ادەبيەت • 29 مامىر، 2022

ەسكەرتكىش قوجا ەلمەن قاۋىشادى

84 رەت كورسەتىلدى

جالپى بالالارعا ارناپ ادەبي شىعارما جازۋ قيىن. وعان كەز كەلگەن قالامگەردىڭ جۇرەگى داۋالامايدى. ويتكەنى بالا كوڭىلى مەن سەزىمىن تاپ باسۋ ءۇشىن شەبەرلىك قانا ەمەس، بالا مىنەزدى بولۋ كەرەك.

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، «EQ»

الەم ادەبيەتىندە بالالارعا ارناپ جازىلعان جاۋھار تۋىندىلار جەتەرلىك. سونىڭ ىشىندە وقىرماندار اتاقتى امەريكالىق جازۋشى مارك تۆەننىڭ «توم سويەردىڭ باسىنان كەشكەندەرى» مەن «گەكلبەرري ءفيننىڭ باسىنان كەشكەندەرى» اتتى شىتىرمان وقيعالارعا تولى حيكاياتتارىن جاقسى بىلەدى. ونى جەتكىنشەكتەر عانا ەمەس، ەرەسەكتەر دە ءسۇيىپ وقيدى. وسى ايتۋلى ەكى شىعارمانى قازاق بالالارىنا كورنەكتى اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا مولدىرەتىپ اۋداردى. كلاسسيكاعا اينالعان كوركەم دۇنيەنى جازعان اۆتوردىڭ بالالىق شاعى ميسسۋري شتاتىنىڭ گاننيبال قالاسىندا ءوتتى. 1926 جىلى وسى شاھاردا جازۋشىنىڭ كەيىپكەرلەرى توم مەن گەككە ارنالعان ەسكەرتكىش اشىلدى. ەسكەرتكىشكە جا­قىن جەردە جازۋشىنىڭ مۇراجاي ءۇيى ورنالاسقان. ونى جەرگىلىكتى تۇرعىندار «توم سويەردىڭ ءۇي» دەپ اتايدى.

سونداي-اق الەمنىڭ كوپتەگەن قالا­لا­رىنان ايگىلى جازۋشىلاردىڭ شىعار­مالارىنداعى كەيىپكەرلەرگە قويىلعان ەسكەرتكىشتەردى ءجيى كەزدەستىرەسىز. مۇنداي ءۇردىس ءبىزدىڭ ەلدە دە قالىپتاسىپ ۇلگەردى. ماسەلەن، اقتوبە قالاسىندا بيىل دۇنيەدەن وزعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى، جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» تريلوگياسىنىڭ كەيىپكەر­لەرىنە ەسكەرتكىش ورناتىلدى. وندا بەل-اران شوقى تاسى سيمۆولىنىڭ ۇستىن­دە بوستاندىققا ۇمتىلعان ەلامان مەن قالەن، سۇلۋ اقبالا، ونىڭ اكەسى سۇيەۋ قارت، ولاردىڭ ارتىندا جالقاۋ سۋدىراح­مەت پەن وسەكشىل قاراقاتىن جانە باسىن تىك ۇستاپ، ءيتىن ەرتكەن تاڭىربەرگەن بەينەلەندى.

قازاق كوركەم ءسوز ونەرىندە بالالار ادەبيەتى ايتارلىقتاي دامىدى. كەڭەستىك كەزەڭدە ۇلكەن مەكتەپ قالىپتاستى. بالالارعا ارناپ «شوقان اسۋلارى» دەگەن تاعىلىمدى كىتاپ جازعان ساپارعالي بەگاليننەن باستاپ، وتەباي تۇرمانجانوۆ، سەيىتجان وماروۆ، ناسىرەددين سەراليەۆ، سانسىزباي سارعاسقاەۆ، ماشقار گۋمە­روۆ، قاراۋىلبەك قازيەۆ، ءالديحان قال­دىباەۆ، قاستەك بايانباي، مولداحمەت قاناز، مارات قابانباي، شاكەن كۇمىس­باي ۇلى، وتەپبەرگەن اقىبەك ۇلى، سەيىت­قۇل وسپانوۆ، قۋاندىق تۇمەنباي، باي­بوتا سەرىكباەۆ سەكىلدى سىرشىل سۋرەتكەرلەر ءونىمدى ەڭبەك ەتتى.

اسىرەسە بالالار ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا قابىرعالى قالامگەر بەردىبەك سوقپاقباەۆ زور ۇلەس قوستى. جازۋشىنىڭ 1951 جىلى شىققان «ون التى جاسار چەمپيونىنان» باستاپ، «الىستاعى اۋىلدا»، «بالالىق شاققا ساياحات»، «اياجان»، «قايداسىڭ، گاۋھار؟» پوۆەستەرى مەن «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» رومانىن بالالار عانا ەمەس ۇلكەندەر دە قولىنان تۇسىرمەدى. ال «مەنىڭ اتىم قوجا» پو­ۆەسى قازاق ادەبيەتىنىڭ شوقتىعى بيىك تۋىندىسىنا اينالدى. كىتاپتى وقىعان بارلىق بالا «قوجا» سەكىلدى ەركىندىكتى ۇناتتى. ءبىر قاراعاندا تەنتەك، قيقار، بىراق اقىلدى جەتكىنشەكتىڭ بولمىسى سول كەزدەگى يدەولوگيانىڭ قالىبىنا سىيمادى. جازۋشىعا دا سىنشىلار تاراپىنان ۇشقارى پىكىرلەر ايتىلدى. الايدا ءساتتى سومدالعان قوجا بەينەسى تالاي تالانتتى بالانىڭ كوزىن اشتى. بۇل پوۆەست ورىس، ۋكراين، فرانتسۋز، لاتىش، وزبەك سەكىلدى بىرنەشە تىلگە اۋدا­رىلدى. 1963 جىلى «قازاقفيلم» كينوس­تۋدياسى شىعارما جەلىسىمەن فيلم ءتۇسىردى. تالانتتى رەجيسسەر اب­­دوللا قارساقباەۆ قولتاڭباسىن تا­نىت­­قان تۋىندىنى قانشاما جىلدار وتسە دە كورەرمەندەر ءالى قۇمارتىپ كورەدى. 1967 جىلى فرانتسيانىڭ كانن قالا­سىنداعى جاستار مەن بالالارعا ار­نال­عان كينوفيلمدەردىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىندە ول باس بايگەنى جەڭىپ الدى.

«انا ءتىلى» گازەتىنىڭ 2020 جىلى №50 (1570) 10-23 جەلتوقسانىنداعى سانىندا بەلگىلى قالامگەر، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانبولات اۋپباەۆتىڭ «بالالىق بەينەمىزدىڭ بەلگىسى» اتتى ماقالاسى جارىق كوردى. وندا تانىمال پۋبليتسيست «مەنىڭ اتىم قوجا» كىتابى كەيىپكەرىنە ەسكەرتكىش قويۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ:

«ەندى، دەيمىز دە، 68 ەل تىلىنە اۋدارىلىپ، 32 مەملەكەتتىڭ فيلموتەكاسىندا تۇرعان تۋىندى ناعىز تۋىندى-اق ەمەس پە؟! ەڭبەك، كەرەمەت ەڭبەك-اۋ، شىركىن! ولاي بولسا ونداعى باستى كەيىپكەر كىشكەنتاي قوجاعا نەگە سيمۆولدىق وبراز تۇرعىسىندا ەسكەرتكىش ورناتپاسقا؟! مۇندا ءبىز جوقتان بار جاسايىق دەپ بۋىن­سىز جەرگە پىشاق ۇرىپ وتىرعانىمىز جوق. الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ تاريحىندا مۇنداي ءۇردىس بار. وعان ماسەلەن، پاريجدەگى ۆيكتور گيۋگو كىتابىنداعى گاۆروشقا، ريگاداعى اعايىندى گريندەر تۋىندىسىنداعى برەمەن مۋزىكانتتارىنا، ساماراداعى ياروسلاۆ گاشەك شىعارماسىنداعى سايىپقىران سارباز شۆەيككە، مادريدتەگى دجوان كەتلين روۋلينگ كىتابىنداعى كەيىپكەر گارري پوتتەرگە قويىلعان ەسكەرتكىشتەردى ۇلگى ەتىپ ايتۋعا بولادى. ال كورنەي چۋكوۆ­سكي، گانس حريستيان اندەرسەن، سەرگەي ميحالكوۆ ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرىندەگى ۆيلنيۋستەگى ايبوليت، كوپەنگاگەندەگى سۋ پەرىسى، ماسكەۋدەگى ستەپا اعاي مۇ­سىن­دەرى شە؟ ايتا بەرسەك تورتكۇل دۇ­نيەدەگى بالالار جازۋشىلارىنىڭ ەڭبە­گىمەن ومىرگە كەلگەن مۇنداي وبرازدى تاس­تۇعىرلار كوپ... تىپتەن كوپ! سولاردىڭ قاتارىندا ءوزىمىزدىڭ ماڭگىلىك بالا بەينەمىز – كىشكەنتاي قوجا تۇرسا مۇنىڭ ەش ارتىقتىعى بولماس ەدى» دەپ جازدى. وسى ماقالا جارىق كورىسىمەن ىلە اۆتورعا سول كەزدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى بەرىك ۋاليدەن جاۋاپ حات كەلدى. حات تولىعىمەن «انا ءتىلى» باسىلىمىندا جاريالاندى.

«قۇرمەتتى جانبولات ءاليحان ۇلى! ءسىزدىڭ «انا ءتىلى» گازەتىنە 10.12.2020 ج. (№50) جاريالانعان «بالالىق بەي­نەمىزدىڭ بەلگىسى» دەپ اتالعان ماقا­لاڭىزدىڭ نەگىزىندە پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مەملەكەت باسشىسىنا قىزمەتتىك حات جازعان ەدى. وندا ءسىز كوتەرىپ وتىرعان ب.سوقپاقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم قوجا» شىعارماسىنىڭ كەيىپكەرىنە ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى ماسەلەسىمەن قوسا، قازاق بالالار ادەبيەتىن دامىتۋ، بالالار جازۋشىلارىن ىنتالاندىرۋ، ولارعا مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى تۇردە قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرىن دە قوسا جازعان ەدىك. ءسىزدىڭ ماقالاڭىزدا كوتەرىلگەن ماسەلەنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قولداپ، مەملەكەتتىك حاتشى ق.كوشەرباەۆ ارقىلى ۇكىمەتكە جانە سالالىق مينيسترلىكتەر مەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. جۋىردا ۆيتسە-پرەمەر ەرالى توعجانوۆتان اتالعان حاتتا كوتە-رىلگەن ماسەلەلەر بويىنشا اتقارى­لىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى جاۋاپ كەلدى. حاتتا: «...نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمدىگى ب.سوقپاقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم قوجا» شىعارماسىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە ەلوردادا ەسكەرتكىش ورناتۋعا 2021 جىل­عى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن نەمەسە دەمەۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن قارجى قا­راس­تىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدا» دەپ جازىلعان. سونىمەن قاتار بالالار جازۋشىلارىنا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىمەن 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى ءىس-شارالاردىڭ جوباسى ازىرلەنىپتى. ياعني ءسىزدىڭ قازاق ءباسپاسوزى ارقىلى كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەڭىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنان تىس قالماي، ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا تاپسىرما بەرىلىپ، ناقتى شەشىمدەر قابىلدانىپ، اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر» دەلىنگەن.

بيىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ قول­داۋىمەن ەلىمىزدە بالالار جىلى جاريا­لاندى. وسى جىل اياسىندا بالالارعا ارناپ بىرقاتار ءىس-شارا قولعا الىندى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە 1 ماۋسىم – حالىق­ارالىق بالالاردى قورعاۋ كۇنىندە ەلور­داداعى «جەتىسۋ» ساياباعىندا بەر­دىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم قوجا» كىتابىنىڭ كەيىپكەرىنە ەسكەرتكىش اشىلادى. بۇعان دەيىن بالالار قوجانىڭ بەينەسىن كىتاپتان وقىپ، كينودان تاماشالاسا، ەندى ەسكەرتكىشىن كورىپ، ءماز-مەيرام بولادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇحتار مەن قايىم

قازاقستان • كەشە

ەلدە قىلمىس ازايعان

قوعام • كەشە

اقاڭ جانە قازاق راديوcى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

رۋحتى جىردىڭ يەسى

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار