قوعام • 15 مامىر، 2022

پرەكارياتتار تابى: تۇراقسىز جۇمىستىڭ تۇراقتى وكىلدەرى

190 رەت كورسەتىلدى

تۇراقسىز جۇمىسقا ەتى ۇيرەنگەن ادامنىڭ تۇراقتى تابىسى دا، كىرىسى دە بولمايدى. وكىنىشكە قاراي، ەلىمىزدە «جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەدىنى» ءجون ساناپ، تاڭعى اسىن تاڭىردەن كۇتەتىن، بولاشاعى ب ۇلىڭعىر، الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قورعالعان ادامداردىڭ سانى كۇن ساناپ ارتىپ بارادى. ازىرگە الەم جۇرتشىلىعى وركەنيەتتى قوعامنىڭ وزەگىنە تۇسكەن وسىناۋ جەگى قۇرتتى جەڭە الاتىن جول تاپقان جوق. جەڭۋ بىلاي تۇرسىن، جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ جارىلقاۋىنا قاراپ ۋاقىتشا جۇمىستىڭ ۋاقىتى ەندى كەلدى مە دەگەن ويدا قالامىز...

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قورعالادى

الەمدە ەڭبەك نارىعىندا پايدا بولعان ماسەلەلەردى مايشاممەن قارايتىن ماڭدايالدى ماماندار بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى بريتاندىق زەرتتەۋشى، ەكونوميست گاي ستەندينگ سانالادى. ول ءححى عاسىردىڭ جاھاندىق نارىق جۇيەسىندەگى تاپتىق قاتىناستاردى جانە جاڭا ەڭبەك تابىنىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسىن زەرتتەي كەلە «پرەكاريات» تەرمينىن ەنگىزگەن بولاتىن. پرە­كاريات (precarious) ءسوزى اعىلشىن تى­لىن­نەن اۋدارعاندا تۇراقسىزدىق ۇعى­مىن بىلدىرەدى. الەۋمەتتانۋشى ايگۇل سادۋاقاسوۆانىڭ ايتۋىنشا، پرەكاريات تەورياسىن العاش رەت زەرتتەۋ دەڭگەيىنە شىعارعان تۇلعا دا وسى گ.ستەندينگ بولاتىن.

– بريتاندىق ەكونوميست پرەكاريات­تار­دى قوعامدا ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى جاڭادان قالىپ­تا­سىپ كەلە جاتقان تاپ سانايدى. ءارى مۇنى قاۋىپتى تاپ رەتىندە ايقىندايدى. گ.ستەندينگ پرەكارياتتاردى بۇعان دەيىنگى كەزەڭدە پايدا بولعان پرولەتاريات­تارمەن سا­لىستىرىپ، جاڭا تاپتىڭ قالىپتاسا باس­تاۋىن كوپ جاعدايدا تۇراقسىز جۇمىس­سىزدىقپەن بايلانىستىرادى. پرە­كاريات قاتارىنا ناقتى قانداي توپتار­دىڭ كىرەتىنىن جىلىكتەپ، ءبولىپ-جارىپ ايتۋ قيىن.

ونىڭ ايتۋىنشا، سەبەبى ءاربىر ەكونو­مي­كا­لىق جۇيەنىڭ وزىنە عانا ءتان سيپاتتا­ما­لارى بولادى. ماسەلەن، تۇراقسىز جۇ­مىس­سىز ىستەيتىن ادام ەڭبەكاقىسىنا تو­لىق­قان­دى ءومىر سۇرە المايدى. ونداي ادام­نىڭ كوبىنە-كوپ شىعىس جانە كىرىس مولشەرى ءبىر-بىرىمەن سايكەس كەلمەي جاتادى. مۇنداي تۇلعالار بىرنەشە كىرىس كوزىنە تاۋەلدى. سونىڭ سەبەبىنەن تۇراقسىزدىق ماسەلەسى پايدا بولادى. كەلە-كەلە بۇل ادەت ءومىر سالتىنا اينالىپ، ەرتەڭىن ناقتى بولجاي المايتىن، قانداي جاع­داي­عا تاپ بولاتىنىن بىلمەيتىن ادامدار قالىپتاسادى، – دەدى ا.سادۋاقاسوۆا.

الەۋمەتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل جاعدايدىڭ ءتىپتى ءبىلىم دەڭگەيىنە دە قاتىسى جوق. سەبەبى بۇل تاپقا كىرەتىن ادام­داردىڭ اراسىندا جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار دا ءجيى كەزىگەدى. ولاردى ەركىن ما­مان­دىقتىڭ يە­لە­رى نەمەسە بۇگىنگى تىل­مەن ايتقاندا فري­لانسەرلەر دەۋگە بولادى.

– پاندەميا كەزىندە، ارينە فريلانسەر، اۋتسورسينگ قىزمەتتەرى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءتيىمدى جولىنا اينالدى. بەتپە-بەت قارىم-قاتىناس ورناتۋ قيىنداعان تۇستا قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدەن وزگە امال قال­ماعانى انىق. الايدا بۇل ءۇردىس تۇ­راقتى جاعداي رەتىندە جالعاسا بە­رە­­تىن بولسا، فريلانسەردىڭ ءبىر جوبادان ەكىنشى جوباعا اۋىسۋىنا، تۇراقسىز جۇ­مىس ىستەۋىنە تۋرا كەلەدى. مۇنىڭ سوڭى كىرىس كوزىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا اكەلىپ سوعادى. بۇل از دەسەڭىز، پرەكارياتتاردىڭ بۇگىن­گى قوعامعا دا ايتارلىقتاي اسەرى بار. نەگە؟ سەبەبى بۇگىنگى ەكونوميكالىق قيىن­شىلىقتارعا بايلانىستى پرەكاريات­تاردى ءالسىز توپقا جاتقىزۋعا تۋرا كەلىپ وتىر. ەڭبەك نارىعىندا تەك تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ادامدار عانا الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىمەن قامتىلادى. ماسەلەن ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر­عان ادامدار بار. ستاتيستيكالىق ما­لىمەت­تەرگە سايكەس، بۇگىندە ەلىمىزدە مۇن­داي ادامداردىڭ سانى 2 ميلليوننان اسادى. ولاردىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى جوق. نارىقتىڭ وزگەرۋىنە قاراي ولار دا جۇمىس ىستەۋ باعىتىن وزگەرتۋگە ءماج­بۇر. ءبىر جاعى­نان مۇنى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ يكەم­دى ءتۇرى دەپ باعالاۋعا بولاتىن بولسا، ەكىنشى جاعى­نان الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەسى كەنجەلەپ قالاتىنىن دا ەسكەرۋىمىز قاجەت. مەملەكەتتىڭ سالىق تۇرىندەگى كىرىسى دە ازايادى. زەينەتاقى تولەۋ ماسەلەسى قيىندايدى. تۇراقسىزدىق، مىنە وسىلاي پايدا بولادى، – دەدى الەۋمەتتانۋشى.

ا.سادۋاقاسوۆانىڭ ايتۋىنشا، بۇل توپقا جۇمىسسىز ادامدار دا كىرەدى. ولار­دىڭ ءوزى ەلىمىزدە رەسمي جانە بەيرەسمي جۇ­مىس­سىزدار رەتىندە ءبولىپ قاراس­تىرى­لا­دى. ياعني بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا جۇمىس تابۋ مەن مۇلدە جۇمىسسىز بولۋ سىندى ەكى كاتەگوريا بار.

كەلەشەك جاستار كەدەيدىڭ كەبىن كيمەسىن دەسەك...

– پاندەمياعا دەيىنگى، پاندەميا كە­زىن­دەگى جانە پاندەميادان كەيىنگى ءۇش كەزەڭدى سالىستىرىپ قارايتىن بول­ساق، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە ساي­كەس، ەلىمىزدە 2020 جىلعى 3-توقساندا جۇ­مىسسىزدىق دەڭگەيى 5%-عا دەيىن جوعارىلادى. بۇل كورسەتكىش 4-توقساندا نەبارى 4،9%-عا تومەندەدى. ياعني رەسمي تۇردە 147 مىڭ ادام جۇمىسسىز قالدى دەگەن ءسوز. بەيرەسمي كور­سەتكىش بۇدان دا جوعارى. ەڭ وكىنىشتىسى سول، وسى جۇمىسسىزدىقتىڭ سالدارىنان كەدەي توپتار پايدا بولا باستايدى. ەگەر جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى تۇراقتى جاعدايعا اينالا باستايتىن بولسا، مۇنداي ادامدار كەدەيشىلىك دەڭگەيىنە ءتۇسىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى پاندەميا كەزىندە جۇمىسسىزدار قاتارىنا ءبىلىمدى ازاماتتار دا قوسىلىپ كەتكەنى بايقالىپ وتىر. 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 14،2%-عا ءوستى. ارينە، بۇل جاعدايدى ەڭ الدى­مەن ەڭبەك نارىعىنداعى وزگەرىس­تەر­مەن باي­لانىستىرۋعا بولادى. اسىرەسە، جۇ­مىسسىزدىق دەڭگەيى ەر ادامدارمەن سالىستىرعاندا ايەلدەر اراسىندا جو­­عارى. سوندىقتان بۇل توپتاردىڭ پرە­­­كا­رياتتار تابىنا قوسىلىپ كەتۋ قاۋ­­پى بار، – دەدى ا.سادۋاقاسوۆا.

جالپى، پرەكارياتتار تابى بەلگىلى ءبىر الەۋ­مەتتىك توپتان قۇرالمايدى. سوعان قاراماستان ەڭ نەگىزگى ەكى كريتەريى بار. سونىڭ العاشقىسى تۇراقتى كىرىس بولسا، كەيىنگىسى – تۇراقتى جۇمىس ورنى.

– تۇراقتى جۇمىس ورنى دەگەنىمىز نە؟ ماسەلەن، ادام ءبىر مەكەمەدە جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن. الايدا ءبىر مەكەمەدە ەڭبەك ەتكەنىمەن، سول مەكەمەنىڭ ىشىندە قايتا-قايتا جۇمىس اۋىستىرۋدىڭ ءوزى دە ادامدى بەيرەسمي، پسيحولوگيالىق تۇرعىدا تۇراقسىز جاعدايعا قالدىرادى. مۇنداي تۇراقسىزدىق بىرتە-بىرتە قىزمەتكەردىڭ ەڭبەك ەتۋگە دەگەن ىنتاسىن تومەندەتىپ، جۇمىس ساپاسىنا، تۇپكى ناتيجەسىنە تەرىس اسەر ەتەدى. سونىڭ سالدارىنان ادام جۇيەدەن شىعىپ، جۇمىسىنان ايىرىلۋى دا بەك مۇمكىن، – دەدى الەۋمەتتانۋشى.

پرەكارياتتار تابىنا جۇمىسسىز جاس­­تاردى دا جاتقىزۋعا بولادى. سەبەبى ەلى­مىزدە جاستار اراسىنداعى جۇمىس­سىز­­دىق دەڭگەي جوعارى. اسىرەسە، ەڭبەك نارىعىنداعى جۇمىسسىز جاستاردىڭ ۇلەسى الماتى، تۇركىستان وبلىستارىندا باسىم. ياعني جاستاردىڭ تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلماۋى جانە العان ءبىلىمىنىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىسقا سايكەس كەلمەۋى الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىقتىڭ تۋىن جەل­بىرە­تە تۇسەدى.

ونلاين پلاتفورمادان وپا تاپپايمىز...

– جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامداردىڭ اراسىندا دا پرەكارياتتار تابىنىڭ وكىلدەرى بار. بۇل كوبىنە-كوپ جۇمىس بەرۋدىڭ ونلاين پلافورمالارىمەن بايلانىستى. مىسال رەتىندە جەتكىزىپ بەرۋشىلەر (كۋرەرلەر) مەن تاكسي قىزمەتتەرىن ايتۋعا بولادى. ماسەلەن، ەلىمىزدە كەڭ تاراعان «ياندەكس» جانە Wolt پلاتفورمالارى بار. پاندەميا كەزىندە وسى پلاتفورمالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى نارازىلىق ءبىلدىرىپ، جۇمىس بەرۋشىنىڭ كەڭسەسىنە كەلىپ تالاپتارىن قويعان بولاتىن. الايدا ەڭبەك كەلىسىمشارتى رەسىمدەلمەۋىنە بايلانىستى، نارازى توپ ارىز-تالاپتارىن ورىنداتا المادى. بۇل جاعداي تۇراقسىز جۇمىستىڭ سالدارىن اڭعارتتى. ەلەكتروندى، ونلاين پلاتفورماعا نەگىزدەلگەن جۇمىس كەزىندە كوبىنە-كوپ جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىس ىستەۋشى ءبىر-ءبىرىن بەتپە-بەت تانىمايدى. سونىڭ سالدارىنان جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى دە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە عانا بولادى. بۇل جاعداي ءبىر جاعىنان ەلىمىزدەگى ەڭبەك نارىعىنداعى رەسمي كەلىسىمشارت جاساۋ ماسەلەسىنە سايكەس كەلمەيدى. مۇنى مۇلدەم بولەك جۇمىس فورماسى دەۋگە دە بولادى. وسىنداي پلاتفورمالارعا ادامدار كوبىنەسە كىرىس كوزىنە، قاراجاتقا مۇقتاجدىقتان باراتىنى انىق. الايدا بۇل كىرىس كوزى قانشالىقتى تۇراقتى دەگەن سۇراققا ەشكىم ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى. سەبەبى ادام بۇگىن نەمەس ەرتەڭ اياقاستى جۇمىسىنان ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان تىڭ تەحنولوگيالارمەن قاتار پايدا بولعان جاڭا جۇمىس پلاتفورمالارىن دا پرەكاريات قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى، – دەدى ا.سادۋاقاسوۆا.

بۇگىندە پرەكارياتتار تابى – شاشى­راڭ­قى. ءاربىر الەۋمەتتىك توپتىڭ ىشىندە اتالعان تاپتىڭ وكىلدەرى بار. الايدا كەلە-كەلە كەلەشەكتە ۇلكەن توپقا اينالۋى مۇمكىن. سوعان قاراماستان، ەلىمىزدە ناق وسى ماسەلەگە ءجىتى نازار اۋدارىلماي وتىر. وسى كۇنى تەك جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن جانە جۇمىسسىز ازاماتتار دەگەن رەس­مي ەكى كورسەتكىشكە عانا زەر سالىپ كەلەمىز. ياعني ەكونوميكالىق كورسەت­­كىشتەردى عانا كورىپ وتىرمىز. سونىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك جانە ساياسي كورسەت­كىش­تەر­دى ايقىنداي العان جوقپىز.

– قاڭتار وقيعاسى كەزىندە ەرەۋىلگە جۇمىسسىز ادامدار، جاستار قاتىستى دەگەن مالىمەتتەر بولدى. الايدا ەرەۋىلگە كىمنىڭ شىققانى، ولاردىڭ اراسىندا قانداي توپتاردىڭ باسىم بولعانى ءالى دە تولىق انىقتالعان جوق. ارنايى زەرتتەۋ دە جۇرگىزىلمەدى. دەي تۇرعانمەن، جىل باسىنداعى وقيعانىڭ پورترەتىن جاسايتىن بولساق، الاڭعا شىققانداردىڭ اراسىندا جۇمىسسىز، جاعدايى تومەن جاستاردىڭ بولعانىن اڭعارار ەدىك. تەك قانا جاستار ەمەس، ەڭبەك نارىعىندا بەلگىلى ءبىر ورىن الاتىن، جۇمىس كۇشى بو­لىپ سانالاتىن ورتا بۋىن وكىلدەرى دە بولدى. ءبىلىم دەڭگەيىن سارالايتىن بولساق، شەرۋگە شىققانداردىڭ اراسىندا جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار دا بولعانىن بايقايمىز. الايدا ولاردى پرەكارياتتار تابىنا جاتقىزۋعا بولاتىن ناقتى ءبىر سەبەپ بار. ول – قالىپتاسپاعان ساياسي كوزقاراس پەن تۇراقسىز ساياسي مىنەز-ق ۇلىق. سوندىقتان پرەكاريات تەك ەكونوميكالىق ەمەس، قوعامداعى باسقارۋ جۇيەسىنە قول جەتكىزۋ ءھام ءوز ۇلەسىن قوسۋ كورسەتكىشى ىسپەتتى.

الەمدە ءبىر رەت بولسىن ۋاقىتشا جۇمىسپەن ۇرتىن مايلاپ، جۇرەك جالعاپ كورمەگەن ادام كەمدە-كەم. اسىرەسە ستۋدەنتتىك شاق­تا شارق ۇرىپ ۋاقىتشا ناپاقا تاۋىپ جۇرەتىندەر جەتىپ ارتىلادى. الايدا ءبىر كۇندىك تابىس تابۋ مەن ونى ۇدايى ۇردىسكە اينالدىرىپ الماۋدىڭ اراجىگىن اجىراتا ءبىلۋ دە ادامدىقتىڭ ايناسى ىسپەتتى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وڭىرلەردە جىل سايىن 10 مىڭ تۇرعىنعا 100 تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. كەلەشەكتە حالىق سانىنىڭ ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ، نەگىزىنەن 2025 جىلعا دەيىن 780 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى دەگەن بولجام بار.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار