1995 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. وسى جارلىق نەگىزىندە پرەزيدەنت جانىنان كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگان رەتىندە ءوز جۇمىسىن باستاعان اسسامبلەيانىڭ ناقتى باعىت-باعدارى, ماقسات-مۇددەسى بەلگىلەندى. ساياسي ءمانى-ماڭىزى جوعارى بۇل قۇرىلىمنىڭ نەگىزگى مىندەتى – مەملەكەتتىك ارىپتەستىك جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى اياسىندا ەتنوسارالىق ءوزارا تۇسىنىستىك پەن بىرىڭعاي ساياسي, قۇقىقتىق, مادەني جۇيە قالىپتاستىرۋعا وڭتايلى ىقپال ەتۋ.
جالپى, مەملەكەت باسشىسى اسسامبلەيا قۇرۋ يدەياسىن 1992 جىلى وتكەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا كوتەرگەن بولاتىن. ادالدىق ءۇشىن ايتۋىمىز كەرەك, سول تۇستاردا مەملەكەت باسشىسى ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن, كوپ كونفەسسيالى, جاس تاۋەلسىز ەلگە مۇنداي ۇيىمنىڭ قاجەتتىگىن تەرەڭ سەزىنگەنىن ەندى ۇعىپ جۇرگەندەيمىز.
قۇرىلعالى 19 جىل وتكەن اسسامبلەيا وسى ارالىقتا ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلىن دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىققا ساتىمەن ۇسىنا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بەدەلى ەشكىمنەن كەم تۇسپەيتىن ۇيىمعا اينالدى. قازىر الەم حالقى, ونىڭ ىشىندە كوپتەگەن ساياسي قايراتكەرلەر تاتۋلىق پەن ىنتىماقتاستىقتى تۋ ەتكەن وسى قازاقستاندىق مودەلگە قىزىعا دا قىزعانا قارايدى. سونداي-اق, ولار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وسى يدەياسى استارىندا جاقسىلىققا باستايتىن ىزگىلىكتى وي جاتقانىن مويىندايدى.
بۇل مودەل بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ جانە كوپەنگاگەن, ۆەنا, جەنەۆا, نيۋ-يورك سىندى قالالارىندا ءوتىپ تۇراتىن حالىقارالىق فورۋمداردىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى.
بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن ەلىمىزگە كەلگەن رەسمي ساپارىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسىمەن ءجىتى تانىسىپ, رازى بولدى. ول قازاقستاندىق اتالمىش قۇرىلىمنىڭ جۇمىسى بۇۇ-نىڭ ۇستانىمىنا, باعىت-باعدارىنا ساي كەلەتىنىن جەتكىزدى. مۇنى ءبىز بۇۇ-نىڭ ءبىزدىڭ اسسامبلەيامىزدىڭ قىزمەتىنە وڭ باعا بەرگەنى دەپ تۇسىنەمىز.
سونداي-اق, قازاقستاندىق مودەلدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ماقسات-مۇددەسىمەن سايكەس كەلەتىنى تۋرالى دا اڭگىمە ءوربىدى. بۇل ءجايت ەقىۇ-نىڭ ازشىلىق ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى تاراپىنان بيىك مىنبەدەن ايتىلعان-دى.
ەلىمىز ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتكەندە, قازاقستاندىق مودەلدىڭ تۇتاس مازمۇنى الەم ەلدەرىنە, سونىڭ ىشىندە اتالعان ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ تىلىنە اۋدارىلعانىن ايتا كەتەيىك.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى – مەملەكەت باسشىسى. توراعانىڭ ەكى ورىنباسارى بار. بۇلاردى اتالعان قىزمەتكە اسسامبلەيا كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى بەكىتەدى.
ۇيىمنىڭ جالتاقتاماي, سەرپىلە جۇمىس ىستەۋىنە اتا زاڭىمىز كەپىلدىك بەرىپ وتىر. بۇل اسسامبلەيانىڭ جوعارى ستاتۋسقا يە ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك.
قازىر وعان قازاقستاندا تۇراتىن ءتۇرلى ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالعان 411 ادام مۇشە.
ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندەگى اسسامبلەياعا قاراستى قۇرىلىمدارعا وبلىس اكىمدەرى جەتەكشىلىك ەتۋدە.
اسسامبلەيا كەڭەسىنە رەسپۋبليكالىق ەتنومادەني ورتالىقتاردىڭ وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مينيسترلەر جانە وبلىس اكىمدەرى مۇشە.
ەل تۇتاستىعىن, قوعامىمىزداعى ءوزارا كەلىسىم مەن تاتۋلىقتى قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەت ساياساتىنىڭ باستى باعىتى, ايقىن ماقساتى بولعاندىقتان, ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق قارىم-قاتىناسقا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا 100-دەن اسا ەتنوس وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. وسى ەتنوستار نەگىزىندە قۇرىلعان 818 ەتنومادەني بىرلەستىكتەر اسسامبلەيا شاڭىراعىنىڭ استىنا توپتاسقان. بۇلاردىڭ 24-ءى رەسپۋبليكالىق ستاتۋسقا يە بولسا, 267-ءسى ايماقتىق,156-سى قالالىق, 371-ءى اۋداندىق اتقارۋشى ورگاندارعا زاڭدى تۇردە تىركەلگەن.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, اتالعان ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە اتا زاڭىمىز كەپىلدىك بەرەدى. سونداي-اق, 2008 جىلى«قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇعان قوسا, ورتاشا مەرزىمگە (2020 ج.) «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى» قابىلداندى.
اسسامبلەيانىڭ جوعارعى ورگانى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ توراعالىعىمەن وتەتىن سەسسيا. بۇل سەسسيادا قابىلدانعان شەشىمدەر مەملەكەتتىك ورىندار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىندا قارالاتىن جاعداياتتاردان كەم ەمەس. ياعني, سەسسيادا قابىلدانعان ۇيعارىمدار زور ماڭىزعا يە.
اسسامبلەيا قۇرىلعالى بەرگى 19 جىلدىڭ ىشىندە سەسسيادا كوپتەگەن ماڭىزدى تاقىرىپتار تالقىلاندى. ولاردىڭ اراسىندا جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم, تاۋەلسىز ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ ستراتەگياسىن, قازاقستان ۇلتتىق بىرلىگى دوكتريناسىن قالىپتاۋ ماسەلەلەرى بار.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسشى ورگانى رەتىندە ارنايى حاتشىلىق قۇرىلعان. ول پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قۇزىرىنا بەكىتىلىپ بەرىلگەن.
تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالىپ وتەر ءجايت, مەملەكەتىمىزدەگى ەتنوستاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجى, قاجەتتىلىكتەرى, وي-پىكىرلەرى بيىك مىنبەلەردەن ايتىلۋى ءۇشىن ەل پارلامەنتىنەن ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرىنە ارنايى ورىن ءبولىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە, قازىرگى تاڭدا پارلامەنت ماجىلىسىندە اسسامبلەيا اتىنان كەلگەن 9 دەپۋتات بار. سونداي-اق, ەلىمىزدەگى ەتنوستىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى پارتيالىق تىزىممەن دە پارلامەنت ماجىلىسىنە سايلانۋعا مۇمكىندىگى بار.
پارلامەنت ماجىلىسىندەگى ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرى زاڭ شىعارۋ ىسىندە ءوز قۇقىلارىن پايدالانا وتىرىپ,تىڭ باستامالار كوتەرىپ كەلەدى. بارلىق قابىلدانىپ جاتقان زاڭداردى, اسىرەسە, ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستارعا بايلانىستى قۇجاتتاردى سارالاپ, تالداۋ جۇمىستارىنا ولاردىڭ قوسىپ جۇرگەن ۇلەسى جامان ەمەس.
بۇگىندە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانى 3334 بولسا, ونىڭ 683-ءى - ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرى. بارلىق وبلىستارداعى حالىق قالاۋلىلارىنىڭ 20,9, اۋداندىق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ 17,6, قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ 28,3 پايىزىن ەتنوستىق توپتاردىڭ اراسىنان شىققان ازاماتتار قۇراپ وتىر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭىندا كورسەتىلگەندەي, ەلىمىزدە ويى بوتەن, ناسىلدىك, ءدىني, ۇلتتىق, تاعى باسقاداي الاۋىزدىق تۋدىرۋدى كوزدەيتىن پارتيالار قۇرۋعا رۇقسات جوق. ياعني, بىزدە ەتنوسارالىق قاتىناس سالاسى ساياساتسىزداندىرىلعان.
اتا زاڭنىڭ 39-بابى 2-بولىمىندە اتاپ كورسەتىلگەندەي, كونستيتۋتسيا تالاپتارى ەسكەرىلمەي جاسالعان كەز كەلگەن ارەكەت ۇلتارالىق كەلىسىمدى بۇزعاندىق دەپ ەسەپتەلەتىنىن ايتا كەتسەك, ارتىقتىق ەتپەس.
قازاقستانداعى ەتنوستىق توپتار ءبىرتۇتاس ازاماتتىق-قۇقىقتىڭ جانە قوعامدىق مارتەبەگە يە.
ەل بىرلىگىن تۋ ەتكەن قازاقستاندىق مودەل حالىقتى «ارالۋاندىقتان بىرتۇتاستىققا» ۇرانىنىڭ استىنا توپتاستىرۋدا.
ەتنوستاردىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىن قولداۋ مەملەكەت ساياساتىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى بولىپ قالا بەرمەك.
مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان ۇسىنىلعان «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» باعدارلاماسى جۇرتشىلىققا قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن مەڭگەرۋگە ەرىكتى تۇردە شاقىرادى. بۇعان ءبىز تۇسىنىستىكپەن قاراۋىمىز كەرەك.
ەلىمىزدەگى 214 مەكتەپتە ءتۇرلى ۇلتتاردىڭ تىلىندە ءدارىس وتكىزىلەدى. ولاردىڭ 76-سى وزبەك, ۇيعىر جانە تاجىك تىلدەرىندە ءبىلىم بەرسە, 138-ءى ارالاس مەكتەپتەر. سونداي-اق, 190 ەتنواعارتۋ كەشەندەرى مەن لينگۆيستيكالىق مەكتەپتەر اشىلدى.
ورىس, ۇيعىر, وزبەك, نەمىس (تمد بويىنشا تەك قازاقستاندا عانا بار), كورەي تەاترلارى حالىققا لايىقتى قىزمەت كورسەتۋدە. ولاردىڭ سانى – 14.
ەتنوستىق باعىتتا 37 بۇقارالىق اقپارات قۇرالى جۇمىس ىستەۋدە. بۇلاردىڭ اراسىنداعى ىرىلەرى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلۋدا.
اسسامبلەيا جانىنان ەتنوستىق ماسەلەلەردى تالداپ وتىراتىن جۋرناليست-ساراپشىلار كلۋبى قۇرىلعان.
ەتنومادەني بىرلەستىكتەردى قارجىلاي قولداۋ ماقساتىندا اسسامبلەيا قوعامدىق قورى جۇمىس ىستەۋدە.
قازاقستاننىڭ 10 وبلىسى مەن الماتى قالاسىندا «دوستىق ءۇيى» قىزمەت كورسەتۋدە. ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن استانادا «بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم» سارايى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. مۇندا اسسامبلەيانىڭ سەسسيالارى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزى جانە باسقا دا ماڭىزدى جيىندار ءوتىپ تۇرادى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى رەسەي حالقى اسسامبلەياسىمەن,تاتارستان حالقى اسسامبلەياسىمەن, قىرعىزستان حالقى اسسامبلەياسىمەن كەلىسىمگە كەلىپ, ءوزارا تۇسىنىستىكپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس جۇرگىزۋدە.
2010 جىلى «بولاشاققا امانات» اتتى حالىقارالىق جوبا ۇسىنىلدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى كۇنى, ياعني, 31 مامىردا وسى جوبا اياسىندا اۋقىمدى شارالار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كافەدراسى اشىلدى. بۇل كافەدرا رامازان سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسە قىزمەت ەتۋدە.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ەلدەرمەن بايلانىس ورناتتى. سولاردىڭ اراسىندا فرانتسيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, اقش, شۆەتسيا, تۇركيا, قىتاي, رەسەي, يسپانيا, گوللانديا, يزرايل ءتارىزدى مەملەكەتتەر بار. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە ءجۇرۋى اسسامبلەيانىڭ بەدەلىن وسىرە ءتۇستى.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلىمىزدە اۋىزبىرشىلىكتىڭ, ىنتىماقتىڭ داۋىرلەۋىنە لايىقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ونى ءبىز ءاردايىم ەسكەرىپ ءجۇرۋىمىز كەرەك. قازاقستاننىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن اتقارىلعان ءاربىر ءىستى ۇلكەن-كىشى دەپ بولمەي, ونىڭ بارلىعىن باعالاي بىلگەنىمىز ءلازىم.
جولدىباي بازار.
دەرەككوز: قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سايتى.
فوتو: news.nur.kz.
