– اناڭىز سوعىس باستالماي تۇرىپ-اق اەروكلۋبتا وقىدى. نەگە ۇشقىش بولۋعا قىزىققان؟
– ول ۋاقىتتا كەڭەس وداعى ميلليتاريستىك مەملەكەت يدەياسىن ۇستاندى. حالىق ۇشقىشتار مەن تەڭىزشىلەر تۋرالى كوپ ەستيتىن. گازەت, راديودا ۇشقىشتاردىڭ جەتىستىكتەرى مەن جۇمىستارى ءاردايىم بەرىلىپ تۇردى. ياعني ولاردى سول زاماننىڭ باتىرلارى سىندى كورسەتتى. چكالوۆ, گروموۆ, گريزودۋبوۆا, راسكوۆا ەسىمدەرىن جۇرت جاقسى تانيتىن. ولار ءتىپتى كەيىن ء«ستاليننىڭ سۇڭقارلارى» اتانىپ كەتتى. جاستاردى اۆياتسيا سالاسىنا تارتۋ ماقساتىندا شىققان بۇيرىقتان سوڭ شەشەمىز سول اەروكلۋبقا قابىلداندى. ويتكەنى ول مەكتەپتە دە, پارتيا جۇمىستارىندا دا بەلسەندى بولدى. كومسومولدىق جۇمىسى رەتىندە باسقا وقۋشىلارعا ۇلگى ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن ونى ۇشقىشتار دايارلايتىن كلۋبقا جىبەرگەن. كلۋبقا 10-سىنىپتا بارىپ ءجۇرىپ, مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ اەروكلۋبتىڭ كۋالىگىن الدى.
– حيۋاز دوسپانوۆا 300-دەن استام رەت اۋەگە كوتەرىلگەن ەكەن. بۇل اقپارات قايدا تىركەلگەن؟
– ونىڭ ۇشۋ كىتاپشاسىندا 300-دەن اسا دەپ كورسەتىلگەن. ناقتى ەسىمدە جوق, ويتكەنى ول قۇجات جوعالىپ كەتتى. شەشەمنىڭ كىشكەنتاي ءارحيۆى بولاتىن. كەيىن ۇيدە جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە قوقىسپەن بىرگە جويىلىپ كەتتى. ول مەنىڭ كىنام.
ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن راسكوۆالار ايەلدەرگە ارنالعان ءۇش پولك قۇرعان: تۇنگى بومبالاۋشىلار, كۇندىز بومبالاۋشىلار جانە جويعىش ۇشقىشتار. بىراق جويعىشتار ستالينگرادتا قۇرىپ كەتتى. كۇندىز بومبالاۋشىلار كوبىسى قازا تاۋىپ, سوڭىندا ەرلەرمەن قوسىپ جىبەردى. ال تۇندە ۇشاتىندارعا كىشكەنە جەڭىل بولدى. ۇشاقتىڭ جىلدامدىعى 130 شاقىرىم, موتورى اسا كۇشتى ەمەس, دىبىسى دا قاتتى ەمەس. جاسىرىنىپ, جازدىڭ كۇنى تۇندە 10 رەت, قىستا 5 رەت ۇشادى.
ءستاليننىڭ بۇيرىعى بويىنشا ۇشقىش 30 رەت «شتۋرموۆكا» جاساسا, وعان «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرىلدى. ءبىزدىڭ تالعات بيگەلدينوۆ سونداي شتۋرموۆيك بولدى. ال تۇندە ۇشاتىندار ول اتاقتى بومبالاۋعا 1 000 رەت ۇشقان جاعدايدا عانا الدى. انام ەكىنشى اپاتتان كەيىن ۇشا الماعاندىقتان, بۇل مەجەگە جەتپەي, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان جوق. دەگەنمەن تۇنگى بومبالاۋشىلارعا 800-900 رەت ۇشقانى ءۇشىن دە بەرىپتى. شەشەمىز ەكىنشى اپاتتان كەيىن گوسپيتالدەن كەلگەن سوڭ دا ءبىر رەت ۇشقان. بىراق وعان وتە قيىن بولدى. Cۇيەكتەرى سىنعان سوڭ ونى ۇشاققا ءبارى كوتەرىپ وتىرعىزىپ جۇرگەن. ۇشاقتان تۇسەردە دە كومەكتەسكەن. سوسىن پولك باسشىسى سوعىس جاعدايىندا بۇلاي بولمايتىنىن ايتىپ, انامدى شتاب جۇمىسىنا اۋىستىرعان. سول ءۇشىن ول مايداندى شتاب وفيتسەرى بولىپ اياقتادى.
– مايىتحاناعا اپارىپ تۇرىپ, ءتىرى ەكەنىن بىلەتىن وقيعا وسى ەكىنشى اپاتتان سوڭ بولعان با؟
– ءيا, تاڭعا جۋىق ولار اەرودرومعا قايتىپ بارا جاتقاندا ەكى ۇشاق سوعىلعان. شەشەم يۋليا پاشكوۆامەن بىرگە وتىرعان. ولار تاڭ الاگەۋىمدە پولينا ماكوگونداردىڭ ۇشاعىن جاردان سوعىپ جىبەرەدى. تومەندەگى ەكى قىز سول ساتتە قازا بولدى. ال حيۋاز بەن يۋليانىڭ ۇشاعى جوعارىدا بولعان سوڭ, ولار قاتتى جارالاندى. شەشەم ۇشاققا وتىرعاندا قاۋىپسىزدىك بەلبەۋىن تاقپايتىن. دوسپانوۆانىڭ بەكىتىلمەيتىنىن پولكتا دا ءبارى بىلەتىن. ەگەر ۇشاق اپاتقا ۇشىراپ, قيراسا, ول سەكىرىپ ۇلگەرۋى كەرەك. وسى جولى دا سوعىلعاندا ول بەكىتىلمەگەن سوڭ ۇشىپ كەتسە كەرەك. ءسويتىپ تورتەۋىن دە مايىتحاناعا اپارعان. سوندا قالعان ءۇش قىز قاتىپ قالعان ەكەن. ال دوسپانوۆانىڭ دەنەسى جىلى بولىپ, ءتىرى ەكەن دەپ گوسپيتالعا جىبەرەدى.
– اناڭىزدىڭ مىنەزى قانداي بولدى؟ بالا تاربيەسىندە قاتال ما ەدى؟
– انام قاتال بولعان جوق. اتا-انام نەگىزىنەن قىزمەتتە بولدى. وتباسىمىزدا ءبارى ءوز رەتىمەن ءجۇرىپ جاتتى: مەن مەكتەپتە, ولار جۇمىستا. ال انامنىڭ مىنەزى قاراپايىم, كوپ سويلەمەيتىن. ول دەنساۋلىعىنا بايلانىستى زەينەتكە ەرتە شىقتى – 37 جاسىندا. شەشەم سوعىستا ەكى رەت اۋىر اپاتقا ۇشىراپ, سونىڭ سالدارىنان باسى اۋىراتىن (كونتۋزياسى بولدى). ول ۋاقىتتا اكەم جۇمىستا, مەن وقىپ ءجۇردىم. سول اۋرۋىنا بايلانىستى رەميسسيا كەزىندە ول قاتتى مازاسىزداناتىن, كەزدەسىپ قالعان ادامدارمەن جىلى سويلەسە المايتىن. سوندىقتان دا حيۋاز دوسپانوۆانى كوزكورگەندەر قاتال دەپ ويلايتىن بولار.
ءىىى توپتاعى مۇگەدەكتىكتى الىپ, ۇيدە وتىردى. كەيىن كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ القاسىندا دامەتكەن دەگەن كىسى (فاميلياسى ەسىمدە جوق) كومەكتەسىپ, ءى توپقا ءوتتى. قازىر ءبارى شەشەمدى «جالعىز قازاق ۇشقىشى» دەپ دابىرا قىلادى. شىنىندا, ول مۇمكىن ءبىرىنشى شىعار, بىراق جالعىز ەمەس. ماسەلەن, جاڭاعى دامەتكەن اپاي اۆياتسيالىق پولكتا مەحانيك بولعان. ول ىلعي ۇشىپ سوعىسقىم كەلەدى دەپ ارىز جازىپتى. سوعىستىڭ اياعىندا ونى ۇيرەتىپ, ەكيپاجعا قوسقان. دامەتكەن اتقىش-راديست بولىپ 8 رەت ۇشتى. سوندىقتان حيۋازدان باسقا دا قازاقتان شىققان ۇشقىش قىزدار بار. دامەتكەن سياقتى مەحانيكتەر, بومبانى, راكەتانى بەكىتەتىندەر, وقشاشقىشقا وعىن تولتىراتىن قارۋشى قازاق قىزدارى بولعان. ولاردىڭ ءبارى اۆياتسيا دەپ سانالادى عوي. سولاردى تابۋ كەرەك, سولار تۋرالى دا جازۋ كەرەك. ۇشقىش دەسە, تالعات بيگەلدينوۆ پەن نۇركەن ءابدىروۆتى عانا اتايمىز. الىپ كەڭەس وداعىنىڭ اۆياتسياسىندا ولاردان باسقا قازاق جىگىتتەرى بولمادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. كوپ ەمەس بولسا دا ءبىز ءبارىن كورسەتۋىمىز كەرەك.
– اكەڭىزبەن قالاي تانىسقان؟
– شەشەم سوعىستان كەيىن اتىراۋعا قايتىپ, پارتيا جۇمىستارىنا ارالاسادى. كەيىن الماتىعا ۇگىت-ناسيحات كۋرسىنا وقۋعا بارادى. ال اكەم تيۋمەن قالاسىندا اسكەري ۋچيليششەنى بىتىرگەن. جوعارى بىلىمىنە بايلانىستى جانە ەكى تىلدە دە سويلەي الادى, پارتيادا بار, ءتارتىپ بۇزبايتىن, بۇيرىققا باعىناتىن دەپ, ونى وفيتسەرلەر دايارلايتىن ۋچيليششەدە قالدىرعان. كەيىن ۋكرايناعا اۋىسقان ول اپاتقا ۇشىراپ, گوسپيتالدەن شىققان سوڭ 1946 جىلى دەموبيليزاتسيالانىپ قوستانايعا قايتادى. ءوزى ايتقانداي, «اكەمنەن قاشىپ كەتتىم» دەپ, ول دا الماتىعا ۇگىت-ناسيحات كۋرسىنا بارادى. سوندا ەكەۋى ءبىر توپتا وقىعان. كۋرس اياقتالاردا ونىڭ ورنىنا جوعارى پارتيا مەكتەبى قۇرىلىپ, ولار سوندا وقۋىن جالعاستىرادى. بىتىرگەن سوڭ ەكەۋى دە كومسومول جۇمىسىنا ارالاسادى. ول كەزدە ورىسشانى جاقسى بىلەتىن قازاق بالالارى از بولاتىن. سوندىقتان اكە-شەشەم قىزمەتكە تۇرۋدا, وسۋدە قينالعان جوق. ومىردە ادامداردا ءتۇرلى ارمان, سۇراۋ بولادى: بىرەۋ بايلىققا, بىرەۋ مانساپقا قىزىعادى. ال اتا-انام ەشتەڭەگە ۇمتىلماپتى. ەشكىمنەن ەشتەڭە سۇراماي, قاراپايىم ءومىر ءسۇردى. كۇندەلىكتى جۇمىسىنا بارادى, جالاقىسىن الادى, ءۇي بار. ياعني جوقشىلىق تا بولعان جوق, اسىپ-تاسىپ تا كەتكەن جوقپىز.
– اناڭىزدىڭ الماتىداعى مەدەۋدىڭ, عالىمدار ءۇيىنىڭ سالىنۋىنا جانە «اباي», «شوقان» درامالارىنىڭ قويىلۋىنا اتسالىسقانى سول جىلدار عوي؟
– ءيا, ول جۇمىستارعا پارتيادا جۇرگەن كەزدە ارالاستى. جالپى, شەشەم ماقتانعاندى جاقسى كورەتىن. «مەن جاسادىم», «مەن باسقاردىم» دەپ وتىراتىن (ك ۇلىپ).
– كۇندەلىك جازباۋشى ما ەدى؟
– كۇندەلىك جازعان جوق. تەك سول «حالقىم ءۇشىن» اتتى مەمۋارى عانا بار. بىراق ول كومسومولدا, پارتيا جۇمىستارىنداعى سويلەيتىن سوزدەرىن جيناپ ءجۇردى. ول ءارحيۆىن كەيىن زەينەتكە شىققان سوڭ ءوزى ورتەپ جىبەردى.
– اناڭىز ءوز ەستەلىكتەرىندە بەلمەرگەن, مارات دەگەن ىنىلەرى بولعانىن جازعان. ول كىسىلەردىڭ تاعدىرى قالاي بولدى؟
– ونىڭ تاعى ەكى ءىنىسى بولدى. ناعاشى اتام قايىر ەكى رەت ۇيلەنگەن. ءبىرىنشى ايەلى مەرۋەرتتەن ءتورت بالاسى بار – حيۋاز, بەلمەرگەن, الما, مارتي.
– مارات پا؟
– مارتي. بىراق ونى ءبارى مارات دەپ اتايتىن. حوسە مارتي دەگەن يسپان كوممۋنيسى بولعان. سونىڭ قۇرمەتىنە قويعان. ال بەلمەرگەننىڭ شىن ەسىمى – ۆيلميرگەن (ۆلاديمير يليچ لەنين گەني ميروۆوي رەۆوليۋتسي). ول ۋاقىتتا وسىنداي ەسىمدەردى كوپ قوياتىن. سونىمەن, اتامىز قايىر كەيىن اجىراسىپ, ەكىنشى ايەلىنەن تاعى قوبىلاندى مەن تارعىن دەگەن ەكى ۇلى بولدى. قوبىلاندىنىڭ قايتىس بولعانىنا ءبىر جىل ءوتتى – ول مەنەن ەكى جاس ۇلكەن ەدى. تارعىن مەنەن ەكى جاس كىشى, قازىر قۇرمانعازىدا تۇرادى. بەلمەرگەن پارتيا جۇمىسىندا ىستەگەن, ومىردەن ەرتە وزدى. شەشەمدەر الماتىدا ابىلايحان-قابانباي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ۇيدە 1951 جىلعا دەيىن تۇردى. سول ۇيدە ءبىر «پاحان» تۇرعان. ياعني ۇرىلاردىڭ باسشىسى. ولار پارتيا ادامدارىنىڭ بالالارىمەن جۇمىس ىستەيتىن. ءسويتىپ, ولار مارتيدەن ۇرى جاسادى. بۇل شەشەمە قيىن سوقتى. مىسالى, مولوتوۆ – ستاليننەن كەيىنگى ەكىنشى ادام. ونىڭ ايەلى لاگەردە وتىردى. ياعني بۇنداي جاعدايلار پارتيا قىزمەتكەرلەرىنە ىلمەك سياقتى بولدى. ستالين قوعامداعى ءتۇرلى توپتاردىڭ ءبارىن قاداعالاپ وتىردى. «ۇرى بولساڭ دا ستالينگە, پارتياعا باعىناتىن ۇرى بول» دەگەن يدەيانى ۇستاندى. ال مارتي ول ۇيدە كوپ تۇرعان جوق, تۇرمەدە قايتىس بولدى.
– قاراپ وتىرساق, اناڭىزدىڭ مايدانداستارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ بالالارى ۇشقىش بولۋدى ارمانداعان نەمەسە ءبىرشاماسى ۇشقىش ماماندىعىن مەڭگەرگەن ەكەن. سىزدە اۆياتسيا سالاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق بولعان جوق پا؟ نەگە ماتەماتيكاعا كەتتىڭىز؟
– مەن قانداي بالا بولدىم؟ ءۇيشىل, كىتاپ وقيتىن, كوزىلدىرىك تاعاتىن, بۇزىق ەمەس, مومىن, قورقاق, ۇيالشاق, «بوتانيك» بالا بولدىم. ال ماتەماتيكا ماعان قيىن بولعان جوق. 7-8-سىنىپتان باستاپ قاتتى قىزىعا باستادىم. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم.
– اتا-اناڭىز ماماندىق تاڭداۋىڭىزعا ارالاسقان جوق پا؟
– جالپى, ولار مەنىڭ ومىرىمە, تاربيەمە اسا كوڭىل بولگەن جوق. تاڭداعان ماماندىعىما دا ارالاسقان جوق. مەكتەپ وقىتادى, گازەت-جۋرنال, كىتاپ تاربيەلەيدى دەپ ويلايتىن. كەيدە اكەمنىڭ ساباق ورىنداۋىما كومەكتەسەتىن كەزدەرى بولاتىن. اكەم كوپ كىتاپ جينادى. مەنىڭ بولمەم كىتاپحانا بولدى. ول كەزدە جاقسى كىتاپتار بارىنە جەتپەيتىن. ال پارتيادا ىستەيتىندەردىڭ قولىنا تەز تيەتىن.
– حيۋاز اپاي سوعىس تۋرالى, مايدانداعى باسىنان كەشكەندەرى تۋرالى ءجيى ايتاتىن با ەدى؟
– جوق, ەشتەڭە ايتپايتىن. تەك ءبىر جولى عانا سوعىستا شىرقايتىن اندەرىن ايتقانى بار.
– جالپى, سوعىس اناڭىزدىڭ تاعدىرىنا قالاي اسەر ەتتى دەپ ويلايسىز؟
– سوعىس – ءورت. سوعىس – مايدان. سوعىس – تاۋەكەل. ارينە, ونىڭ ادام ومىرىندە بولماعانى جاقسى. شەشەم ءوز ەركىمەن ۇشقىش بولعان جوق, ءوز ەركىمەن جاۋدى بومبالاعان جوق. ءبارى بۇيرىقپەن. بىراق سوعىس ونىڭ جاۋىنگەرلىك سيپاتىن كورسەتتى, بولمىسىن اشقان سياقتى.
– ەگەر سوعىس بولماعان بولسا, مەكتەپتى تەك بەستىك باعامەن بىتىرگەن حيۋاز دوسپانوۆا كىم بولار ەدى؟
– سوعىس بولماسا, مەدينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, ەلگە كەلىپ, دارىگەر بولاتىن ەدى دەپ ويلايمىن.
– حيۋاز دەگەن ەسىمدى كىم قويعان؟ قانداي ماعىنا بەرەدى؟
– حيۋاز دەپ اكەسى قويعان شىعار. جالپى, بۇل قازاق ەسىمى ەمەس. يراننىڭ باتىرلار ەپوسىندا حيۋاز دەگەن باتىر بولعان. ول ءوزى يران با, تۇرىك پە, تۇسىنىكسىز. ال «كورۇعلى» ەپوسىندا كورۇعلىنىڭ ۇلى حيۋاز حان. ناعاشى اجەم سول حيۋاز حان تۋرالى ءبىر شۋماقتى ايتىپ جۇرەتىن. ول ءوزى مەدرەسەدە وقىعان, سودان بىلەدى. اكەم ايتاتىن, مەرۋەرت بايدىڭ قىزى بولدى, مەدرەسەدە وقىعان, ءبىلىمدى دەپ. ال قايىر قاراپايىم وتباسىنان شىققان.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
