كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
الماتى ول كەزدە استانا. ءشامشى الماتىعا وعان دەيىن تاشكەنتتە وقىپ كەلگەن, اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ قاراعاندىلاتىپ تۇياق ىلىكتىرگەن ارۋ قالاعا. ەكەۋىن ارنايى الدىرساڭ باسىن قوسا الماۋىڭ مۇمكىن. اقىلمەن ويلاعانعا اتىراۋ قايدا, وتىرار قايدا؟ سەنۋدىڭ ءوزى قيىن. قازاقستاننىڭ ەكى قيىرىنان شايىر مەن سازگەردى ارنايى الدىرىپ, وسىنداي دۇنيە جازدىرامىز دەپ جوبالاعاندا تۋا قويۋى قيىن-اۋ ۇزدىك تۋىندىنىڭ. ونىڭ ءبىر مىسالى, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاندا جازىلعان العاشقى ءانۇران. كوڭىلگە جاتپادى, كوكەيگە قونبادى, نە ىستەيسىز؟! كەيىن حالىق قالاۋىنداعى دۇنيەسىن ءوزى تاڭداپ الدى. ءان تۋا «مەنىڭ قازاقستانىم» اتالعان. قازاق بالاسى شىرقاپ الا جونەلدى, سودان تۇسپەپتى بيىگىنەن.
«قۇدايسىز قۋراي دا سىنبايدى» دەيدى قازاق. راس, ەرتەرەكتە ءبىر اڭگىمە ەستىپ ەدىم. ءبىر جىگىت اۋىرىپ, بارماعان جەرى جوق, دەرتىن ەشكىم جازا الماپتى. امالى قۇرىپ, ەلدەن سۇراي-سۇراي سول اتىراپتاعى ەڭ اتاقتى ەمشىنى تاۋىپ, جۇگىنىپتى. الدىنا بارعاننىڭ ءبارىن جازعان ەمشى, ەگەر ول «ادام بولمايدى» دەپ شىعارىپ سالسا, راسىمەن كوپ ۇزاماي دۇنيە سالادى ەكەن. سوعان الگى جىگىت بارسا, تامىرىن ۇستاپ, ولاي-بۇلاي بايقاستاپ, اجالى جۋىقتاعانىن, تەزىرەك ۇيىنە جەتىپ العانى ءجون ەكەنىن ايتادى. ۇيىنە دەيىن ۇزاق جولدا ءال-دارمەنى قۇرىپ, ايتەۋىر ءبىر ۋاقىتتا وقشاۋ تۇرعان ءۇيدىڭ سىرتىنا جەتىپ, كوزى قاراۋىتىپ كەپ قۇلايدى. ءبىراز جاتقاندا سيىر ساۋىپ كەلە جاتقان ءبىر كەلىنشەك شەلەكتەگى ءسۇتىن قالدىرىپ, الدەنەگە جۇگىرىپ كەتەدى. سول ەكى ورتادا الگى ءسۇتتى جىلان جالاپ كەتكەنىن كورەدى جىگىت. نەدە بولسا دالادا قالمايىن دەپ سول شەلەككە قاراي ەڭبەكتەي جەتەدى. ءىشىن الدەنە جالاپ, وزەگىن ورتەپ بارادى. بار ويى الگى ءسۇتتى ءىشۋ, بىراق قاۋقار جوق. ءدال شەلەك تۇبىندە شي ءوسىپ تۇرسا كەرەك, سودان سىندىرىپ الىپ, ىشىندەگى سوياۋىن الىپ تاستاپ تۇتىك جاساپ, جاڭاعى سۇتتەن قانعانشا ءىشىپ, تالىپ ۇيىقتاپ كەتسە كەرەك. سودان قۇلان تازا ايىعىپ, ۇزاق ءومىر سۇرەدى. جىلدار وتكەندە ەمشىگە بارسا, ول ايتىپتى: «اۋرۋىڭنىڭ ەمى بار ەدى, بىراق سەن ولۋگە از-اق قالعاندا وعان جەتىپ ۇلگەرۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. اۋەلى شولەيتتەۋ جەردە جايىلعان سيىردىڭ جاڭا ساۋىلعان ءسۇتى, ونى سول بويدا شۇبار جىلانعا جالاتىپ الىپ, شولەيتكە بىتكەن قىراتتىڭ كۇنگەيىنە وسكەن ءشيدىڭ تۇتىگىمەن ىشكىزۋ كەرەك بولاتىن. ماعان كەلگەنىڭدە قالعان جارتى كۇندىك عۇمىرىڭدا وعان قول جەتكىزە الماس ەدىك», دەپتى. جارتى كۇندە جاساۋ مۇمكىن ەمەس وسىنشاما نارسەنى ءبىر-اق مەزەتكە سىيدىرا سالعان قۇدايدىڭ قۇدىرەتىندە شەك بار ما؟ ءبىزدىڭ ءانۇراننىڭ دا تۋ تاريحى وسىعان پارا-پار قۇبىلىس. وتىرار مەن اتىراۋدىڭ قاسيەتىن ارقالاعان قوس جۇيرىكتىڭ سول كەزدەگى الماتىدا تابىسۋى دا قيسىندى دەلىك. تاپ وسى 1960 جىلعا اياق باسقاندا قازاقستاننىڭ تەرىستىگىندەگى بەس وبلىستى بىرىكتىرىپ, رەسەيدىڭ قۇرامىنا قوسىپ, تىڭ ولكەسىن قۇرامىز دەگەن حرۋششەۆتىڭ باستاماسى قىلاڭ بەرمەگەندە بۇل ءان جارىققا كەلەر مە ەدى دەگەن سۇراق تۋادى؟ ەلدىڭ جانايقايىن ەستىگەن سازگەر مەن اقىن سوندا الماتىدا جاتىپ بۇگىنگى ەلوردانى قورعاۋعا, قازىرگى استانانى جىرلاۋعا بەكىنىپتى. سەبەبى سولتۇستىكتەگى بەس وبلىستىڭ ءبىرى اقمولا بولاتىن. ماحامبەتشە ايتقاندا,
«ايقايلاسا بەلدىك بايلاعان,
استانا جۇرتىن اينالعان,
اتىنا تۇرمان بولسام دەپ,
جۇرتىنا قۇربان بولسام دەپ» تۋعان ەلدىڭ رۋحىن وياتۋ ءۇشىن سول كەزدە ۇران كوتەرگەنى بۇگىندە تاريحتان ءمالىم. ونى بەرتىنگە دەيىن جاساعان, قازاقستاننىڭ قازىرگى ءانۇرانىنىڭ اۋەنىن جازۋشى ءشامشىنىڭ ءوزى ايتادى.
«1959 جىلدىڭ اياعىندا «مەنىڭ قازاقستانىم» دەگەن ءاندى جازۋعا تۋرا كەلدى. ونى قازىر قالاي دەپ تۇسىنۋگە بولاتىنىن بىلمەيمىن. كەزىندە ءبىزدىڭ تەرىستىكتەگى 5 وبلىسىمىزدى «تسەليننىي كراي» قىلىپ ءبولىپ جاتقان بولاتىن. «بۇل قالاي, ورىستار ءبولىپ الايىن دەپ جاتىر سولتۇستىك وبلىستارىمىزدى» دەگەن شۋ شىعىپ, ايقاي شىعىپ جاتقان بولاتىن. سول كەزدە «مەنىڭ قازاقستانىم» دەپ جازعان ۇران ءانىمىز ء(انۇران) ەدى. بۇل ۇران ءانىمىزدىڭ ءسوزىن جازعان, قازىر مارقۇم بولىپ كەتتى, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ دەگەن قازاقتىڭ تالانتتى اقىنى ەدى. جۇمەكەن ەكەۋمىز بىرگە وقيتىن ەدىك. ول دومبىراشى جىگىت ەدى, كونسەرۆاتوريادا وقىعان. «سەنىڭ كەۋدەڭدە قازاق دەگەن قانىڭ بار عوي, «مەنىڭ قازاقستانىم» دەگەن ءسوز جاز, مەن ءانىن جازدىم» دەدىم. سوسىن جامال اپاعا ۇيرەتتىك. جامال اپا قاعىپ الدى دا راديوعا بارىپ ورىندادى. راديوداعى جىگىتتەرگە ايتىپ قويدىق, ء«اي, كۇنىنە ءبىر-ەكى رەت بەرىپ قويىڭدار», دەپ. سونىمەنەن «مەنىڭ قازاقستانىمدى» كۇنىنە ءبىر-ەكى رەت بەرىپ قوياتىن بولدى. ءسويتىپ, ءجۇرىپ بىلاي, وزىمىزشە ءبىر پاتريوتتىق ءىس قوزعادىق قوي».
كىندىگى وسىلاي كەسىلگەن تۋىندى ول باستا قازاق جەرىنىڭ تاعدىرى تالاۋعا تۇسكەلى تۇرعاندا قىننان سۋىرىلعان الداسپانداي جارق ەتكەنى بۇگىندە كارىقۇلاقتاردىڭ دا جادىندا شىعار, كىم ءبىلىپتى. تۋعان جەرى باسقا جۇرتتىڭ يەلىگىنە ءوتۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەستىپ, ەل وسى انمەن رۋحتانعان بولىپ شىقپاي ما سوندا؟ بىردەن قازاقتىڭ بەيرەسمي ءانۇرانىنا اينالىپ الا جونەلگەنى ەمەي نە؟ ول كەزدە ءار قازاقتىڭ تىڭدايتىنى راديو. حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ جىبەرۋ دەگەن وسىنداي-اق بولار! ءار انىنە ءسوز اۆتورىن ءشامشىنىڭ ءوزى تاڭدايتىنىن ەسكەرسەك, ۇلىنى تەك وزىندەي ۇلى عانا تانيدى. ۇلى ءجامشيد ء(شامشى) پەن جۇمەكەن وسىلاي رۋح كوتەرىپ جاتقاندا, ءدال وسى كەزدە ارقادان ارىستان جۇرەكتى جۇمابەك تاشەنوۆ شىقتى! ءجامشيد ء(شامشى), جۇمەكەن, جۇمابەك! سول كەزدەگى الاش رۋحىنىڭ الىپتارى. حالىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن العان ءبىر-ءبىر پاتشا, ءبىر-ءبىر حان. بۇل ءان گيمنگە تۋا ساپ اينالعانى – ءشامشىنىڭ ءوز اۋزىنان «ۇران ءان جازدىم» دەگەنى عانا ەمەس, 1986 جىلى 17 جەلتوقساندا الاڭعا شىققان قازاق جاستارى وسى ءاندى شىرقاپ كەتكەنىنىڭ بەينەكورسەتىلىمدەرى بار بۇگىندە.
قازاق «ە, ءشامشى كەرەمەت قوي» دەيدى دە قويادى. كىم ەدى ول؟! ء«اندى ەرتتەپ, كۇيدى مىنگەن» سازگەر عانا ما ەدى؟! قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى دەيمىز! دەگەنمەن قازاق رۋحىن قايتا تۇلەتكەن رۋحاني رەفورماتور دەڭگەيىندەگى تۇلعا ەكەندىگى ايتىلا ما وسى؟.. سەبەبى جىلدار بويى قازاق اسپانىنان تۇسپەي قويعان, ەل مەن جەر تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن تالايلى كەزدە, جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە شىرقالعان, كەيىن سالتاناتتى شەرۋلەردە دە ايتىلعان بۇگىنگى ءانۇراندى جازۋ العاش ءشامشىنىڭ كوكەيىنە قونىپتى. ول ول ما, سودان بەرى كۇللى قازاق ءشامشى اندەرىمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى عوي. ءبىر-اق مىسال:
«الاشتىڭ جۇزدەسە الماي
ارىسىمەن,
قۇيىلىپ زاپىراندى زار ىشىنەن;
قۋ باستى سۇيرەپ شىقتىق
كەر زاماننان,
ءشامشىنىڭ بيلەپ شىقتىق
ۆالسىمەن!»
دەمەي مە سەرىك اقسۇڭقار ۇلى؟ ارىسى كەتكەن, نامىسى تاپتالىپ, اشتىق پەن سوعىستان سيرەپ قالعان قازاق ءشامشىنىڭ ءۆالسى بولماعاندا قايتەر ەدى؟ ەڭكىش تارتقان ەلدىڭ ەڭسەسى تۇزەلىپ كەتە قويار ما ەدى؟!
ۋاقىت وتە كەلە «مەنىڭ قازاقستانىم» 2006 جىلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانى بولىپ تانىلعاندا تۇڭعىش پرەزيدەنت ۋاقىتقا ساي سوزىنە وزگەرىستەر ەنگىزىپ, ءۇشىنشى اۆتورى اتانعانى دا تاريحي شىندىق. كەڭەستىك داۋىردە تۋعان ءان, ول كەزدە ۋاقىت ءورىسى, كۇللى ۇعىم-تۇسىنىك باسقا ەدى. بۇل زامانعا كەلگەن سوڭ از-ماز وزگەرىسسىز تاعى بولماس-تى. دەگەنمەن ءاننىڭ نەگىزى, ءسوزدىڭ سۇيەگى ساقتالدى. قازاق قاپىسىز تانىپ, قابىلداپ الا جونەلدى.
«التىن كۇن اسپانى, التىن ءدان دالاسى». كوڭىلگە قونا كەتەدى. «كوكتە – ءتاڭىرى, تومەندە – قارا جەر جارالعاندا» وسى دالاسىمەن ءبىتىسىپ كەتكەن ەلمىز, سەبەبى. گ ۇلى بولىپ ەگىلە بەرەيىك!
