- ۆلاديمير نيكولاەۆيچ, دوڭگەلەك ۇستەلدە ساراپشىلار بۇگىنگى كۇنى قيىن جاعدايدا تۇرعان ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ وتاندىق سالاسىنا نازار اۋدارۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتتى. نەلىكتەن بۇگىن بۇل وتە ماڭىزدى؟
- قازىر الەمدەگى جاعدايدىڭ قانشالىقتى تۇراقسىز ەكەنىن ءبارىمىز بايقاي الامىز. بۇل جاعدايدا ءبىز ءوز ەكونوميكامىزدى جانە ەڭ الدىمەن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن بەلسەندى دامىتۋىمىز كەرەك, ويتكەنى اڭگىمە ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جايلى بولىپ وتىر. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ءوندىرىسىمىز بەن تۇتىنۋىمىزدى ءوسىرۋىمىز كەرەك. سوندا ەكونوميكا تۇراقتى بولادى, ال حالىق نەعۇرلىم قورعالعان بولادى.
ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ستراتەگيالىق سالا بولىپ تابىلادى جانە وعان كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك. وندىرۋشىلەر ءوز ونىمدەرىن ساتقان كەزدە ولار جەرگىلىكتى بولشەك ساۋداداعى شەكتەۋلەرگە ۇشىرايتىنىن ايتادى. ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ساتۋدىڭ ماڭىزدى ارنالارىنىڭ ءبىرى جەرگىلىكتى ساۋدا جەلىلەرى بولىپ تابىلادى جانە وتاندىق وندىرۋشىلەر ولارعا كىرگىسى كەلەدى. بىراق قازاقستاندىق ونىمدەردىڭ بارلىعى سۋپەرماركەتتەردىڭ سورەلەرىنە جەتە المايدى, ويتكەنى كوپتەگەن كەدەرگىلەر بار.
- وتاندىق وندىرۋشىلەردى جەرگىلىكتى ساۋدا جەلىلەرىنە جىبەرمەيتىن شەكتەۋلەر قانداي؟
- دوڭگەلەك ۇستەلدە ايتىلعانىنداي, ەڭ الدىمەن بۇل ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ساياساتى, مۇندا جەتكىزۋشىلەردى تاڭداۋ كەزىندە باستى ولشەم ساپاسى ەمەس, تاۋاردىڭ تومەن ساتىپ الۋ باعاسى بولىپ تابىلادى. كورشى ەلدەردىڭ ءىرى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر تومەن باعا بەرە الادى. جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر ولاردى ايتارلىقتاي قىزىقتىرمايدى.
باعا – تۇتىنۋشى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى دالەل. بىراق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, باعا ساپادان تۇرادى. ونىمدەردى ەڭ تومەنگى باعامەن ساتىپ الا وتىرىپ, جەلىلەر ەلدە ەڭ تومەنگى ساپالى ونىمدەر نارىعىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى جانە نارىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى وسى تالاپتارعا بەيىمدەلۋگە ءماجبۇر.
جەرگىلىكتى ساۋدا جەلىلەرىنە كىرە الاتىن وتاندىق وندىرۋشىلەر كەيدە شىعىنعا باتۋعا ءماجبۇر. ءوز ونىمدەرىن تومەن باعامەن ساتا وتىرىپ, قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر جاڭا جابدىقتاردى جاڭعىرتۋعا جانە ساتىپ الۋعا, جاڭا ونىمدەر ءوندىرىسىن يگەرۋگە ينۆەستيتسيالاي الاتىن پايدانى تولىق الا المايدى. ال دامۋ ءۇشىن وتاندىق ءوندىرىس ءتيىمدى بولۋى كەرەك.
تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە – ساۋدا جەلىلەرىندە ۇسىنىلعان اسسورتيمەنتكە كۆوتالار. نەلىكتەن ولار ەنگىزىلەدى؟ سەبەبى ۇقساس يمپورتتىق تاۋارلار سۋپەرماركەتتە ۇسىنىلعان. جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر كورشى ەلدەردىڭ الىپتارىمەن باسەكەلەسۋگە ءماجبۇر, مۇندا ءبىزدىڭ جەلىلەردە ۇسىنۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قارجىلىق رەسۋرستار كوپ. سوندىقتان جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر كوبىنەسە شەكتەۋلەرگە ۇشىرايدى.
قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ريتەيلەرگە بەرۋ تالاپ ەتىلەتىن جانە تاۋار قۇنىنىڭ 30% جەتۋى مۇمكىن ساتىلعان تاۋار ءۇشىن رەتروبونۋستارعا دا شاعىمدانادى.
شاعىمدار سونىمەن قاتار ونىمدەر ءۇشىن جەلىلەردە وتە قاتاڭ تولەم شارتتارىنان دا تۋىندايدى. بۇل ءاردايىم كەيىنگى تولەم, ونى كەيىنگە قالدىرۋ ءۇش ايعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. ءوندىرۋشى باستاپقى ءونىمدى جەتكىزۋشىلەرگە, ياعني اگرارلىق قىزمەتكەرلەرگە تولەيدى, تاۋار وندىرەدى, بارلىق سالىقتار مەن جۇمىسشىلارىنىڭ جالاقىسىن تولەيدى, كولىك شىعىندارىن كوتەرەدى جانە ت.ب., ال ساتىلعان ءونىمى ءۇشىن كەلەسى توقساندا عانا ەسەپتەسەدى!
وندىرۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, ساۋدا جەلىلەرى بارلىق جەڭىلدىكتەر مەن كەز-كەلگەن بەيىلدىلىك باعدارلامالارىن ءوندىرۋشىنىڭ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرادى جانە ءىرى شەتەلدىك ويىنشىلارعا ماركەتينگتىك ناۋقاندار مەن جارنامالارعا قاراجات سالۋ وڭايراق, ال ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەر ەلەۋسىز قالادى. ناتيجەسىندە ءوندىرىستىڭ دامۋى تەجەۋگە نەمەسە ءتىپتى قىسقارتۋعا, قىزمەتكەرلەردى جۇمىستان شىعارۋعا تۋرا كەلەدى, بۇل ەكونوميكاعا عانا ەمەس, الەۋمەتتىك قۇرامداسقا دا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
وندىرۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن جەلىلەر ۇلتتىق وندىرىسكە كەدەرگى بولماۋى كەرەك, كەرىسىنشە جەرگىلىكتى تاماق ونەركاسىبىنىڭ ءوسۋىن قولداۋ جانە ىنتالاندىرۋ كەرەك. ساۋدا جەلىلەرىنىڭ نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ونجىلدىقتارىندا قالىپتاسقان ءوز ءتارتىبى مەن شارتتارى بار ەكەنىن ءبارى تۇسىنەدى. الايدا, بۇل ءتاسىل ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا زيان تيگىزەدى جانە مەملەكەت مۇندا رەتتەۋشى شەشىمدەر قابىلداۋى كەرەك.
- ساراپشىلار ماسەلەلەردى قالاي شەشۋدى ۇسىنادى؟ وتاندىق وندىرۋشىلەر مەملەكەت تاراپىنان قانداي دا ءبىر جەڭىلدىكتەر نەمەسە قارجىلىق قولداۋ كۇتە مە؟
- قازىر جەڭىلدىكتەر نەمەسە قارجىلىق كومەك تۋرالى اڭگىمە بولىپ جاتقان جوق. وتاندىق وندىرۋشىلەر جەرگىلىكتى بولشەك ساۋدادا جۇمىس ىستەۋ, وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن قولداۋ جانە تانىمال ەتۋ پروتسەسىنە بولشەك ساۋدا جەلىلەرىن تارتۋ, سونداي-اق جەرگىلىكتى ونىمدەردى تۇتىنۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن تۇسىندىرەتىن ساتىپ الۋشىلارمەن بەلسەندى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ولارعا قولايلى جاعدايلار جاساۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتادى.
قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر دوڭگەلەك ۇستەلدە ريتەيلەرلەر ولارعا ۇزدىك سورەلەر, ساۋدا زالدارىندا كورنەكتى جانە جاقسى كورىنەتىن ورىندار بەرۋدى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرى ءۇشىن ارنايى جارقىن ستيكەرلەرمەن بەلگىلەنگەن ۇلگىلى جاعداي ورىن العان. بۇل باستامانى دامىتىپ, جالعاستىرۋ كەرەك.
جەلىلەر وتاندىق ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەرىنە دە قىزىعۋشىلىق تانىتۋى كەرەك. بىراق ەگەر ولار ءوز بەتىنشە ءبىر نارسە جاساۋعا دايىن بولماسا, مىسالى, قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن سورەلەردى رەسىمدەۋ نەمەسە ناۋقانداردى وتكىزۋ, وندا, بالكىم, مۇندا مەملەكەت نەمەسە مۋنيتسيپاليتەتتەر قاتىسۋى مۇمكىن.
- ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, ساۋدا جەلىلەرىنىڭ قىزمەتى ەۋروپادا قاتاڭ رەتتەلەدى. كورشى رەسەيدىڭ بولشەك ساۋدا جەلىلەرىندە جەرگىلىكتى ونىمدەر 80% دەيىن. حالىقارالىق تاجىريبە بۇل تاقىرىپتا نە دەيدى جانە ءبىز ولاردان ۇلگى الۋىمىز كەرەك پە؟
- ارينە, بىزدە قازاقستاندا ەركىن نارىق بار, بىراق كەز كەلگەن, ءتىپتى ەڭ دامىعان ەلدە دە ءوز وندىرۋشىلەرىن قولدايدى جانە ولاردا بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەر مەن ارتىقشىلىقتار بار. ەۋروپالىق بولشەك ساۋدا جەلىلەرىندە مۋنيتسيپالدى بيلىك جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردى قولداۋ ءۇشىن ءتىپتى اسسورتيمەنتتى رەتتەي الادى. ول وتاندىق ءوندىرۋشىنىڭ پايداسىنا, سونداي-اق ءمونوپوليزمنىڭ, ءىرى ويىنشىلاردىڭ, ەڭ الدىمەن يمپورتتىڭ ايقىن ۇستەمدىگىنىڭ بولماۋى ءۇشىن رەتتەلەدى. ءبىز بۇل تاجىريبەدەن ۇلگى الۋىمىز كەرەك.
- ساراپشىلار وتاندىق ءوندىرىس ونىمدەرىن ساتىپ الۋ ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇل پايدا قانداي؟
- ەڭ الدىمەن, جەرگىلىكتى ازىق-ت ۇلىك تۇتىنۋشىنىڭ جانىندا وندىرىلەدى. كەم دەگەندە, ولار مىڭداعان شاقىرىم جولمەن اكەلەتىن ونىمدەرگە قاراعاندا ءاردايىم بالعىن بولادى. ۇزاق جول ۇزاق ساقتاۋ مەرزىمىن قاجەت ەتەدى, كونسەرۆانتتاردى قولدانۋ كەرەك, لوگيستيكا كەزەڭىندە تەمپەراتۋرا رەجيمىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ كەرەك جانە ت.ب. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى ونىمدەردىڭ ارتىقشىلىعى بار, ولار كوبىنەسە ساپالى جانە باعاسى بويىنشا باسەكەگە قابىلەتتى.
قازاقستاندىقتاردىڭ جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە سالىق تولەيتىنىن, ودان جولدار, مەكتەپتەر, بالاباقشالار سالىناتىنىن, زەينەتاقى مەن جالاقى تولەنەتىنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. سوندىقتان, ەگەر ساتىپ الۋشى تاڭداۋ جاساسا, وندا بىردەي باعا جاعدايىندا وتاندىق ءونىمدى تاڭداعان دۇرىس. بۇل تۋرالى كوبىرەك ايتىپ, ادامدارعا باق, ينتەرنەت, الەۋمەتتىك جەلىلەر, ساتۋ نۇكتەلەرى ارقىلى اقپارات جەتكىزۋ كەرەك. وتاندىق ءونىمدى ساتىپ الا وتىرىپ, قازاقستاندىقتار ءوز ءومىرىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسۋدا.
- جالپى, وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى ەل حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن دامىپ, ناشارلاپ كەتپەۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
- ەڭ باستىسى, مەنىڭ ويىمشا, وندىرۋشىلەردىڭ ساۋدا جەلىلەرىمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ ءادىل ەرەجەلەرىن ورناتۋ. ولار وتاندىق وندىرۋشىلەرگە بەت بۇرۋى كەرەك. بۇل دا مەملەكەتتىڭ مىندەتى. جاڭا ۋاقىت كەلدى, ەندى جاڭا ءادىل ەرەجەلەر ازىرلەپ, تەك ساۋدانىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالاسىنىڭ پايداسىنا باسىمدىق بەرەتىن كەز كەلدى.
مەملەكەت الدەبىر تورەشى بولۋى كەرەك جانە نارىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, وندىرۋشىلەر دە, ساۋدا جەلىلەرى دە ءبىر-بىرىنە قىسىم جاساماي ءارى قاراي دامي الاتىنداي جۇيەنى ۇسىنۋى كەرەك.
