جەرگە قاتىستى پروبلەما مۇقيات تەكسەرىلۋى قاجەت

ۇشقان قۇستىڭ قاناتىن, جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعىن توزدىراتىن دالامىز بولعانىمەن, كەيىنگى ۋاقىتتا, اسىرەسە مالساق قاۋىم تاراپىنان توقىمداي جەرگە زار بولىپ, جانايقايىن جەت­كىزۋشىلەر, ونى ايتاسىز ارقيلى داۋ-داماي تۋدىرۋشىلار كوبەيە ءتۇستى. شىن­تۋايتىندا, جەر داۋىنىڭ تۇپكىلىكتى ماسەلەسى ءبىر ساتتە جينالىپ قال­عان جوق, ۇزاق جىلدان بەرى قوردالان­عان, ۋاقتىلى شەشىمىن تاپپاعان قانى شىعىپ تۇرعان ماسەلە. سوندىقتان دا كۇن­كورىستىڭ كوزىنە اينالۋعا ءتيىستى جەر­گە قاتىستى شارۋالاردىڭ شاعىمدا­رىن قاراۋ جانە وعان مۇقيات ءمان بەرۋ قاجەت ەكەنى داۋسىز. جەرگە قاتىستى باستى ماسەلەلەردىڭ تاعى ءبىرى, بۇگىنگى كۇنى شارۋالاردىڭ قولىنداعى جەرلەر قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانىلۋدا, يگەرىلمەي جاتقان جەرلەردىڭ كولەمى قانداي ەكەنىن ناقتىلاي بىلۋمەن بىرگە, پاي يەلەرىنىڭ شارتتى ۇلەستەرىنە قا­تىس­تى داۋلاردى زاڭمەن قالاي رەتتەۋگە بولادى دەگەن ماسەلە كوپشىلىكتى قاتتى تولعاندىرىپ وتىر.

– بۇگىنگى كۇنى پروكۋرورلار نەگىزى­نەن پايشىلاردىڭ جەر بويىنشا داۋ­لارىنا قاتىستى ماسەلەلەرمەن ءجيى ۇشىراسىپ وتىر. پايشىلاردىڭ ماسە­لەلەرىن ەگجەي-تەگجەي زەردەلەي كەلىپ, ولاردىڭ, ياعني, پايشىلاردىڭ رۇقساتىنسىز فيرمالار شارۋالاردىڭ جەرگە دەگەن شارتتى ۇلەستەرىن بانكتەرگە ۇلكەن نەسيەلەر الۋ ءۇشىن كەپىلدىككە وتكىزىپ جىبەرۋ فاكتىلەرىن انىقتادىق, – دەيدى وبلىس پروكۋرورى ايدوس ماي­لىباەۆ, – كەيىننەن پاي يەلەرىنىڭ جەر تەلىم­دەرىن كەپىلدىككە قويعان جەكەلەگەن كەيبىر فيرمالار نەسيەلەرى بويىنشا قارىزدارىن تولەمەي, كەپىلدىككە قوي­عان جەرلەردى ءۇشىنشى تۇلعالارعا ساتىپ جىبەرگەن. باسقا جاعدايدا, ادال ەمەس كەي كاسىپكەرلەر, ءتىپتى پاي يەلەرىن سەرىكتەستىكتەرىنىڭ قۇرامىنان زاڭ­سىز شىعارىپ جىبەرىپ, ولاردىڭ جەر ۇلەس­تەرىن وزدەرىنە الىپ قالعان. سونىڭ سالدارىنان اۋىل تۇرعىندارى ديۆيدەند الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ وتىر.

پاي يەلەرىنە قاتىستى ەڭ كوپ تۋىنداپ وتىرعان ماسەلە – ولاردىڭ سەرىك­تەستىك قۇرامىنان شىعا الماۋى بولىپ كەلەدى. ياعني پاي يەلەرى سەرىكتەستىك قۇرامىنان شىعىپ, شارۋاشىلىقتى ءوز ەركىمەن جۇرگىزگىسى كەلەدى, الايدا سەرىكتەستىك باسشىلارى سەرىكتەستىكتەن شىعۋ مۇمكىندىگىن بەرەتىن جالپى جينالىستاردى وتكىزبەي, ءوز بەتىنشە شىعۋ جولىن كەسىپ وتىر.

قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستىق پروكۋ­راتۋرا وسى پاي يەلەرىنە قاتىستى كە­شەن­دى تەكسەرىستەر جۇرگىزۋدە. پروب­لە­مالىق سەرىكتەستىكتەردىڭ جانە ولار­­دىڭ قۇرامىنداعى پاي يەلە­رىنىڭ ناق­­­­تى ءتى­زى­مى انىقتالۋدا. تالاپ يەلەرى­­­نىڭ كوتەر­گەن ماسەلەلەرىنە قا­راي تالداپ تەك­سە­رۋ ءۇشىن بولەك-بو­لەك توپتاس­تىرىلۋدا. بۇل جەردە مى­نا جايدى دۇرىس ءتۇسىنىپ الۋ كەرەك ءتارىز­دى. كەي­بىر جاعدايدا پاي يەلە­رىنىڭ كۇنى بۇ­گىنگە دەيىن شەشىمىن تاپ­پاي قور­دا­لا­نىپ قالعان بىرقاتار ماسە­لەنى سوناۋ 2000-شى جىلداردىڭ باسىن­دا پايدا بولعان. ولارعا قاتىستى قۇجات­تار ۋاقىت­تىڭ وتۋىنە بايلانىستى مۇرا­عات­تار­دا ساق­تالماعان. بۇل, ارينە, كادىم­گىدەي قيىن­دىق تۋدىرىپ وتىر. دەگەن­مەن پروكۋرور­لار سول ۋاقىتتاعى كۋا­گەرلەرمەن سويلەسۋ, ارقيلى مەكەمە­لەر­دەن قاجەتتى قۇجاتتاردى جيناۋ ار­قى­لى ناقتى بولعان جاعدايلاردىڭ شىن­­دى­عىن قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسۋدا.

– ەڭ الدىمەن, ءبىز بۇل باعىتتا ماسە­لەنىڭ ەكىنشى جاعىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. جەكەلەگەن جاعدايلاردا ادال ەمەس كاسىپكەرلەردىڭ كەسىرىنەن, ادال, زاڭدى جۇمىس ىستەپ جاتقان كاسىپكەرلەرگە توپىراق شاشپاۋىمىز كەرەك. ەڭ باس­تىسى, ءبىز زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋى­مىز كەرەك, – دەيدى وبلىس پروكۋرورى. – بۇل ماسەلە وتە مۇقيات قاراۋمەن ءىستىڭ ەگجەي-تەگجەيىن تەرەڭ زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى. باستىسى, وسى ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن ناقتى اجىراتقانىمىز دۇرىس. قازىر باس سالىپ كاسىپكەرلەردەن جەر ۇلەستەرىن الىپ, پاي يەلەرىنە تاراتىپ بەرەيىك دەپ ۇرانداتىپ داۋ شىعارىپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. بۇل جەردە بارلىق تاراپتارعا دا قولايلى جاعدايلاردى قاراستىرۋ – باستى مىن­دەت. الاۋىزدىق, داۋ-داماي بولعان جەردە بەرەكە دە بولمايدى. نەعۇر­لىم جاناشىر كاسىپكەرلەردىڭ «تاستارى ورگە دومالاپ», تابىستارى مولا­يىپ جاتسا, سوعۇرلىم پاي يەلەرىنىڭ دە ديۆيدەند ارقىلى الاتىن تابىستارى كوبەيەدى. سوندىقتان, ەكى جاقتىڭ دا مۇددەسىن ەسكەرىپ, ادال كاسىپكەرلەرگە مەي­لىنشە قولداۋ, كومەك كورسەتۋ قا­جەت. ءبارى دۇرىستالادى, قالپىنا كەلە­دى, تەك حالقىمىز تۇسىنىستىكپەن وسى كەم­شى­لىكتەردى رەتتەۋگە كومەكتەسسە, ءبىز اشىقپىز.

جەر قاتىناستارىنا بايلانىستى ماسەلەلەر بويىنشا سوڭعى جىلدارى وبلىس پروكۋراتۋراسى ءبىرشاما ناقتى جۇمىستى جۇرگىزىپ وتىر. بىلتىردان بەرى پروكۋرورلاردىڭ اكتىلەرىمەن جەر يەلەنۋشىلەرگە زاڭسىز بەرىلگەن نەمەسە پايدالانىلماي جاتقان 253 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەر انىقتالىپ, بۇگىنگى كۇنى ونىڭ 100 مىڭ گەكتارى مەم­لەكەتكە قايتارىلدى. قالعانى يگە­رىلە باستادى. وسى جىلدىڭ ناۋ­رىز ايىنان بەرى پاي يەلەرىن سەرىكتەس­تىك قۇرامىنان زاڭسىز شىعارۋ بويىنشا 6 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. مىسالى, ءبىر سەرىكتەستىك 129 پاي يەسىنىڭ ۇلەستەرىن الاياقتىق جولمەن الدىمەن 7 پاي يەسىنە بەرىپ, كەيىن ولاردىڭ دا ۇلەسىن ءبىر عانا تۇلعانىڭ ەنشىسىنە وتكىزىپ الادى. وسى ارەكەتكە بايلانىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, تەكسەرىلۋ ۇستىندە. وسىعان ۇقساس بىرنەشە قىلمىستىق ءىس قارالىپ جاتقانىن دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك.

تاعى ءبىر مىسال, پروكۋرورلار­دىڭ ارالاسۋىنان كەيىن عانا ءبىر سەرىك­تەس­تىكتىڭ قۇرامىنان شىعا الماي جۇر­گەن 80-گە جۋىق پاي يەسى وزدەرىنە تيەسىلى 2,5 مىڭ گەكتاردان استام جەرىمەن ءبولىنىپ شىقتى. شورتاندى اۋدانىندا وسىعان دەيىن ون جىل بويى نەبارى 8 600 تەڭگە پايلىق تولەمدەر الىپ جۇرگەن پاي يەلەرىنە پروكۋراتۋرانىڭ ارالاسۋىنان كەيىن ون ەسە كوپ تولەم تولەنە باستادى.

وڭ ناتيجەلەرمەن قاتار, بىرقاتار قيىندىق تا بار ەكەنىن ايتا كەتەلىك. ماسەلەن, بىرقاتار پاي يەسى جالپى جينالىس حاتتامالارىن, سوت ارقىلى شاعىمدانۋ مەرزىمدەرىن وتكىزىپ العان.

ەلوردا ماڭىندا, بۋراباي اۋدانىندا زاڭسىز بەرىلگەن جەرلەر دە انىقتالدى. ولاردى قايتارۋ ءۇشىن سوتقا تالاپ-ارىزدار ەنگىزىلىپ, وتىزدان اسا ازاماتتىق ءىس قارالۋدا. مۇنداي جۇمىس بارلىق اۋدانداردا جۇرگىزىلۋدە. ەل ىشىندەگى جەرگە قاتىستى داۋ-دامايدىڭ بار قىرى ەسكەرىلىپ, ادىلدىك سالتانات قۇرسا, شارۋالاردىڭ دا ارقا-جەڭى كەڭىپ, شارۋاسى العا باسار ەدى. سول كەزدە بىرلىكتىڭ ءتىنى دە نىعايا تۇسپەك. بىرلىگى مىقتى ەلدىڭ, بەرەكەسى دە مول بولماي ما؟!

اقمولا وبلىسى