شىنايى شىندىق شىرايى

اتام قازاقتان قالعان ءبىر قاعيدا بار. ول: «كورگەندى كىسى كورگەنىن, كورگەنسىز كىسى بەرگەنىن ايتادى» دەپ كەلەدى. قازىر قازاق باسپاسوزىنە قاجەت نارسە – سول كورەگەندىك. كورەگەندىكپەن قوعامداعى باردى باعالاپ, جوقتى تۇگەندەپ وتىرۋ قالامگەردىڭ باستى پارىزى دەپ بىلەمىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە بەلگىلى جۋرناليست, پرەزيدەنت گرانتى مەن جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ارىپتەسىمىز جاقسىباي سامراتتىڭ ۇشقىر ويىنان, قارىمدى قالامىنان تۋعان دۇنيەلەر وقىرمانىن سەلت ەتكىزبەي قويمايدى. اسىرەسە, ونىڭ كوركەم دۇنيە مەن پۋبليتسيستيكانى ۇشتاستىرا جازىپ كەلە جاتقانى سۇيسىنتەدى. اقيقاتتىڭ بەتىنە تۋرا قاراپ, «جارتىلاي شىندىق وتىرىكتەن دە قاۋىپتىرەك. ادەتتە بويامالى جارتىلاي شىندىققا قاراعاندا, وتىرىكتى تانىپ قويۋ وڭاي», دەيتىن ت. گيپپەل سوزىنە زەيىن قويىپ جازعان ءار ماقالاسى مەن كوركەم ەسسەلەرىنەن, سۇحباتتارىنان الار تاعىلىم از ەمەس. سونداي جاقسى دۇنيەلەردىڭ باسىن قوسقان ارىپتەسىمىزدىڭ جيناعى «جىلدار جىلجىپ بارادى...» دەپ اتالادى. بۇل كىتاپتاعى تانىمدىق جازبالار ءۇش بولىمگە توپتاستىرىلعان ەكەن. قيلى-قيلى تاعدىرلاردى, قىزىقتى وقيعالاردى قامتيتىن العاشقى بولىمدە الەم تانىعان ايتۋلى تۇلعالارمەن وتكىزىلگەن سۇحباتتار, تاريحي وقيعالار كورىنىس تاۋىپتى. سونىڭ ءبىرىنشىسى, ءومىرى ولشەۋسىز ۇزاق دەگەن كسرو ويران بولعان تۇستا ەل تاعدىرى, جەر تاعدىرى, ءتىل تاعدىرى تۋرالى تولعاقتى بايلامدارىن تاراتىپ ايتىپ: «حالىقتىڭ ماڭگى عۇمىرى ونىڭ تىلىندە. ءاربىر ءتىل ءوزىنىڭ حالقى ءۇشىن ۇلى», دەگەن الەم تانىعان شىڭعىس ايتماتوۆ تۋرالى ەكەن. اڭگىمە ۇستىندە قازاق پەن قىرعىزعا تەلقوڭىرداي بولعان تەكتى ايتماتوۆ الاساپىران تۇستا تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋدىڭ جولى بىرلىك ەكەنىن ارىدان قوزعاپ: «بەتەگە كەتسە – بەل قالادى, بەكتەر كەتسە – ەل قالادى, ال بەرەكە كەتسە نەڭ قالادى», دەگەن قاناتتى سوزگە تىزگىن تارتىپ, قاناتتاس جاتقان باۋىرلارعا ەندىگى ايتارى – بابالار ۇلگىسىن جالعاستىرۋ عانا قالىپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتىپتى. ال قازاق عىلىمىنىڭ ايتۋلى وكىل­دەرىنىڭ ءبىرى, از عۇمىرىندا ارتىنا ولمەس مۇرا قالدىرعان, اكادەميك مۇرات ايتقوجين تۋرالى ەسسەدە ەستىلەر ەستە ۇس­تايتىن ماعلۇماتتار مولىنان. عىلىم, ءبىلىم سالاسىنداعى ايتقوجيندار اۋلەتى كوپ جاعدايدا وزگەنى تاڭداندىرماسا, وزدەرى تاڭدانا قويمايتىن ەۆرەي جۇرتىن سۇيسىنتكەن بىرىنەن-ءبىرى وتەتىن التى وقى­مىستىنىڭ ءومىر جولى كەيىنگىگە ساباق بولارلىق. ولار اشقان جاڭالىق كسرو زامانىندا تالايدى تامساندىرعانىنا ناقتى دالەل, دايەكتەر كەلتىرەدى. قازاق ادەبيەتى مەن جۋرناليستيكاسى بىرەگەيلەرىنىڭ ءبىرى ءانۋار ءالىمجانوۆ ەدى. ول قالامگەرلىگىمەن قاتار, كورنەكتى قوعام قايراتكەرى دە بولاتىن. توتاليتارلىق ءداۋىر دەلىنەتىن مەملەكەت داۋىرلەپ تۇرعاندا العىرلىعىمەن تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەندەپ ءجۇرىپ قازاق حالقىن دۇنيە جۇزىنە مۇمكىندىگىنشە تانىتقان ساناۋلى ازاماتتاردىڭ ءبىرى دە وسى اناعاڭ بولعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىستىمىز. «كسرو-نى تاراتقان قازاق» دەگەن ەسسەدە سول ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ قالت-قۇلت ەتىپ تۇرعان كسرو-نى تاراتۋ جونىندەگى ءوزى دايىنداعان تاريحي دەكلاراتسيانى دەپۋتاتتار الدىندا جاريا ەتكەنى العا تارتىلادى. ونى ءۇنسىز تىڭداعانداردىڭ اراسىندا بۇلقىنعاندار دا, بۇلت ەتە تۇسكەندەر دە از بولماعانىن مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ جەتكىزەدى. شەڭبەردىڭ ىشىندەگى جۇرتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى شارتىق وي-ولشەمىنەن بيىك تۇرعانىن بولجاعان انەكەڭ باتىلدىقپەن الگى قۇندى قۇجاتقا قول قويىپ, كەڭەس زامانىنىڭ سوڭعى دەمىن بىتىرگەن بولاتىن. سول تۇستا بۇل – قازاقتىڭ قايسارلىعىن, ءجونى كەلگەندە, جۇيەسى بارعا جوڭكىلمەيتىنىن دايەكتەگەنى انىق. وسىنىڭ ءبارى ەسسەدە جان-جاقتى قامتىلعان. سول سەكىلدى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ جاڭا باستاعان تىرلىك-تىنىسىنا ءتۇرلى جولمەن ىشتارلىق جاساعان وزگەلەردىڭ وزەۋرەگەن ىسىنە قاسقايىپ قارسى شىققان پروفەسسور الدان ايىمبەتوۆ تۋرالى جازعان دۇنيەسى كىمدى دە بولسا سەلت ەتكىزبەي قويمايدى. جۋرناليست حالقىمىزدىڭ وسىنداي اسىل تەكتى ۇلىن ارداقتاۋدىڭ كەمشىن سوعىپ جاتقانىن العا تارتىپ, ءوزىمىز ۇلگى ەتىپ جۇرگەن وركەنيەتتى ەلدەر مۇنداي ايتۋلىسىن بيىككە كوتەرىپ, ۇلگىسىن ۇكىلەپ, كەيىنگىگە تانىستىرىپ وتىراتىن سانامىزعا سالىپ, بۇل جاعىنان كەمشىن سوعىپ جاتاتىن كەرەناۋلىعىمىزعا كەيىستىك تانىتادى. كىتاپتاعى ماعجان جۇماباەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, وزگە دە جاقسى-جايساڭدار تۋرالى جازبالار دا مولىنان. سولتۇستىك وڭىردەگى ەل, جەر, ءتىل, ءدىن ماسەلەسى دە كەڭ قامتىلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, زامان ءسوزىن جاريالاعان جاڭا جيناق قوسپاسىز اقيقاتتى, شىنايى شىندىقتى قالىڭ جۇرتتىڭ الدىنا تارتادى. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان».