ياعني دەنساۋلىق دەگەنىمىز – ءتان, رۋحاني جانە الەۋمەتتىك يگىلىكتىڭ جيىنتىعى. دەنەنى فيزيكالىق تۇرعىدان ۇنەمى شيرىقتىرۋ, شىنىقتىرۋ, سانانىڭ ساپا دەڭگەيىن كوتەرۋ, ينتەللەكت ءورىسىن كەڭەيتۋ, رۋحىڭدى شىڭداۋ – وسىنىڭ ءبارى دەنساۋلىققا قىزمەت ەتەدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. مىسالى, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ساراپشىلارىنىڭ دەرەگى بويىنشا ادام دەنساۋلىعىنىڭ 49-50%-ى ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا, 17-20%-ى قورشاعان ورتانىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى دەيدى. سونىمەن قاتار ادام دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن نەگىزگى فاكتورلار: دەنە قوزعالىسىنىڭ توقىراۋى سالدارىنان (گيپوديناميا) ارتىق سالماقتىڭ پايدا بولۋى, جۇيەسىز, ءھام رەتسىز تاماقتانۋ, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى, وندىرىستە جانە تۇرمىستا كۇيزەلىس تۋعىزاتىن وقيعالار, زياندى ادەتتەر: شىلىم شەگۋ, الكوگول پايدالانۋ, ناشاقورلىق, ت.ب.
جاسىراتىنى جوق, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە قاۋىپتى دەرت – ناشاقورلىقپەن اينالىساتىندار سانى ءوسىپ بارادى. ەسىرتكىنىڭ مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك پروبلەمالارى رەسپۋبليكالىق ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ەلىمىزدە بۇل كەسەلگە تاۋەلدى بولعانداردىڭ سانى 250 مىڭنان اسسا, 1,5 ملن ادام ناشاقورلىققا بەيىم ەكەن. اسىرەسە, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ وسىنداي قاتەرلى ادەتكە اۋەستەنۋى قوعامدى ويلاندىرۋعا ءتيىس. اكادەميك, دارىگەر ن.اموسوۆ, عالامدا دەنساۋلىقتى ايىرباستايتىن ەش نارسە جوق دەسە, شاكارىم اتامىز: «دەنەڭ – جان نۇرلى بولسا, جوندەلمەك» دەيدى. ياكي اتامىز قازاقتىڭ ء«تانى ساۋدىڭ – جانى ساۋ» دەگەنى ءتارىزدى.
وسى ورايدا الەۋمەتتانۋشى ماماندار مەن كاسىبي دارىگەرلەر دەنساۋلىق كەپىلى – سالاماتتى ءومىر سالتى دەيدى. بۇعان دەنەشىنىقتىرۋ, سپورت, تۋريزم, تابيعات اياسىنداعى سەرۋەن, تازا اۋادا ءجۇرۋ, ت.ب. شارتتاردى جاتقىزىپتى. مىسالى, كەشكى تاماقتان سوڭ, تازا اۋادا ءبىر-ەكى ساعات سەرۋەن قۇرىپ, ودان كەيىن ۇيىقتاۋدىڭ پايداسى زور. ۇيقى 7-8 ساعاتتان كەم بولماۋى ءتيىس. ءار ادام جىل سايىن ءبىر رەتكى ەڭبەك دەمالىسىن ءتيىمدى پايدالانعانى ءجون. سونىمەن قاتار اللا تاعالا تابيعاتتى ادام ءۇشىن جاراتقانىن جانە ونى دۇرىس پايدالانۋدى پارىز ەتكەنىن, تىرشىلىگىنە, دەنساۋلىعىنا زيان كەلمەيتىندەي جاعدايدا قاجەتىنە جاراتۋدى سالاماتتى ءومىر سالتى دەيمىز.
ادام ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىنا زيانىن تيگىزەتىن جات ادەتتەردەن اۋلاق بولعانى ءجون. ولار – تەمەكى تارتۋ, سپيرتتىك ىشىمدىكتەر مەن ەسىرتكى زاتتارىنا تاۋەلدىلىك. اراقتىڭ ورنىنا قىمىز بەن قىمىران ءىش, تەمەكى تارتۋدىڭ ورنىنا تازا اۋادا كوبىرەك ءجۇر. جاستارعا ەسىرتكىنى پايدالانبا, ودان دا مادەني كوپشىلىك ورىندارىنا بارۋدى ادەتكە اينالدىر دەر ەدىك. ەڭبەك ادامدى تاربيەلەيدى. سوندىقتان جۇمىس ىستەۋدەن قاشپاعان ءجون. جالقاۋلىققا سالىنۋدىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. يماندىلىق جولىنا ءتۇسىپ, جىلىنا ءبىر كەلەتىن ورازانى تۇتىپ, ونىڭ ءتارتىبىن ساقتاعان دۇرىس. دۇنيەدە بۇعان تەڭ كەلەتىن ەشتەڭە جوق. ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىز: ء«بىز سەمىرتتىك دەنەنى ازىقپەنەن, بايلاپ بەردىك جاندى وعان قازىقپەنەن, ۇيقى, تاماق كۇيلەگەن سورلى دەنە, قۇتىلار ما وسىنداي جازىقپەنەن» دەپ بەكەر ايتقان جوق.
وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن ازامات ءوز دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا نەمقۇرايدى قارايدى. ءتىپتى دەنساۋلىعى وزىنە ەمەس, تەك دارىگەرلەرگە قاجەت سياقتى مەديتسيناعا دەگەن تۇتىنۋشىلىق نەمەسە ماسىلدىق پيعىل باسىم. دارىگەرلەر قانشا ەسكەرتسە دە, جامان ادەتتەردەن ارىلعىسى كەلمەيدى. تەمەكى تارتادى, ناسىباي اتادى, اراق ىشەدى. حالقىمىزدىڭ «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەگەن دانا قاعيداسىن ءاردايىم جادىمىزدان شىعارماي, ومىرلىك ۇستانىم ەتۋگە ءتيىسپىز.
وسى ورايدا ايتارىمىز, حالىق دەنساۋلىعى دەگەنىمىز – تەك مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي تىرلىگى عانا ەمەس, تۇتاس قوعامنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋعا جانە نىعايتۋعا ارنالعان ۇيلەسىمدى ارەكەتتەردىڭ جەمىسى. ال قوعامدا قالىپتاسقان جامان ادەتتەرگە كىنالى – ادامداردىڭ ءوزى. وسىنداي جات, جامان ادەتتەردەن بويىمىزدى اۋلاق ۇستاپ, توزىمدىلىك, تاباندىلىق تانىتىپ, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى جوعارى ۇستاي ءبىلۋىمىز كەرەك. بولاشاعىمىز نۇرلى, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى باياندى بولسىن دەسەك, ەل بولىپ, حالىق بولىپ بولاشاعىمىزدى, ۇلتىمىزدى, تەگىمىزدى جوعالتىپ الماۋ ءۇشىن ناشاقورلىق, سپيد, ىشىمدىك, تەمەكىدەن بويىمىزدى اۋلاق ۇستاپ, بۇل تۇنەكتەن ارىلۋدىڭ جولىن ىزدەپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتايىق. حالىقتىڭ دەنساۋلىعى – ەل دامۋىنىڭ اسا ماڭىزدى تۇتقاسى, بولاشاعىمىزدىڭ كەپىلى.
