رۋحانيات • 24 مامىر، 2022

التاۋ الا بولسا...

1731 رەت كورسەتىلدى

اتام قازاق: «التاۋ الا بولسا – اۋىزداعى كەتەدى، تورتەۋ تۇگەل بولسا – توبەدەگى كەلەدى» دەگەن ەمەس پە؟ ال التاۋدى الا بولدىراتىن نە؟ ارينە، الاۋىزدىق. وسى قاسىرەتتىڭ زاردابىن كوپ تارتقان حالىقتىڭ ءبىرى – قازاق. ونىڭ بۇل وسالدىعىن جاۋلارى جاقسى پايدالانا ءبىلدى. اباي اتامىز ءۇشىن­شى قاراسوزىندە: «قازاقتىڭ ءبىرىنىڭ بىرىنە قاسكۇنەم بولماعىنىڭ، ءبىرىنىڭ تىلەۋىن ءبىرى تىلەسپەيتۇعىنىنىڭ، راس ءسوزى از بولاتۇعىنىنىڭ، قىزمەتكە تالاسقىش بولا­تۇعىنىنىڭ سەبەبى نە؟» دەپ ناليتىنى بار دا، ءارى قاراي وزىنە-ءوزى «مۇنداي كۇيگە قالاي تۇستىك؟» دەپ كولدەنەڭ ساۋال تاستاي­دى دا، وعان «ەتىنەن وتكەن، سۇيەگىنە جەت­كەن، اتادان ميراس العان، انانىڭ سۇتى­مە­نەن بىتكەن ناداندىق الدەقاشان ادام­شىلىقتان كەتىردى» دەپ (41-قاراسوز) جاۋاپ بەرەدى.

وسى ورايدا ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان مادەنيەتىنىڭ ءىرى وكىلى، ويشىل عۇلاما احماد يبن رۋشد، قانداي دا ءبىر حالىقتىڭ قور بولۋىنا ونىڭ جاھيلدىگى (ناداندىعى) سەبەپ دەگەن ەكەن. ياكي بۇقارانى ناداندىققا جەتەكتەيتىن دۇنيە – بىلىمنەن الىستاۋى. ء«بىلىمسىز ادام – بىلتەسىز شام سياقتى» دەگەندەي، ول جارىق شاشپايدى. باسقانىڭ قورلاۋىنا، ساياسي-تاريحي تانىم تۇرعىسىنان ايتقاندا وتارلىق قامىتىن كيۋگە بەيىم كۇيگە ۇشىرايدى. وتكەن عاسىر باسىندا اقىن ماعجان جۇمابەۆ ايتقانداي قازاق حالقى «ۇيقى باسقان قاباعىن، باستىرا كيگەن تىماعىن، جالقاۋلىقتى جار كورگەن. جۇرگەن ەسكى زاڭىمەن، الدىنداعى مالىمەن، بىرگە جۋساپ، بىرگە ورگەن» قاۋىمعا اينالدى دا پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋىنا تاپ بولدى.

بۇل ءۇردىس كوشپەلى ومىردەن ءالى اجىراما­عان حالىقتىڭ سان عاسىردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان قوعامدىق قاتىناسى مەن ءومىر ءسۇ­رۋ داعدىسىن وزگەرتىپ جىبەردى. ەڭ سورا­قىسى، ەلى­شىلىك بەرەكە-بىرلىككە جانە تۇستاستىققا نۇق­سان كەلتىرەتىن زاڭ-جارعى­لار قابىلداندى. مى­سالى، 1868 جىلى «ورال، تورعاي، اقمولا، سەمەي وبلىستارىن باسقارۋ جايلى ۋاقىتشا ەرە­جە» قابىلدانىپ، قازاق اراسىنداعى اعا سۇل­­تاندىق بيلىك جويىلىپ، رەسەيدىڭ باسقا­رۋ جۇيەسىن جاقتايتىن بولىستىق باسقارۋ قابىلداندى.

«جوعارىدا قابىلدانعان جاڭا نيزام ەرە­جەسىنىڭ نەگىزىندە، – دەپ جازادى ۇلكەن قالامگەر ءابىش كەكىلباەۆ: – ەل ىشىندە الاۋىزدىق پەن بەرەكەسىزدىك ءورشىپ كەتتى، بايىرعى قالىپتاسقان ەل بيلەۋ جۇيەسى ادەيى اياققا باسىلدى، جاڭادان «ۋەزدنىي ناچالنيك»، «زەمسكي ناچالنيك» دەيتىندەر پايدا بولدى. قازاق دالاسى ءداستۇرلى مەملەكەتتىك سيپاتىنان ايىرىلدى، باسقا توپىراقتا قالىپتاسقان بيۋروكراتتىق بيلەۋ جۇيەسى كۇشپەن تەلىندى. ەلدەن گورى ءوز باسىن، ۇلتتان گورى اعايىنىن كوبىرەك قامتىپ، اقىلدان گورى ايلا-شارعىنى كوبىرەك مالداناتىن پىسىقايلاردىڭ «پارتياشىل»، «توپشىل» كۇرەسى ەتەك جايدى. رۋ-رۋ بولىپ، اتا-اتا بولىپ، بيلىككە تالاسۋ دا سودان شىقتى»، دەپ بايان ەتسە، 1914 جىلى «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ 13-سانىندا جاريالانعان، ءىى ەكاتەرينا پات­شايىمنىڭ قولى قويىلعان «قازاق جەرىن وتار­لاۋ جوسپارى» جايلى قۇپيا جارعىدا: «قا­زاق­تىڭ رۋ باسىلارى مەن سۇلتاندارىن بىرى­مەن-ءبىرىن اراز قىلىپ، بىرىمەن-ءبىرىن يتتەي تالاستىرىپ، ءبىرىنىڭ ەتىن ءبىرى جەيتىندەي ءىس قىلۋ كەرەك. ول ءۇشىن اتام زاماننان قالىپ­­تاسقان حاندىق بيلىكتى الىپ تاستاۋ ارقى­لى، قارا قازاقتىڭ بيلىكقۇمار ءناپسىسىن وياتىپ، اراسىنا وت تاستاپ، بىت-شىت ەتۋ كەرەك» دەلىنگەنى جايلى مالىمەت ايتىلىپتى (ق.ءابۋوۆ. قازاقستان تاريحىنىڭ «اقتاڭداق» بەت­تە­رىنەن. الماتى، «قازاقستان». 1994 ج. 47-ب) .

«ويتكەنى وتارشىلار اۋەلى، قازاق قوعامى­نىڭ رۋلىق تۇتاستىعى جۇيەلەنە وتىرىپ، قوعام­دىق باسقارۋدىڭ بيىك يەرارحياسى حاندىق بيلىكتى بەرىك ۇستاپ تۇرعانىن جاقسى ءبىلدى. ويتكەنى قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى رۋ-تايپالىق جۇيەسى مەن سول جۇيەگە ورايلاسا قالىپتاسقان پوتەستارلى-ساياسي قۇرىلىمىن جويمايىنشا، قازاق قوعامىنا تولىق ۇستەمدىك ەتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى»، دەپ جازادى جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەك 2008 جىلى جارىق كورگەن «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» اتتى كولەمدى مونوگرافياسىندا.

ءسويتىپ، وتارلاۋشى سىرتقى كۇش قازاقتار­دىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسىپ، اسىرەسە رۋ-جۇزدەردىڭ اسكەري-ساياسي جاعىنان باسىن قوسپاۋعا قاتتى ارەكەت جاساپ، تايپالىق وداق اراسىنا وت سالىپ ەلىشىلىك ارازدىقتى قوزدىرۋدى كوزدەدى. اقىرىندا، ولار قازاق قوعامىن رۋلىق بولشەك­تەۋ ارقىلى عاسىرلىق قالىپتاسقان ءبىتىم-قۇرى­لىمىن، ۇلىستىق تۇتاستىعىن، اعايىنارالىق بەرەكە-بىرلىگىن بۇزۋدىڭ وتە ءبىر تاپتىرماس تەتى­گىن تاپتى جانە ونى جۇيەلى تۇردە، زاڭ مەن اسكەري قۇرىلىم كۇشتەردى پايدالانا وتىرىپ، ىسكە اسىردى.

مۇنداي كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى توقتاتۋعا اعا سۇلتانداردىڭ شاماسى دا كەلمەدى، بيلىگى دە بولمادى. عالىم تۇرسىن جۇرتباي ايتقانداي، قارادان شىققان اعا سۇلتانداردىڭ دابىرايعان اتى عانا بولدى. بارلىق ءىستى قاسىنداعى كومەك­شى ەكى ورىس مايورى جۇرگىزدى. بولىس سايلاۋ رۋلىق قۇرامدى ادەيى ەسەپكە الماي، تەرري­توريالىق بولىك بويىنشا جۇرگىزىلدى. بۇل ارالاس رۋلاردىڭ ورتاسىنا وت تاستاعانمەن بىردەي بولدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ارقالىقتا مىڭ ادام كۇي تارتتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:45

كوشباسشى وزگەرگەن جوق

سپورت • بۇگىن، 08:44

قالا كۇنىندەگى بايگە جارىسى

سپورت • بۇگىن، 08:42

يسپانيادا ولجالى بولدى

تەننيس • بۇگىن، 08:40

ورگانيكالىق قالدىقتاردى وڭدەيدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:38

جاسىل مەتاللۋرگيا قازىر دە بار

قازاقستان • بۇگىن، 08:37

دارىگەر-جازۋشىلار

ادەبيەت • بۇگىن، 08:34

زاڭسىز سالىنعان ءۇي ءسۇرىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

جالعان شوت-فاكتۋرا جارعا جىقتى...

ايماقتار • بۇگىن، 08:27

قىمبات وپەراتسيانى تەگىن جاسادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:22

5 ادام سۋعا كەتتى

قوعام • بۇگىن، 08:20

جاستارعا ارنالعان جارمەڭكە

قوعام • بۇگىن، 08:18

جاستار جۇمىسپەن قامتىلدى

قوعام • بۇگىن، 08:15

سالعىرتتىق سان سوقتىرماسا ەكەن

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

كيىكتەر كىمگە كەدەرگى؟

قازاقستان • كەشە

ەكى اۋىلعا گاز جەتتى

ايماقتار • كەشە

ينفلياتسيا يىلە مە؟

قوعام • كەشە

ءدارى مەن ءسوز ءدارۋى

مەديتسينا • كەشە

«التايداي جەر قايدا؟!»

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار