ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەدەن قۋاتتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا كوشۋدى ۇندەيتىن رەفەرەندۋمدى جاريالاۋ – «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ كەزەكتى ءبىر جارقىن كورىنىسى ەكەنى ءسوزسىز. رەفەرەندۋمنىڭ ماقساتى – ساياسي, قۇقىقتىق جۇيەمىزدى جەتىلدىرۋ, كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاساۋ. وزگەرىستەر كونستيتۋتسياداعى 98 باپتىڭ ۇشتەن بىرىنە اسەر ەتەدى. بۇل جاڭا قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭگە اياق باسقانىن بىلدىرەدى.
القالى جيىن تىزگىنىن Túrkistan گازەتىنىڭ باس رەداكتورى باۋىرجان باباجان ۇلى ۇستادى. باسقوسۋدا العاش بولىپ ءسوز العان اmاnات پارتياسىنىڭ حاتشىسى داۋلەت كارىبەك رەفەرەندۋم وتكىزۋ بويىنشا پارتيا جانىنان قۇرىلعان شتابتىڭ جۇمىسى مەن كۇن تارتىبىندە بەلگىلەنگەن شارالارعا قىسقاشا توقتالدى.
«رەفەرەندۋمعا وراي پارتيا جانىنان قوعامدىق شتاب قۇرىلىپ, ونى ساياسي ۇيىمنىڭ جەتەكشىسى ەرلان قوشانوۆ باسقاردى. شتابتىڭ قۇرامىندا 5 مىڭعا تارتا مۇشە بار, ولار الداعى كۇندەرى ەل مەن جەردى ارالاپ, حالىققا اتا زاڭىمىزعا ەنگىزىلەتىن وزگەرتۋلەردىڭ ءمانىن تۇسىندىرەدى. كەزدەسۋلەر بارىسىندا ازاماتتاردىڭ ايتقان ۇسىنىستارى مەن تالاپ-تىلەكتەرى تالقىلانىپ, شەشىمىن كۇتكەن كۇردەلى ماسەلەلەر پارتيا باسشىلىعىنا جەتكىزىلەدى. ساياسي ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى وسى ساپارىندا تەك رەفەرەندۋمدى ناسيحاتتاپ قويماي, ەلدىڭ اماناتىن دا ارقالاپ كەلەتىن بولادى», دەپ ءسوزىن ساباقتادى داۋلەت كارىبەك.
پارتيا حاتشىسى سەنات جانە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن ايماقتاردى ارالاۋ شاراسى ەكى كەزەڭنەن تۇراتىنىن جەتكىزدى: ءبىرىنشىسى –12 مامىر مەن 20 مامىر ارالىعى, ەكىنشىسى – 26 مامىر مەن 3 ماۋسىم ارالىعى. ولار جەر-جەردە زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن, اقساقالدارمەن, ەلدىڭ بەلسەندىلەرىمەن, قوعام قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسىپ, كوپشىلىكتى تولعانتىپ جۇرگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەردى قوزعايدى.
«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى كونستيتۋتسيانىڭ جاڭارۋى ىرگەلى سيپاتقا يە ەكەنىن جانە ول ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ول وسى شەشىم قابىلداۋ ۇردىسىنە حالىقتىڭ ءوزى بەلسەنىپ قاتىسۋى كەرەكتىگىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. سونداي-اق رەفەرەندۋم قوعامدى جان-جاقتى دەموكراتيالاندىرۋعا جانە جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ەسكە سالدى.
سەنات دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ اتا زاڭعا ەنگىزىلەتىن جاڭاشىلدىقتاردىڭ ارقاسىندا حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسى جاقىنداي تۇسەتىنىن, ءوزارا ديالوگ ورنايتىنىن جەتكىزدى. سەناتور كونستيتۋتسيالىق سوت تورەلىگىنىڭ ەل يگىلىگى ءۇشىن ءتيىمدى جاقتارىنا توقتالدى. ال سەناتور ايگۇل قاپباروۆانىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت زاڭ شىعارۋ بارىسىندا حالىقپەن تولىقتاي ساناسۋى ءتيىس.
«زاڭدا جەر قويناۋى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار الەمى, تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى دەگەن ءسوز بار. الايدا سونىمەن قاتار مەملەكەت حالىق اتىنان يەلىك جۇرگىزۋگە قۇقىلى دەپ جازىلعان. بۇل دا تالقىلاۋعا تۇراتىن ماسەلە. مىسالى, زاڭ دايىنداۋ بارىسىندا مينيسترلىكتەر حالىقپەن ساناسپايدى, سودان ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەر, كەلىسپەۋشىلىك تۋادى, داۋ شىعادى. سوندىقتان حالىقتىڭ تاعدىرىنا قاتىستى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسىنا حالىق ءوزى تىكەلەي قاتىسىپ, حاباردار بولۋ كەرەك. قاراپايىم جۇرتشىلىق رەفەرەندۋمنىڭ اشىق وتەتىنىنە تولىقتاي سەنىمدى بولۋى كەرەك», دەدى سەنات دەپۋتاتى.
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قايرات ساق رەفەرەندۋم ارقىلى ءبىز بولاشاقتىڭ ىرگەتاسىن قالايتىندىعىمىزدى جەتكىزدى.
«الەۋمەتتىك جەلىدە ادامدار رەفەرەندۋمنىڭ اشىق جانە ءادىل وتەتىندىگىنە سەنبەيدى. تۇرمىسى جۇدەۋ كوپشىلىكتىڭ كۇمانىن دە تۇسىنۋگە بولادى. ويتكەنى شەنەۋنىكتەر حالىقتىڭ مۇڭ-زارىن ەستۋدەن قالدى. دەگەنمەن دە ءبىز كەزىندە وسىنداي ساياسي وزگەرىستەر بولسا ەكەن دەپ ارماندادىق. قازىر مەملەكەت باسشىسى جاعدايدى ءوز قولىنا نىق الدى. ەندى تۇرمىسىمىزدى تۇزەپ, جاعدايىمىزدى جاقسارتىپ الۋ ءۇشىن ەل پاتريوتتارى وسى مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەي, ءوز پايدامىزعا اسىرۋىمىز كەرەك. بۇل – ءبىزدىڭ تاريحي ميسسيامىز. ءبىز بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپتىمىز», دەدى ق.ساق.
موڭعول ەلىنەن قازاقستانعا كوشىپ كەلگەنىنە ءالى اي تولا قويماعان اقىن سۇراعان راحمەت ۇلى سىرت جەردە جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ جاعدايى, ءتىل, ءدىل, ادەبيەت, مادەنيەت, رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەسىن اڭگىمە وزەگىنە اينالدىردى. ءسوزىن اتا زاڭىمىزعا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن نىعىرلاپ جازىپ قويۋ قاجەتتىگىن ايتىپ تۇيىندەدى.
جيىنعا قاتىسقان باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرى, اقىن-جازۋشىلار كونستيتۋتسيادا بولاتىن وزگەرىستەر تۋرالى ءوز پىكىرلەرىن ايتىپ, ەل ىشىندەگى وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىعا سالدى.
مەملەكەتتىك مودەلدى كەشەندى تۇردە وزگەرتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما – ادىلەتتى قازاقستان ۇستانىمىنىڭ باستاماسى دەۋگە نەگىز بار. ول بيلىكتىڭ وكىلەتتى تارماقتارىن (پارلامەنت, ءماسليحات) ايتارلىقتاي كۇشەيتەدى. سول ارقىلى كوپشىلىك حالىقتىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە ارالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق جاڭارتىلعان زاڭ اياسىندا بارلىق ساياسي كۇشتەر مەن پارتيالارعا دەربەستىك بەرىلۋى ەلدەگى ساياسي ۇيىمداردىڭ تەڭ دارەجەدە باسەكەگە ءتۇسىپ, دەموكراتيالىق ۇردىستەردى ۇدەتە تۇسەتىنى ءسوزسىز.
الداعى رەفەرەندۋم – جەكەلەگەن توپتاردى كۇشەيتۋدى ەمەس, مەملەكەتىمىزدى جەتىلدىرۋدى, جاڭعىرتۋدى جانە نىعايتۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان حالىق وسى مۇمكىندىكتى قۇر جىبەرمەي, 5 ماۋسىم كۇنى داۋىس بەرۋگە قاتىسۋى ءتيىس.
