ءيا, قازاقى توبەتتىڭ قايسارلىعى, ابجىلدىگى باسقا دا قاسيەتتەرى تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن ءوزىم بىلەتىن, بالا كەزدەن ەستە ساقتالىپ قالعان مىنا وقيعانى كەلتىرە وتىرىپ, قازاقى توبەتتىڭ وجەتتىگى مەن ورلىگىن, مىقتىلىعىن ايتپاقپىن.
ويىن بالاسى كەزىمىز. ماۋسىم ايىنىڭ العاشقى كۇندەرى. شامامەن العاندا 1981-1982 جىلداردىڭ ءبىرى بولۋ كەرەك. ول كەزدە سوزاق اۋدانىنا قاراستى كەيبىر كەڭشارلاردىڭ قويشىلارى جازعى جايلاۋ – ساكەن سەيفۋللين ايتقانداي, «ارقانىڭ بەتپاق دەگەن دالاسىنا» جاپپاي كوشىرىلەتىن-ءدى. جۇرت قاتارلى ءبىزدىڭ ءۇي دە كوشىپ بارعان. سۋ ماسەلەسى شەشىلسە, مالعا جازدىڭ كۇنى بەتپاقتان جايلى مەكەن جوق. كەڭەس وداعىنىڭ پارمەنىمەن, بەتپاقتىڭ بارلىق تۇستارىندا قۇدىقتار قازىلىپ, ونىڭ سۋى موتورمەن شىعارىلادى. سۋ جينايتىن اۋىتتەر, مال سۋ ىشەتىن استاۋلار قويىلعان. ءاربىر قۇدىقتىڭ ءوز اتاۋى بار: اققۋ ولگەن, قارلىساي, كەمەرقاق, قىزىلقاق, يمانقۇل قۇدىق, تىنىسبەك قۇدىق, سولاي كەتە بەرەدى. قاي قۇدىققا تاقاۋ جايعاسقانىمىز ەسىمدە جوق, ءبىزدىڭ ءۇي دە سونداي قۇدىقتاردىڭ ءبىرىن ماڭايلاي ورنالاسقان. ءار قۇدىقتان تۇستە ءۇش-ءتورت وتار سۋ ىشەدى. ەشكىم قۇدىقتىڭ ءدال قاسىنا ءۇي تىكپەيدى, ويتكەنى ءۇش-ءتورت وتار كۇن سايىن بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەلىپ سۋ ىشەتىندىكتەن سونشا مالدىڭ تۇياعى جەردىڭ شاڭىن اسپانعا كوتەرەدى. كىم شاڭعا كومىلىپ, اياقاستى بولعىسى كەلەدى دەيسىڭ؟..
كوكەم وتاردى تاڭ اتار-اتپاس ورگىزىپ كەتەدى. ءبىز, بالالار جاعى ونى-مۇنى تىرلىكتى اتقارۋعا جاراپ قالعانىمىزبەن, جاۋاپتى ىستەرگە جۇمسالا قويمايمىز, ءارى تۇندە ويىن قۋىپ كەش جاتاتىندىقتان بۇل شاقتا شىرت ۇيقىدا بولامىز. شارۋا ءۇشىن تاڭعى سالقىن وتە قۇندى ءسات. سەبەبى تاڭعى سالقىنمەن مال جاقسى جايىلادى, سونىڭ ناتيجەسىندە قوڭدى بولادى. قوڭدى مالمەن قىس مەزگىلىنە سەنىمدى باراسىڭ. ال كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەننەن باستاپ, وتار ىستىقتان وڭدى جايىلا قويمايدى. ءتىپتى ون ەكىلەرگە جاقىنداعاندا قويلار ۇيەزدەپ, جايىلىپ قارىق بولمايدى. سودان كوكەم وتارىنىڭ باسى – سەركەلەر مەن ەشكىلەردى قۇدىققا قاراي باعىتتاپ جىبەرەدى. وتارعا كەرەگى دە وسى, كۇندە سۋ ءىشىپ جۇرگەن جەرىنە جوڭكىلە باسادى.
مىنە, قويشىنىڭ وسىنداي قالىپتى-قاربالاستى, قاۋىپتى, الاڭ كوڭىلدى تىرلىگىندە ءيتتىڭ ءرولى وتە جوعارى. تۇندە يەسىن دەمالتىپ, يت-قۇستان وتار كۇزەتەدى, تاڭعى الاگەۋىم شاقتا قوجايىنىنا ەرىپ, وتارعا باس-كوز بولادى. مال جۇرگەن جەر يت-قۇسسىز بولماسى بەلگىلى.
ءبىزدىڭ موينى, اياقتارى جۋان, كەۋدەسى كەلىسە بىتكەن, تارعىل ءتۇستى, ماڭعاز ءجۇرىستى, كۇندىز باس كوتەرىپ ۇرمەيتىن, تۇندە ىرگەگە تىعىلماي, ءۇيدىڭ ماڭىنان ەسەپتەگەندە 3-4 شاقىرىم جەردى اينالا تورۋىلداپ جۇرەتىن, تاڭ اتقاندا قوجايىنىن جالعىز قالدىرعىسى كەلمەي, وتاردى بىرگە ورىسكە ورگىزىسىپ كەتەتىن قازاقى سىرتتان دەگەن توبەتىمىز بولدى.
كوكەم: «سىرتتان ۇيگە قۇتايعالى كوزىم اشىلىپ, تۇنگى ۇيقىم تىنشىپ قالدى. ءتۇز تاعىلارى دا ءۇي ماڭىنان اۋلاق جۇرەتىن بولدى», دەپ ءجيى ايتاتىن. ونىڭ ءتۇن باستالا ۇيدەن ۇزاپ, الىستا ءۇرىپ جۇرەتىنى, قاۋىپتى دەگەن كەز كەلگەن بورىدەن قايمىقپايتىنىن كورسەتسە كەرەك. جارىقتىق, مايدا-شۇيدەنى ەلەڭ قىلمايتىن. تاكاپپار ءارى كىرپياز كورىنەتىن. اسىن قۇيعاندا يتاياعىنا قاراي قۇيرىعىن بۇلعاڭداتا ەلپىلدەپ جۇگىرمەيتىن. تەك يتاياقتىڭ باسىنان ادام كەتكەن سوڭ عانا بارىپ, قورەكتەنەتىن. وسىنداي تەكتىلىگىن بىلدىرەتىن قاسيەتتەرى بىزگە دە اسەر ەتسە كەرەك, ونى كوپ مازالاي بەرمەيتىنبىز. ونى الدەنەگە الداپ شاقىرۋعا, ورىنسىز ايتاقتاۋعا, قىسقاسى, ەرىككەننەن ەرمەك ەتۋگە بارا قويمايتىنبىز.
دەگەنمەن ءبىز سىرتتاننىڭ قانداي دا ءبىر ەرلىگىن, دۇرىسى وزگەمەن ايقاسىن كورمەگەن ەدىك. سونىڭ ءبىر رەتى كەلسە عوي دەپ جۇرەتىنبىز. مىنە, ونىڭ رەتى دە كەلە قالدى. بۇل بۇلاي بولعان-دى.
سول كەزدە بەتپاقتا گەولوگتەردىڭ ەكسپەديتسيالارى ءورىپ جۇرەتىن... بىردە, ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ وڭ جاعىن الا, ەكى-ءۇش شاقىرىم قاشىقتىققا ۆاگونىن سۇيرەتىپ كەلىپ گەولوگتەر ورنالاستى. ءبارى سلاۆيان تەكتەس, دۇرىسى ورىستار. ۇلكەندەر جاعى ايتپاقشى, ورىسپىسىڭ دەگەن, ولار ءيتسىز جۇرە مە؟ ارالارىنداعى بىرەۋىنىڭ بيىكتىگى تۋرا تايىنشاداي, ءاپايتوس, شىمقاي قاپ-قارا ءيتى بار ەكەن. ءيتتىڭ دە وسىنداي ءىرىسى بولادى ەكەن-اۋ دەستىك. قارعىباۋى قانداي كەرەمەت, جالت-جۇلت ەتەدى. كىسىنى قىزىقتىرادى. «جەگەنى الدىندا, جەمەگەنى ارتىندا», دەمەكشى, الگى قارا يت بارىنشا كۇتىمدە ەكەنى كورىنىپ تۇر. مىنانىڭ قاسىندا ءبىزدىڭ سىرتتان كوزىن جاڭادان اشقان كۇشىكتەي بولىپ قالدى.
سودان كۇندەر ءوتىپ جاتتى. كوكەم تاڭعى جايىلىمنان قايتار جولدا قۇدىققا قاراي وتارىمەن كۇندە گەولوگتەر تۇراعىنىڭ جانىنان وتەدى. قاسىندا, ارينە, سىرتتان بار. كورشى وتىرعاندىقتان كوكەم گەولوگتەرمەن تانىس بولىپ قالعان. ءسويتىپ, جۇرگەندە الگى تايىنشاداي قارا ءيتتىڭ يەسى كوكەمنىڭ الدىنان كۇندە شىعىپ, ەكى ءيتتى توبەلەستىرەيىك دەپ قولقالايدى ەكەن. مۇنى ءبىز كەيىن بىلدىك. بۇل ۇسىنىسقا كوكەم كونسىن بە؟ جوق, ارينە. كۇنىنە جاراپ تۇرعان توبەتىن مىنا ايۋداي قارا ءيتتىڭ تالاۋى مەن تالقىسىنا قالايشا تاستاماق؟ الايدا كۇن سايىن الدىنان شىعىپ, قىلقىلداي بەرگەن سوڭ كوكەم ء«بىر ءمانىسى بولار» دەپ توبەلەستىرۋگە كەلىسىمىن بەرەدى. نەگىزى, كوكەم ىشتەي «كاۋپيگەن دەنەسى بولماسا ايالى الاقاننان وزگەنى كورىپ وسپەگەن قارا يتكە سىرتتان الدىرا قويماس», دەپ توپشىلاپ تا جۇرگەن ەكەن. بىراق قارا يت تۋرالى قاتە ويلاپ, جاسىق دەگەنىم زور بولىپ شىعىپ, ءوز ءيتىم مەرتىگىپ قالار دەپ ساقتانىپ, توبەلەستىرۋگە كەلىسىمىن بەرە قويماعان كورىنەدى. ونى كەيىن ءوزى ايتىپ بەردى.
سودان بىردە, وتاردى سۋعارىپ بولعان سوڭ ءۇي ماڭىنا ۇيەزدەتىپ تاستادىق تا سىرتتاندى ەرتىپ گەولوگتەرگە قاراي بەتتەدىك. ورىس كىسى سەرىكتەرىمەن بىرگە ءيتىن جەتەكتەپ الدىمىزدان شىقتى. ەكى جاق بەتپە-بەت كەلدىك. امانداسۋ ءراسىمى بولعان جوق. بۇرىن سالەمى ءتۇزۋ بولىپ جۇرگەن ەكى توپ بەينە ءبىر مايدان دالاسىندا ءبىرىن-ءبىرى اڭدىسقان قارسىلاسقا اينالىپ شىعا كەلگەندەي. ورىس كىسى ءىشى پىسىپ, كۇشى تاسىپ جاراپ تۇرعان قارا ءيتىنىڭ قارعىباۋىن شەشتى دە ەركىنە قويا بەردى. كوكەم ءبىسسىمىلاسىن ايتىپ سىرتتاننىڭ ساۋىرىنان الاقانىمەن ءالسىز ۇرىپ, ورتاعا شىق دەگەندەي يشارات جاسادى. ەكى يت بىردەن ارپالىسا كەتكەن جوق. ارالارىنا ون شاقتى مەتر قاشىقتىق تاستاپ ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى تۇرىپ قالدى. اق پەن قارا ارباسقانداي, قازاق پەن ورىس اڭدىسقانداي, جەر يەسى مەن كەلىمسەك كەرىسكەندەي. الەم تىپ-تىنىش. تىرس ەتكەن دىبىس جوق. ءبارىمىز ءىش تارتا قالعانبىز. «مىنانىڭ دەنەسى تىم ۇلكەن ەكەن», دەپ سىرتتان قايمىعا قويماعانداي. قارا يت ءوزىنىڭ الدىندا كۇشىكتەي بولىپ تۇرعان سىرتتاندى مەنسىنبەيتىندەي مە, قالاي؟ سولاي سياقتى. بىراق شىنىن ايتقاندا, ءبىز ونىسىن انىق اڭعارا المادىق. «ەش سەبەپسىز, ەسكى كەكسىز تالاسىپ, تەگىن فيلم كورسەتەتىن اقىماعىڭ ءبىز ەمەس دەگەندەي» ەكەۋى دە ارىعا بارمادى. سول ساتتە قارا ءيتتىڭ يەسى جەردەن كىشكەنە عانا قۇرت كەسەكتى ءىلىپ الدى دا, ونى ءوز يتىنە قاراي لاقتىرىپ جىبەردى. وزىنە لاقتىرىلعان كەسەكتى وزگە ەمەس سىرتتان تاراپىنان اتىلعان وقتاي كورگەن تايىنشاداي قارا يت ازۋىن اقسيتا, جەپ جىبەرەردەي سىرتتانعا ۇمتىلدى. ايقاس ناتيجەسى مۇلدە ءبىز كۇتكەندەي بولمادى. ءبارى سىرتتان جەڭىلەدى دەپ سەنىمدى تۇردە الدىن الا بولجاپ قويعان-دى. قايدان؟ ايقاس قىسقا ءارى نۇسقا بولدى. قارا يت دەنەسى ءىرى بولسا دا شيراق قيمىلداپ سىرتتاندى باس سالعان. سول ساتتە قارسىلاسىن سابىرمەن تۇرعان جەرىندە كۇتىپ العان سىرتتان كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن قارا ءيتتىڭ القىمىنا ازۋىن سالدى دا, تاستاي قاتىپ جىبەرمەي, قارسىلاسىن جامباسقا سالىپ الىپ ۇرعان بالۋانداي ابجىلدىكپەن ايۋداي نەمەنى جەرگە بۇرق ەتكىزبەسى بار ما؟ مىنە, قىزىق. مۇندايدى كىم كورگەن؟ كورەرمەن قاۋىم ەندى نە بولار ەكەن دەپ ويلاپ ۇلگەرگەنشە سىرتتان قايراتتى ازۋىمەن قارا ءيتتىڭ القىمىنان تاعى ءبىر-ەكى رەت مىتىپ-مىتىپ جىبەردى دە, ءولتىرىپ قويمايىن دەگەندەي جاناشىرلىقپەن ارانىنان قارا ءيتتى بوساتىپ جىبەردى. ءبىر ولىمنەن قالعان قارا يت وزىمەن سالىستىرعاندا كۇشىكتەي تۇقىمداسىنان جۇرت الدىندا ماسقارا بولىپ جەڭىلگەنىنە قىسىلعانداي, قايتا شابۋىلداماق بىلاي تۇرسىن, جانى كەۋدەسىندە قالعانىن ولجا كورىپ بەتى اۋعان جاعىنا قىڭسىلاعان كۇيى قاشا جونەلدى. سىرتتان بولسا ايقاستان كەيىن جان-جاعىنا ماڭعازدانا قاراپ الدى دا, كەتۋگە رۇقسات سۇراعانداي نە «ادام دەگەن سەرىگىن وسىلاي قاۋىپكە ايداپ سالا ما ەكەن» دەگەندەي بولىپ كوكەمە ءبىر قارادى دا, ىلە ۇيگە قاراي بۇلكىلدەپ جەلە جونەلدى.
جەڭىس ءبىزدىڭ جاقتا. ۇستەم بولىپ تۇرمىز. گەولوگتەردىڭ ءجۇنى جىعىلىپ قالعان. دەگەنمەن ولار سىرتتاننىڭ مىقتىلىعىن مويىنداپ, توبەتىمىزگە ماداق سوزدەرىن ايتىپ جاتتى.
كەيىن ەستىپ-بىلگەنىمىزدەي, ايقاس الاڭىنان قاشىپ, جان ساۋعالاپ كەتكەن قارا يت سودان ءتۇن قاراڭعىسىندا ۆاگونعا ءبىر-اق كەلىپتى. بايعۇس يت سول كۇننەن باستاپ كوكەمنىڭ نە ءبىزدىڭ وتاردىڭ توبەسى كورىنگەننەن قىڭسىلاپ, بايلاۋلى تۇرعان جەرىنەن شىنجىرىن ءۇزىپ جىبەرەردەي بولىپ تارتىنىپ, الەك بولادى ەكەن. مۇندايدا يەسى بوساتىپ جىبەرەدى ەكەن, ايتپەسە قارعىباۋىنا بۋىنىپ ءولىپ قالۋى مۇمكىن عوي.
مەن بىردە گەولوگتەردىڭ ۆاگونى جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ بايقاپ قالدىم, قارا ءيتتىڭ جاعدايى العاش كورگەنىمدەي ەمەس, تومەندەپ كەتىپتى. بۇل قايداعى ءبىر قازاقتىڭ جامان يتىنەن جەڭىلىپ قالعان ءيتتىڭ ءوز يەسىنىڭ الدىندا قۇنى تىم ءتۇسىپ كەتكەنىن اڭعارسا كەرەك.
ال سىرتتان ءبىزدىڭ ۇزاق جىلعى سەنىمدى سەرىگىمىز بولدى. كەيىن قارتايعاندا بىردەن جوق بولىپ كەتتى. ىزدەپ, سۇراستىرىپ ەدىك, بىلدىك, كوردىك دەگەن ەشكىم بولمادى. سىرتتانىمىز ءبىر جاقتان ءتىلىن سالاقتاتا كەلىپ تۇراتىنداي بولىپ ەلەڭدەپ ۇزاق جۇردىك. بىراق سودان قايتىپ ورالمادى. «جاقسى يت ولىگىن كورسەتپەيدى» دەگەن راس قوي.
