ستاليندىك رەپرەسسيا كەسىرىنەن قازاقتىڭ 60 مىڭنان استام كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ سانالى ازاماتى ادام قولىنان اجال قۇشتى. قالعانى سۋىق سىبىرگە جەر اۋدارىلىپ, بالاسى جەتىم, ايەلى جەسىر, ساتقىننىڭ سىڭارى اتاندى. سونداعى ولاردىڭ ايىبى وقىعانى, وتانىن سۇيگەنى ەدى. كەڭەس داۋىرىندە جۇرگىزىلگەن سولاقاي ساياساتتىڭ ەڭ سوراقىسى – وسى, وتار ۇلتتى بۇعاۋدا ۇستاۋ ەدى. كوزىن بايلاپ, قۇلاقكەستى قۇل ەتىپ, باس كوتەرەر ازاماتتارىن قۋعىنعا ءتۇسىرۋ ارقىلى حالىقتى تۇساۋدا ۇستاعىسى كەلدى. ارينە, كەيىن تاريح قانشا ادىلەتتى بولعانىمەن, سول الىپتاردىڭ وكىنىشىن قايتارا المادى. رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اقتالعانىمەن, ۇلتتىڭ جان جاراسى جازىلا قويعان جوق. قاراڭىزشى, ماعجان جۇماباەۆ, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى داڭقتى بابالارىمىز قۇربان بولدى. بۇلار ەلدىڭ اقىل-ساناسى بولاتىن. سول كەساپاتتى كەزەڭنىڭ قايعىسىن كوتەرگەن, مۇڭىن شەرتكەن الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىنا قاراستى جاڭالىق اۋىلىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەي بار. ءبىز سول مۋزەيگە بارىپ قايتقان ەدىك. جوعارىداعى وي سودان تۋىپ وتىر. حالىقتىڭ كوز جاسىنا شومىلعان مۇرالار جانىڭدى ەزەدى. ەندىگى اڭگىمە سولار جايىندا.
جاڭالىق اۋىلى كۇللى قازاققا قاسىرەتتى تاريحىمەن تانىمال. ويتكەنى بۇل جەردە ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ءتورت مىڭنان استام شەيىتتىڭ سۇيەكتەرى كومىلگەن. ءبىراز جىل بۇرىن مۇندا مەموريالدى ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان ەدى. ەندى مىنە, وسى اۋماقتان زۇلمات جىلداردى ەسكە تۇسىرەتىن جادىگەرلەرگە تولى مۋزەي اشىلدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل اۋماق ۇلكەن مەموريالدى كەشەنگە اينالماق. ويتكەنى ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى». ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسىپ وتكەن بابالار رۋحى تاۋەلسىز ەل ۇرپاقتارى جادىندا ماڭگىلىككە ساقتالادى.
تاريح بەتتەرىن قايتا پاراقتايتىن بولساق, حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن نەبىر زار زامان ەسكە تۇسەدى. اسىرەسە كەڭەستىك كەزەڭدەگى ناۋبەت جىلدار ۇلت بولاشاعىنا بالتا شاپتى. قولدان جاسالعان اشارشىلىق سالدارىنان ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرى قيىلدى. «حالىق جاۋى» دەگەن جەلەۋمەن جۇرەگى ۇلتىم دەپ سوققان الاش قايراتكەرلەرى اتىلدى. قارا كوزدەن جاس اعىزعان ازالى كۇندەردىڭ اقيقاتى ازاتتىقتىڭ ناتيجەسىندە عانا ۇرپاقتار جادىندا جاڭعىرۋدا. بۇل مۋزەيدىڭ باستى ماقساتى دا سول – قاسىرەتتى سالماقتاپ, جاستاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ.
اتالعان نىساندى جادىگەرلەر جيناقتالعان ورىن عانا ەمەس, كەلەشەكتە ۇلكەن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋ كەرەك سەكىلدى. وسى ورايدا «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋشىلىق قوعامى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى بىرقاتار جۇمىس اتقارعان ەكەن. 1989 جىلدان بەرى ءستالينيزمنىڭ حالىققا جاساعان قىلمىسىن اشكەرەلەپ, جازىلماي قالعان اقتاڭداقتاردى تاريح ساحناسىنا قايتا شىعارۋدا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى زور. ماسەلەن, جاڭالىق اۋىلىندا اتىلعان ادامداردى العاش رەت زەرتتەپ, ولاردىڭ سۇيەكتەرىن تاپقان دا وسى قوعام مۇشەلەرى.
شىنىندا, بۇل تاقىرىپ توڭىرەگى جان-جاقتى زەرتتەلگەنىمەن, مۇندا وقيعالارعا كىنالى ادامداردىڭ اتى اشىق ايتىلمايدى. نەگە؟ تاۋەلسىزدىككە دەيىن, تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن شىققان كىتاپتاردىڭ ىشىندە كوپتەگەن ساياسي ءارى تاريحي قاتەلەر بار. نەلىكتەن؟ قازاق دالاسىنداعى اشتىق, رەپرەسسيا, بۇلاردىڭ بارلىعى – وتارلاۋ ساياساتى مەحانيزمى. رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى اشتىق, قۋعىن-سۇرگىن پاتشانىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ جوسپارلى تۇردەگى ارەكەتى دەسەك, 30-جىلدارداعى قاسىرەتتى وقيعالار كەڭەستىك جۇيەدەگى وتارلاۋ ساياساتىنىڭ باستى باعىتى.
بۇل جەر قازاق تاريحىنىڭ قاسىرەتىن ايعاقتايتىن كيەلى ورىن. مۇندا حالقىمىزدىڭ بەتكە ۇستار قايماقتارىنىڭ ەڭبەگى جاتىر. احمەت بايتۇرسىن ۇلى, وراز جاندوسوۆ, سانجار اسفەندياروۆ, تەمىربەك جۇرگەنوۆ, جۇمات شانين سياقتى الاش زيالىلارىنىڭ تىزىمدەرىن جالعاستىرساق, جۇرەگىمىز قان جىلايدى. كورىنىستەر وتە اۋىر, دەرەكتەر دە وقىرماننىڭ كوڭىلىن قۇلازىتادى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەي ءۇش زالدان تۇرادى. ءبىرىنشىسى, «1916-1986 جىلدار ارالىعىنداعى قۋعىن-سۇرگىن تاريحى» دەپ اتالادى. وندا جەتىسۋدىڭ پەرزەنتتەرى, قازاقتىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى – ءىلياس جانسۇگىروۆ, مۇحامەتجان تىنىشباەۆ جانە تاعى باسقا قايراتكەرلەردىڭ فوتوسۋرەتتەرى مەن قۇجاتتارى قويىلعان. سونىمەن قاتار الماتى وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى ارحيۆىنەن الىنعان تۇتقىندارعا قاتىستى ءىستىڭ كوشىرمەلەرىن كورۋگە بولادى. ءتورت جەردەن ورناتىلعان ديورامادا ستاليندىك لاگەرلەردە جازالانعانداردىڭ ومىرلەرى بەينەلەنگەن. اتىلعان ادامداردىڭ جەكە زاتتارى دا قاسىرەتتى تاريحتان سىر شەرتىپ تۇر.
بۇدان كەيىنگى «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ» زالىندا 4 125 ادامنىڭ اتى-ءجونى ءمارمار تاسقا قاشالىپ جازىلىپتى. ولاردىڭ قىسقاشا ومىرباياندارىمەن كەلۋشىلەر جان-جاقتى تانىسا الادى. ءۇشىنشى زالدا «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋشىلىق قوعامى جانە ونىڭ قىزمەتىنە قاتىستى ەكسپوناتتار قويىلعان. قوعامنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جارىققا شىققان «ازالى كىتاپتىڭ» توعىز تومى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارماي قويمايدى.
مۋزەيدىڭ قاي تۇسىنا كوز سالساڭىز دا كەشەگى ساياسي رەپرەسسيادا قۇربان بولعان قايراتكەرلەردىڭ رۋحى الاشتىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىمەن ءۇنسىز سىرلاسىپ تۇرعانداي. مۋزەيدى ارالاعان ءاربىر ادام ولارعا تاعزىم ەتىپ, بولاشاقتىڭ جارقىن بولۋىن تىلەپ قايتادى.
قانداي جىلى ءسوز جازساق تا, قازاق تاريحىنداعى بۇل قاسىرەتكە بەيجاي قاراۋعا, سانامىزدان وشىرۋگە بولمايدى. اششى تاريحىمىزدى بىلمەۋ – تاۋەلسىزدىك قادىرىن تۇسىنبەۋمەن پارا-پار. ەندەشە, ۇرپاق ساناسىندا وتكەن ءداۋىر تاريحىن جاڭعىرتۋ, حالىق زيالىلارىن جادىمىزدان ءبىر ءسات تە شىعارماۋ – بارشامىزدىڭ ۇلت الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىمىز. ءسىزدىڭ دە, ءبىزدىڭ دە.
