءبىزدىڭ باتالونىمىز جاۋ قورعانىسىنا العاشقى بولىپ شابۋىلدايتىن توپقا اينالدىرىلدى. وعان بىرنەشە جەڭىل زەڭبىرەك پەن تانكتەر بەكىتىلىپ بەرىلدى. ونىڭ كومانديرىنە, ەندى مايور اتاعىن الىپ ۇلگەرگەن الەكسەي تۆەردوحلەبكە ساپەرلەر ۆزۆودى دا قىزمەت ەتەتىن بولدى. باتالون اتقىشتار روتاسىن قورعايتىن ەكى شابۋىلشى توپقا ءبولىندى. ولارعا بەرليندەگى كوشە شايقاستارىن جۇرگىزۋ مىندەتى جۇكتەلگەن ەدى. مۇنى ەستىگەندە قالاداعى ءاربىر ءۇي, ءاربىر مەتر جەر ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىسەتىن ۇرىس قيمىلدارىنىڭ وزىمىزگە جەڭىل تيمەيتىندىگىن جاقسى تۇسىندىك.
جولىمىزدا بلانكەنبۋرگ قالاشىعى تۇرعان ەدى. ۇرىس بارلىق جاقتان ءجۇرىپ جاتتى. باتالون ءاربىر ءۇيدى شابۋىلمەن الا وتىرىپ, وزىنە بولىنگەن ۋچاسكەلەر ارقىلى قالا اۋماعىنا تەرەڭدەپ ەنە ءتۇستى. ءبىز بۇرىن باستان كەشىرمەگەن كوشە ۇرىستارىنىڭ تاجىريبەسىنە ءاربىر ءسات سايىنعى قاۋىپ-قاتەر, كەزدەيسوق وقيعالار ارقىلى قانىعا باستادىق. روتا مەن ۆزۆود كومانديرلەرى مۇنداي جاعدايدا ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداۋ دەربەستىگىنە يە بولدى. كەز كەلگەن جەكە ۇرىس قورىتىندىسى سولاردىڭ بەلسەندىلىگى مەن شەبەرلىگىنە بايلانىستى شەشىلەتىندىگى انىق ەدى.
كوپ ۋاقىت وتپەي ءبىزدىڭ باعىتىمىز وزگەرتىلدى. ديۆيزيامىز رەينيكەندورفتىڭ وڭتۇستىگىن الا بەرلين كانالىنىڭ شىعىس جاعىنا قاراي شىعۋعا ءتيىس بولدى. ءسويتىپ, الدىمىزدا فاشيستەردىڭ ەڭ قاۋىپتى اپاندارى تۇردى. بەرلين ءۇشىن ۇرىستىڭ قيىن ساتتەرى دە مىنە, ناق وسى جەرلەردە قىزا ءتۇستى. اقىرى وزىمىزگە بەلگىلەنگەن باعىت بويىنشا وڭتۇستىككە قاراي ءسال بۇرىلىس جاسادىق تا, كارتاداعى مەجەلى شەپكە كەلىپ شىقتىق. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ 674-ءشى پولكىمىز تەمىرجولعا بويلاي ورنالاسا باستادى. وسى جەردە بەرليندى سوۆەت جاۋىنگەرلەرى تولىقتاي قورشاۋعا الدى دەگەن قۋانىشتى حابار دا كەلىپ جەتتى.
از دا بولسا تىنىقتىرىپ الۋ ءۇشىن ءبىزدى اۋىق-اۋىق ەكىنشى ەشەلونعا اۋىستىرىپ وتىردى. زەڭبىرەك ءدۇرسىلى مەن بومبا جارىلىسىنىڭ استىندا ۇيىقتاۋدى وسىندا ۇيرەندىك. كەلەسى ءبىر العا جىلجىعان كەزىمىزدە سولتۇستىكتەگى شپرەە وزەنىنە جەتتىك تە, الدىڭعى ەكپىندى توپتاردىڭ جاۋدان بوساتىپ كەتكەن كوپ قاباتتى ءۇي پودەزدەرىنە كەلىپ ورنالاستىق. ىرگەدە وزەننىڭ ءبىر ءيىنى كوزگە شالىنادى. بۇل ءبىزدىڭ جولىمىزداعى سوڭعى سۋ كەدەرگىسى ەدى. كارتادا ونىڭ وڭ جاعىنا تامان ءتۇزۋ سىزىق تارتىلعان. ول «105» دەگەن سانعا بارىپ تىرەلەدى. بۇل تسيفردىڭ رەيحستاگ ەكەنىن بىلدىك. باسشىلارىمىزدىڭ ايتۋىنشا ءبىزدىڭ ۇرىس الاڭىمىزدان ونىڭ قابىرعاسىنا دەيىن بار بولعانى 550 مەتردەي عانا جەر قالىپتى.
كالەنداردا – 1945 جىلدىڭ 28 ءساۋىرى. بۇل كۇن مەنىڭ ومىرىمدەگى, ءيا, ءبىزدىڭ باتالوننىڭ ومىرىندەگى ەڭ ءبىر قايعىلى كۇن بولدى. قىمباتتى كومباتىمىز مايور الەكسەي تۆەردوحلەب قازا تاپتى. ول شايقاس كەزىندە بۇزىلعان ءۇيدىڭ ىشىندە بەلىنە دەيىن كومىلىپ قالعان ەسەس وفيتسەرىنىڭ قولىنان مەرت بولدى. ءۇنسىز تىعىلىپ جاتقان جاۋ جەندەتى ەندى بۇل جەردەن وزىنە امان شىعۋدىڭ جولى كەسىلگەندىگىن ءتۇسىنىپ, تەرەزە قاسىنان وتە بەرگەن كومباتقا قاراي گراناتا لاقتىردى دا ءوزى اتىلىپ ءولدى. ءسويتىپ, ءوزىن ءوزى شاعىپ ولتىرەتىن سارى شايان سەكىلدى جان ءتاسىلىم ەتتى. قازا تاپقان كومانديردىڭ قابىرىنىڭ باسىندا ءۇش رەت قوشتاسۋ ءساليۋتىن بەردىك تە العا جىلجىدىق.
ەرتەڭىندە ءبىزدىڭ ديۆيزياعا ورتالىق قورعانىس سەكتورىنداعى اسكەري ۇرىس ارەكەتتەرىن كۇشەيتە ءتۇسۋ ءجونىندە بۇيرىق بەرىلدى. بولىمدەر ادام جانە تەحنيكا كۇشتەرىمەن تولىق جاراقتاندىرىلعاننان كەيىن شابۋىلدى قايتا باستاۋعا ءتيىس بولدىق. ءيا, ۇرىستىڭ سوڭعى ەكى كۇنىندە ءبىز اۋىر شىعىنداردى باستان كەشىرگەن ەدىك. ءاربىر روتادا وسىنىڭ الدىندا عانا ۆزۆودتا بولاتىن ادام سانىنا جەتەر-جەتپەستەي جاۋىنگەرلەر قالعان-تىن. تىڭ كۇشتەر كەلگەندە مولتكە كوپىرى ءۇشىن قىزۋ شايقاس ءجۇرىپ جاتقان بولاتىن. سونى باقىلاپ تۇرعان مەن ۇلكەن اق ۇيگە – شۆەيتساريانىڭ ەلشىلىگى ورنالاسقان عيماراتقا كوزىم ءتۇستى. كوپىردەن تىكە باستالىپ كەتەتىن كوشەنىڭ وڭ جاق شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان الگى نىساننىڭ قاراما-قارسى جاعىندا تۇتىنگە ورانعان «گيمملەر ءۇيى» دە جاقسى كورىنىپ تۇردى. گەرمانيا ىشكى ءىستەر مينيسترلىگىنىڭ بۇل عيماراتىن فاشيستەردىڭ وزدەرى وسىلاي دەپ اتايدى ەكەن.
تاڭ اتىسىمەن «گيمملەر ءۇيىن» اتقىلاۋ باستالىپ كەتتى. جارتى ساعاتتىق ارتيللەريالىق دايىندىقتان كەيىن ءبىزدىڭ باتالوننىڭ جاۋىنگەرلەرى دوكەيدىڭ قىزىل كىرپىش ۇيىنە قاراي شابۋىلعا شىقتى. مەنىڭ ۆزۆودىم شابۋىلداۋشىلاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا كەلە جاتقان ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىز ءبىرىنشى بولىپ ءۇيدىڭ قيراعان ەسىگىنەن كىردىك تە فاشيستەردى ەكىنشى قاباتقا قاشۋعا ءماجبۇر ەتتىك. ءيا, بۇل ۆيسلا اۋدانىنداعى مەن قاتىسقان ەڭ ءبىر قانتوگىس شايقاستاردىڭ ءبىرى بولدى. فاشيستەر اجالعا باس تىككەندىكتەن ەشتەمەدەن قايمىقپاي قاتتى قورعانىپ جاتتى. بىراق ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردى توقتاتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس ەدى.
كوپتەگەن قارۋلاستار وسى ۇرىستا مەرت بولدى. مەنىڭ ۆزۆودىمداعى جاۋىنگەرلەردىڭ جارتىسى وققا ۇشىپ, جارتىسى عانا قالدى. ءوزىمدى سول كۇندەرى ايتەۋىر اجال وعى اينالىپ ءوتىپ ءجۇردى. بىردە بەتىمنەن اققان قاننىڭ ىستىق تابىن سەزىندىم. سويتسەم, ەسىكتەن اتويلاپ كىرگەن كەزىمدە ونىڭ وق شاشىراتقان جاڭقاسى ماڭدايىمدى وسىپ كەتكەن ەكەن. سول كۇندەردەگى باسقا جاعدايلارمەن سالىستىرعاندا ارينە, بۇل جارا تۇككە تۇرعىسىز-تىن. وسىنىڭ الدىندا قازا تاپقان كومباتىمىز مەنى «وق دارىماس» دەپ تەگىن ايتپاعان ەكەن. ايتپاقشى, مايور تۆەردوحلەبتىڭ بۇل سوزىنە سول وقيعانىڭ الدىنداعى ىسقىرعان وقتىڭ مەنىڭ باسىمدى جاناي ءوتىپ, تەرىمدى سىپىرىپ قانا كەتكەندىگى سەبەپ بولعان ەدى. ءيا, «قىرىق كۇن قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى», دەپ بابالارىمىز تەگىن ايتپاسا كەرەك.
مۇنان كەيىن باسقا پولكتاردىڭ جاۋىنگەرلەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىز ەندى ەكىنشى قاباتتى دا جاۋدان تازارتتىق. ءتىرى قالعان فاشيستەر شاتىردىڭ بەر جاعىنا بارىپ بەكىندى. ءۇيدىڭ ءار جەرىنەن شىعىپ جاتقان ءورت پەن تۇتىننەن كوز اشيدى. قاراڭعىلىق تۇسىسىمەن كەز كەلگەن ساتتە وققا ۇشۋدىڭ قاۋپى دە ارتا ءتۇستى. ءتورتىنشى قابات ءۇش رەت قولدان قولعا ءوتتى. وسى كەزدە اسكەري وپەراتسيانى باسقارعان قۇپيا توپتىڭ ءبىزدى فونارلارمەن جاراقتاندىرعاندىعىنىڭ پايداسى كوپ ءتيدى. تيىمدىلىك مىنادا ەدى. ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر قاراڭعىداعى جاۋ بەتىنە وزدەرى شەتكەرى تۇرىپ قۋاتتى جارىق تۇسىرگەن كەزدە ەكىنشى بىرەۋلەرى اۆتوماتتى ىسكە قوسىپ جاتتى.
ءسويتىپ, 30 ءساۋىردىڭ تاڭىندا «گيمملەر ءۇيى» تولىقتاي ءبىزدىڭ قولعا كوشتى. جىرتقىشتار مەكەنىنە اينالعان عيماراتتى تۇگەلدەي تەكسەرىپ وتكەنىمىزدە, ونداعى بولمەلەردە فاشيستەردىڭ ءولى دەنەلەرى ءۇيىلىپ جاتقاندىعىن كوردىك. گيمملەردىڭ ءوز كابينەتىنەن گيتلەرلىك باسكەسەرلەردى ماراپاتتاۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن بىرنەشە جاشىك شۆەيتساريالىق ساعاتتاردى تاۋىپ الدىق. ءبىزدىڭ وفيتسەرلەر ولاردى جاۋىنگەرلەرگە تاراتۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. مەن وزىمە بەرىلگەن ساعاتتى كۋا بولعان سول ءبىر تاريحي وقيعانىڭ ەسكەرتكىشى رەتىندە ۇزاق ۋاقىت بويى ءۇيىمدە ساقتاپ كەلدىم. قازىر ول رەسپۋبليكا كومسومولى ورتالىق كوميتەتى مۇراجايىنىڭ جادىگەرى رەتىندە ەكسپونات بولىپ سوندا تۇر.
– جاڭا ءسىز: «30 ءساۋىر كۇنى «گيمملەر ءۇيى» تولىقتاي ءبىزدىڭ قولعا كوشتى», – دەپ ايتىپ قالدىڭىز. بۇل سوۆەت جاۋىنگەرلەرىنىڭ رەيحستاگقا وتە جاقىن, تىم تاياۋ قالعانىنان حابار بەرەدى. جانە سول كۇنى كەشكە وسى جاۋ ورداسىنىڭ قابىرعاسىنا العاشقى جەڭىس جالاۋى دا تىگىلگەنى ءمالىم. تەڭدەسى جوق بۇل ەرلىكتىڭ يەسى ءسىز بەن قىزىل اسكەر گريگوري بۋلاتوۆ ەكەۋىڭىز ەكەنىڭىزدى ءبىز جاقسى بىلەمىز جانە ماقتانىشپەن ەسكە الىپ جۇرەمىز. اسىقپاي, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن قالدىرماي ايتىڭىزشى, اعا! سول وقيعا قالاي بولدى؟ وسى تاريحي جاعدايدى بەتپە-بەت وتىرىپ ءوز اۋزىڭىزدان ەستىسەك, ءوز قۇلاعىمىزبەن تىڭداساق دەيمىز.
– «گيمملەر ءۇيىنىڭ» ەكىنشى قاباتىندا ارتيللەريستەر رەيحستاگتى سول جەردەن كوزدەپ اتۋ ءۇشىن 76 ميلليمەترلىك زەڭبىرەكتى ورناتىپ جاتتى. وسى ساتتە مەنى باتالون پارتورگى كارىبجان ىسقاقوۆتىڭ شاقىرعانىن ەستىدىم. ءۇيدىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا پولك كومانديرى مايور زينچەنكونىڭ توراعالىعىمەن پارتكوميسسيا وتىرىسى ءجۇرىپ جاتتى. وندا ۆيسلا مەن ودەردەگى ۇرىستاردا پارتيا قاتارىنا وتكەندەرگە پارتيا بيلەتتەرى تاپسىرىلدى. لەنيندىك بارەلەفپەن ءورنەكتەلگەن قىزىل كىتاپشانىڭ ءبىرى ماعان دا سالتاناتتى جاعدايدا بەرىلدى. سودان سوڭ پولك كومانديرى بىزدەردى, جاس كوممۋنيستەردى, قىزۋ قۇتتىقتاپ, رەيحستاگقا قىزىل تۋدى جەتكىزەتىن ارناۋلى توپتىڭ جاساقتالعاندىعىن حابارلادى.
– بۇل – وتە جوعارى قۇرمەت. جەڭىلگەن جاۋدىڭ ەڭ ۇلكەن اپانىنا قىزىل تۋدى تىگۋ ءبىزدىڭ جەڭىسىمىزدىڭ سيمۆولى بولادى, – دەدى ول. – بىراق قاۋىپ-قاتەر وتە كۇشتى. كورول الاڭى بارلىق جاعىنان اتقىلانۋدا. سوندىقتان تاپسىرما ەرىكتى تۇردە ورىندالۋى كەرەك. قىزىل اسكەرلەر وعان ءوز تىلەك, جەكە وتىنىشتەرىمەن عانا بارا الادى.
جاۋىنگەرلەر قۇرامى انىقتالعاننان كەيىن باتالون كومانديرى بىلاي دەدى:
– توپقا باسشىلىق جاساۋدى لەيتەنانت قوشقارباەۆقا تاپسىرۋ جونىندە ۇسىنىس بار. ول «گيمملەر ۇيىنە» ءبىرىنشى بولىپ كىردى... دەمەك, بۇل تاپسىرمانى دا لەيتەنانت ابىرويمەن ورىندايدى دەپ سەنەمىن...
ءسويتتى دە كوماندير جاقتاۋى ج ۇلىنعان تەرەزەگە قاراي جاقىندادى. وزىنە ىمداپ شاقىرىپ العى جاقتى نۇسقادى. مەن قوزعالمالى ءدۇربى ارقىلى كومبات كورسەتكەن نۇكتەگە ۇزاق قارادىم. سنارياد جارىلىستارى ويدىم-ويدىم ەتىپ قازىپ كەتكەن الاڭ بەتى جوعارىدا تۇرعان بىزگە جاقسى كورىنىپ تۇردى. ونىڭ ارعى شەتىندەگى سۇپ-سۇر عيمارات – رەيحستاگتىڭ ءوزى. توبەسىنە كۇمبەز ورناتىلعان الىپ كەشەننىڭ جان-جاعىندا نەشە ءتۇرلى مۇنارالار مەنمۇندالايدى.
ماعان تۋدى باتالون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى كاپيتان ۆاسيلچەنكو تاپسىردى. بۇل شاعىنداۋ كەلگەن رەيكا تاياقشاسىنىڭ ۇشىنا ءبىر جاعى مىقتاپ شەگەلەنگەن قىزىل ماتا ەكەن. ءتۇسىن جاسىرۋ ءۇشىن سىرتىن قوڭىر قاعازبەن وراپ تاستاپتى. ونى قولىما العان سوڭ سىرتىمداعى ماقتالى كەۋدەشەمدى شەشتىم دە تۋدى شولاق سابىمەن گيمناستەركامنىڭ ىشىنە جىبەرىپ, قوزعالماس ءۇشىن بەلدىگىمدى قاتتى قىلىپ تارتىپ تاستادىم. ءسويتتىم دە ساعاتىما قارادىم. ول تۋرا كۇندىزگى 11-ءدى كورسەتىپ تۇردى.
ءوزىمىز تۇرعان «گيمملەر ءۇيىنىڭ» تەرەزە ساڭىلاۋىنان بۇقپانتايلاپ سىرتقا قارادىم. وق نوسەرى ءسال سايابىرلاپتى. وسىنى پايدالانىپ دالاعا سەكىرىپ كەتتىم. ىلە-شالا ارتىمنان ۇستىمە كەلىپ بىرەۋ قۇلادى. «كىمسىڭ؟» دەدىم وعان قاراماستان. «قىزىل اسكەر گريگوري بۋلاتوۆپىن». «باسقا جاۋىنگەرلەر قايدا؟» «بوراعان وقتان سىرتقا شىعا الماي قالدى». جەر باۋىرلاپ العا جىلجىپ كەلەمىز. الدىمىزدان سنارياد قازعان شۇڭقىر كورىندى. سوعان قاراي تۇرا جۇگىردىك تە ونداعى ىركىلگەن شالشىق سۋدى ەلەمەي قويىپ كەتتىك. بىراق مۇندا ۇزاق بوگەلۋدىڭ ءوزى مۇمكىن بولماي شىقتى. امان قالام دەسەڭ قيمىلداۋ كەرەك. وسى ويمەن ءار تومپەشىكتى ءبىر ساعالاپ تاعى العا جىلجىدىق.
«گيمملەر ءۇيىن» رەيحستاگتان بىرنەشە جۇزدەگەن مەترلەر عانا ءبولىپ تۇردى. بىراق جاۋدىڭ ۇزدىكسىز جاۋدىرعان وعىنىڭ استىندا وعان جەر باۋىرلاپ جەتۋدىڭ ءوزى وتە قيىن ەدى. ءسال عانا العا قوزعالامىز. سويتەمىز دە قايتادان قيمىلسىز قاتا قالامىز. ءوستىپ وتىرىپ ءبىز وزىمىزگە قاۋىپسىزدەۋ جەرگە دەيىن نەشە ءتۇرلى امالداردى قولداندىق-اۋ. ازاپ ءجۇرىس. بىراق سوعان كونىپ, ءتىرى كەلە جاتقانىمىزعا تاۋبە دەدىك. مىنە, ەندى ءبىر ساتتە توڭكەرىلىپ قالعان زەڭبىرەك ءبىز ءۇشىن مىقتى قورعانىس قۇرالىنا اينالدى. ونىڭ ستۆولىنان سىعالاي قاراعانىمدا, ءبىز جاتقان كورول الاڭى جان-جاقتان تىنىمسىز جاۋعان پۋلەمەتتەر مەن اۆتوماتتار وعىنىڭ استىندا ەكەندىگىن بايقاپ ۇلگەردىم.
ءبىر مەزەتتە بىزدەن بىرنەشە مەتر جەردە قيراعان ءوزىمىزدىڭ تانكىنى كوزىم شالدى. گريگوري ەكەۋمىز ەندى سوعان قاراي ۇمتىلدىق. بوراعان وق قايتادان جەرگە جابىسۋىمىزعا ءماجبۇر ەتتى. قاسىمنان بۋلاتوۆتىڭ اۋىر دەم العان ءۇنى ەستىلەدى. شاماسى جارالانعان-اۋ, تىزە تۇسى قانعا شىلانىپتى. گيمناستەركاسى دا سۋعا مالمانداي بولعان ەكەن. ارينە, سول جەردە مەنىڭ جاعدايىمنىڭ دا ودان ارتىق ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى-ءتىن.
وسىلايشا ءۇش ساعاتتىڭ ىشىندە بار بولعانى 50 مەتر جەر عانا العا جىلجي الدىق. راس, جەردى مۇرنىمىزبەن سىزا وتىرىپ باعىندىرعان بۇل مەترلەر ءبىزدىڭ رەيحستاگقا جولىمىزدىڭ ادام ايتقىسىز قاۋىپ-قاتەرگە تولى ەڭ اۋىر ساتتەرى ەدى. ويتكەنى, ءاربىر بەيقام قوزعالىستىڭ كىم-كىمدى بولسا اجال قۇشتىراتىنى انىق بولاتىن.
اقىرىندا كوزدەگەن تانكىمىزگە دە كەلىپ جەتتىك-اۋ ايتەۋىر. ونىڭ ىعىندا ۇزاعىراق جاتقىڭ-اق كەلەدى. بىراق بىزگە قالاي دا العا جىلجۋ كەرەك. ءبىر ۋاقىتتا وزىمىزگە قالقا بولىپ كەلە جاتقان قيراعان قارۋلار مەن تانكتەر تىزبەسى دە اياقتالدى. بىرنەشە مەتر جەردە ترانسفورماتور بۋدكاسىنا ۇقساس بىردەڭە بايقالادى. جاۋ كەزەكتى وق نوسەرىن بۇركىپ ۇلگەرگەنشە, سوعان قاراي جاي وعىنداي جارق ەتكەن جىلدامدىقپەن ىزعىپ وتىرىپ جەتۋىمىز كەرەك. وسىلاي ىستەدىك تە. گريگوري ەكەۋمىز دەدەكتەگەن كۇيى بۋدكاعا بارىپ, توپ ەتىپ قۇلاپ تۇستىك. بىراق مۇندا بوگەلۋدىڭ ءوزى تىم قاۋىپتى ەكەن. وقتاردان شۇرق تەسىلگەن جۇقا فانەر تاقتاي قابىرعانىڭ بىزگە قورعان بولا المايتىندىعى بىردەن بەلگىلى بولدى.
وسى ساتتە الدىمىزدان تانكتەردەن قورعاناتىن «تەمىر كىرپى» اراندار قاراۋىتىپ كورىندى. ونىڭ ۇستىنەن جاياۋ اسكەرلەرگە ارنالىپ سالىنعان باسپالداق ىسپەتتى ساتى قيراندىلارىن كوزىمىز شالىپ قالدى. بۇل, ارينە, بۋدكاعا قاراعاندا نەعۇرلىم سەنىمدىرەك قالقا ەدى. بىراق وعان جەتۋ ءۇشىن جان-جاقتان جاۋعان وق استىنان ءوتۋ كەرەك. وسى مەزەتتە رەيحستاگتى قويۋ تۇتىنمەن بىرگە كوككە كوتەرىلگەن قىزىل كىرپىشتەردىڭ الاپات شاڭ-توزاڭى باسىپ كەتتى. بۇل ءساتتى ءبىز دە قۇر جىبەرمەدىك. ساناۋلى سەكۋندتار ىشىندە «تەمىر كىرپى» اراندارعا قۇستاي ۇشىپ جەتتىك تە, بەلىمىزدەن سۋعا كۇمپ ەتە تۇستىك. ول لاس, ءارى مۇزداي سۋىق ەكەن. ونى ەلەڭ قىلماستان سۋدىڭ وزەك سەكىلدى جۇلگەسىمەن كانالعا قاراي قوزعالدىق. وسى مەزەتتە ونىڭ جاعاسىنداعى قازىلعان ور ءبىزدى جاۋ وعىنان قورعاپ تۇردى. ءجۇرىسىمىزدى جىلدامداتىپ وتىرىپ تەمىر كوپىرگە جەتتىك. ەندى رەيحستاگقا بار بولعانى 100 مەتردەي عانا جەر قالدى. الىپ تا, سۇرعىلت عيمارات ءبىزگە ءوزىنىڭ بار بولمىسىمەن زورايا كورىنىپ قاراپ تۇر. وسى ساتتە ەكى جاقتان اتىلعان ارتيللەريالىق شابۋىل دا كۇشەيە تۇسكەن ەدى. بىرنەشە سنارياد ءدال قاسىمىزعا كەلىپ تارس-تۇرس جارىلدى. ەندى ءبىزدىڭ ءوز ادامدارىمىز اتقان وقتان دا قازا تابۋىمىز ابدەن مۇمكىن ەدى. سونى ويلاپ دەرەۋ كوپىر استىنا بارىپ جاسىرىندىق.
ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر رەيحستاگتى بارىنشا بوراعان وق استىنا العان تۇستا كۇن دە الاكولەڭكەلەنە باستادى. عيمارات بىرنەشە جەردەن وتقا ورانىپ, جانىپ جاتتى. ءيا, ءسات! ءبىر جاعىما اۋناپ ءتۇستىم دە, بەلىمدەگى تۋدى بوساتىپ الدىم. سىرتىنداعى قاعازىن جىرتىپ جىبەرىپ, القىزىل ماتاعا سيا قارىنداشپەن «674-ءشى سپ. بۋلاتوۆ, قوشقارباەۆ» دەپ جازدىم. بۇل وزىمشە, ەگەر قازا تاپقان جاعدايدا سوڭىمىزدا ايتەۋىر ءبىر بەلگى قالسىن دەپ جاساعان ارەكەتىم ەدى. ءويتكەنى, ءولىم مەن ءومىر ايقاسقان سول ءبىر تۇستا ىشىمىزگە جۇتىپ جاتقان اۋانىڭ وزىنە دە اجال ءسىڭىپ العانداي سەزىلىپ ەدى ماعان.
رەيحستاگتى تاعى دا ءتۇتىن باستى. وسىناۋ بۇلدىر كورىنىس ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ساتتىلىك ەدى. بۇدان ءارى توسۋعا بولمايتىن. سوندىقتان وسى سوڭعى ىشقىنىسىمىزعا بارىمىزدى سالدىق. بۋلاتوۆ مەنەن 2 مەتردەي العا ءتۇسىپ كەتتى. ءبىر مەزەتتە كورول الاڭىنىڭ ورنەكتەلگەن تاس پليتالارىنىڭ كۇرت اياقتالىپ, ەتىگىمىزدىڭ تابانى الىپ عيمارات كىرە بەرىسىنىڭ ءمارمار تابالدىرىق باسقىشتارىنا ىلىنگەنىن سەزىندىك. مىنە, رەيحستاگ قابىرعاسى! وسى ساتتە بىردەڭە مەنىڭ اياعىمدى تىز ەتكىزدى. نازار اۋدارمادىم. سەبەبى, اۋادان جاقىننان اتىلعان مينومەت وعىنىڭ قورقىنىشتى ىزىڭى ەستىلگەن بولاتىن. بۇل جاقسىلىق ەمەس. ءوز جوبام بويىنشا ول بىزگە قاراي بەتتەپ كەلەدى. باقىتىما قاراي تىرەۋىش كولوننالار جاقىن ەدى. سونىڭ تاساسىنا تىعىلدىم. ءزىلماۋىر دىڭگەك باعانا 5 مەتردەي قاشىقتىققا كەلىپ جارىلعان سنارياد جارقىنشاقتارىنان قورعاپ قالدى. قاسىمنان بۋلاتوۆتىڭ القىنا دەمالعانى ەستىلەدى.
تۋ! تۋ قايدا؟ ول مەنىڭ قولىمدا. ونى بەكىتۋ كەرەك, بىراق قاي جەرگە؟ ول كورىنەتىندەي بولىپ تۇرۋى, الاۋلاپ جەلبىرەۋى كەرەك. قابىرعانىڭ ءبىر جەرىندە تەرەزەلەردى بىتەگەن كىرپىشتەر بار ەكەن. گريشا دەرەۋ ەتىگىن شەشىپ تاستادى دا جالاڭ اياعىمەن مەنىڭ يىعىما لىپ ەتىپ قارعىپ شىقتى. شاماسى, ونىڭ وقىس قيمىلىنان بولۋ كەرەك, وسى ساتتە جوعارىدان كىرپىشتەر قۇلاپ, بىرەۋى تۋرا مەنىڭ توبەمە ءتۇستى. مەن وعان: «بايقاساڭشى سەن!.. اقىرىن!..» دەپ اشۋلانا ايقايلاپ جىبەردىم.
جوعارى جاققا قارادىم. قىزىل تۋىمىز كەشكى شايقاس ورتىمەن ءدال ءبىر وت الاۋىنداي جارقىراپ, جانىپ تۇر ەكەن. ول عيماراتتىڭ كىرە بەرىسىنە ءىلىنىپتى. بۇل قىزىل تۋ ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردى شابۋىلعا شاقىردى. وتانىمىزدىڭ سيمۆولى – القىزىل جالاۋشا فاشيستىك جىرتقىشتار اپانىنىڭ كىرە بەرىسى اشىق دەپ جاريالاپ, جار سالعانداي بولدى. رەيحستاگقا ىلىنگەن ءبىرىنشى قىزىل تۋ ەدى بۇل!
ءبىز تۇستەن بەرگى توزاق جۇرىستەن قاتتى شارشاپپىز. تاپسىرمانى ورىنداعان سوڭ ءبىر-بىرىمىزگە ءۇن قاتپاستان باسپالداققا وتىرا كەتتىك. ساعات ءتىلى 18 ساعات 30 مينۋتتى كورسەتىپ تۇردى. وسى ساتتە مەن اياعىمنىڭ قاتتى اۋىرعاندىعىن بايقادىم. بۋلاتوۆ قالتاسىنان بينت الىپ شىقتى دا, بالتىرىمدى تاڭىپ تاستادى. بايقايمىن, سۇيەگىم ساۋ سەكىلدى. مىنە, وسى كەزدە بارىپ مەن بولىپ وتكەن وقيعانىڭ ءمان-ماڭىزىن ويلاۋعا ءسال دە بولسا مۇمكىندىك العانداي بولدىم.
كەيىننەن 7 ساعاتتىڭ ىشىندە 360 مەتر جول جۇرگەنىمىزدى بىلدىك. جاس ادامعا ول ە, دەگەنشە ەكى-اق اتتاپ جەتەتىن جەر سەكىلدى. بىراق, گريگوري بۋلاتوۆ ەكەۋمىز ءۇشىن ەكى اتتاعاننان گورى ەسكە الۋدىڭ ءوزى وتە قورقىنىشتى تار جول, تايعاق كەشۋ دەرلىك اجال كوپىرى ەدى بۇل. ودان امان-ەسەن ءوتىپپىز. ازاپپەن بولسا دا. ءسويتىپ, اجالدىڭ ۇستىنەن اتتاپ كەتىپپىز!..
رەيحستاگ كىرە بەرىسىندەگى ىلىنگەن القىزىل جالاۋدى ءبىرىنشى بولىپ 756-شى اتقىشتار پولكى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى مايور سوكولوۆسكي كوردى. ونىڭ قاسىندا كابەل كاتۋشكاسىن سۇيرەتكەن تەلەفونيست بار ەدى. مايور اتى-ءجونىمىز بەن اسكەري ءبولىمىمىزدى سۇراپ الدى دا راتسيا ارقىلى شتابقا ءبىزدىڭ رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ جەتكەنىمىزدى جانە ونىڭ قابىرعاسىنا قىزىل تۋدى ىلگەندىگىمىزدى قۋانىشپەن حابارلادى.
بىرنەشە مينۋت وتكەن سوڭ ءبىزدىڭ توبەمىزگە, رەيحستاگ كىرە بەرىسىنىڭ ۇستىنە قاراي قىزىل راكەتا جارق ەتىپ اتىلدى دا الاڭنان: «ۋرا!» دەگەن قۋاتتى ءۇن ەستىلدى. بۇل روتا كومانديرى يليا سيانوۆتىڭ ءوز جاۋىنگەرلەرىن شابۋىلعا كوتەرگەن داۋىسى ەدى. رەيحستاگقا قاراي تولقىن-تولقىن بولىپ قىزىل اسكەرلەر جوڭكىلە جۇگىرىپ كەلە جاتتى. وسى كەزدە مەن ءبىزدىڭ ۆزۆودقا تاياۋدا عانا كەلىپ قوسىلعان 18 جاسار باشقۇرت جىگىتى راشيد ءراحماتۋلليننىڭ ميناعا قالاي تاپ بولىپ ۇشىپ تۇسكەندىگىن كوردىم. رەيحستاگقا 20 مەتر قالعان جەردە جاۋ سناريادىنىڭ جارقىنشاعىنان روتا ستارشيناسى نيكولاي گونچارەنكو جان تاپسىردى. ونى ءوزى كوتەرىپ كەلە جاتقان وق جاشىگى ۇستىنەن باسىپ قالدى.
قابىرعاعا سۇيەنىپ وتىرىپ ءبارىن دە كورىپ وتىرمىن. ۇرىس رەيحستاگ باسپالداقتارىنداعى كىرە بەرىستە, ونان كەيىن ونىڭ زالدارىندا جالعاستى. سيانوۆ روتاسىنان سوڭ كاپيتان يارۋنوۆتىڭ روتاسى دا كەلىپ جەتتى. سودان ءسال ۋاقىت وتكەن سوڭ ستەپان نەۋستروەۆتىڭ, كونستانتين سامسونوۆتىڭ, ۆاسيلي داۆىدوۆتىڭ باتالوندارى رەيحستاگ ىشىندە فاشيستەرمەن جان الىپ, جان بەرىسە شايقاستى. وسىلايشا جاۋ ورداسىنا كىرۋ جانە شىعۋ جولدارىنىڭ بارلىعىن گەنەرال ۆ.م.شاتيلوۆتىڭ 150-ءشى يدريتسك اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى تولىقتاي بەكىتىپ الدى.
ىمىرت ۇيىرىلە بەرە عيماراتتىڭ ۇستىڭگى قاباتتارىندا ءورت باستالدى. گيتلەرشىلەر بولمەلەرىندەگى كىتاپتارى بار شكافتار مەن قاعاز تولى ستولداردى جيناستىرىپ, ولارعا وت قويعان ەكەن. ماقساتتارى شابۋىل جاساپ جاتقان ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەرىمىزگە «ءتۇتىن سالۋ» ارقىلى رەيحستاگتان قۋىپ شىقپاق سياقتى. بىراق بۇل جاندالباسا ارەكەت فاشيستەرگە كومەكتەسە المادى. قوسىمشا كۇش كەلمەي, كومەك بولماعاندىقتان, جاۋ جاعىنىڭ اتىسى ازايىپ, قارسىلىق بىرتىندەپ السىرەي بەردى. ءسويتىپ, تۇنگە قاراي 150-ءشى يدريتسك اتقىشتار ديۆيزياسىنا بەرىلگەن اسكەري سوۆەتتىڭ №5 تۋىنىڭ رەيحستاگ كۇمبەزىنە تىگىلگەنىن ەستىدىك. جاۋ ورداسىنىڭ ۇشار باسىنا ونى تىككەندەر م.كانتاريا مەن م.ەگوروۆ بولىپ شىقتى.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
–––––––––––
سۋرەتتەردە: بەرلين. رەيحستاگ. 1945 جىلعى قىركۇيەك. لەيتەنانت ر.قوشقارباەۆ (وڭنان سولعا قاراي ەكىنشى); 1945 جىلعى 5 مامىردا بەرليندە شىققان جاۋىنگەرلىك پاراقشا; قاتارداعى جاۋىنگەر گ.بۋلاتوۆ.
(جالعاسى بار).
