تاراپتار اراسىنداعى دامىپ كەلە جاتقان بايلانىستار ەكىجاقتى دەڭگەيدە عانا ەمەس, ايماقتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە دە ماڭىزدى. ەكى ەل دە وزدەرىنىڭ حالىقارالىق ۇستانىمدارىن قايتا ايقىندايتىن كەزەڭدى باستان وتكەرىپ جاتىر. حالىقارالىق جانە ايماقتىق تىنىشتىقتى, قاۋىپسىزدىكتى, تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدى ارتتىرۋعا مۇددەلى ەكى ەل ورتاق سىرتقى ساياسي كوزقاراستى ۇستانادى. سونىڭ ايقىن دالەلى – «كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىم».
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق جاعدايى
حالىقارالىق ساياساتتاعى وقيعالار كوپپوليارلى جۇيەنىڭ پايدا بولۋى جانە قالىپتاسۋى پروتسەسىن جىلدامداتىپ جاتىر. بۇل جاڭا ۇدەرىستە ازيانىڭ ماڭىزى ارتىپ, وسى ۇلى كونتينەنتتىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان ورتالىق ازيا حالىقارالىق باسەكەدە كۇرەستىڭ ماڭىزدى وشاقتارىنىڭ بىرىنە اينالۋدا. ورتالىق ازيا ەلدەرى جاڭا حالىقارالىق جۇيەدە وزدەرىنىڭ جاڭا رولدەرىن انىقتاۋعا تىرىسادى. بۇل تۇرعىدا ازيانىڭ ەكى ءىرى دەرجاۆاسى رەسەي جانە قىتايمەن شەكتەسەتىن, ورتالىق ازيا گەوساياساتىنداعى ورتالىق ەلدەردىڭ ءبىرى, ازيانى ەۋروپامەن بايلانىستىراتىن باعداردا ماڭىزدى ورىنعا يە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ سالماعى ارتىپ كەلەدى.
تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل تولعان قازاقستان ىشكى ساياساتىندا دا, حالىقارالىق جاعدايدا دا وزگەرىستەردى باسىنان وتكىزىپ جاتىر. وسى سەبەپتى قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندەگى قيىندىقتارمەن قالاي كۇرەسەتىنى, قانداي سىرتقى ساياسات ۇستاناتىنى جانە ورتالىق ازيا گەوساياساتىندا قانداي ءرول اتقاراتىنى ماڭىزدى. بۇل ماسەلەلەر تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بارلىق ايماقتىق ەلدەر مەن جاھاندىق ويىنشىلار ءۇشىن وزەكتى.
بىرىنشىدەن, ەگەر حالىقارالىق دەڭگەيگە قاراساق, قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى ونىڭ كەز كەلگەن جاھاندىق ويىنشىعا تاۋەلدى بولۋىنىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. رەسەيمەن دە, قىتايمەن دە شەكتەسەتىن قازاقستان ءۇشىن ەڭ ناشار ستسەناري – وسى ەكى ۇلى دەرجاۆانىڭ اراسىندا قالىپ قويۋ. سول سەبەپتى قازاقستان سالماقتى ساياسات ۇستانىپ, ەكى ەلمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋى كەرەك, بىراق بۇل قارىم-قاتىناستار تاۋەلدىلىك قاتىناسىنا اينالماۋى ءتيىس. قازاقستان ەگەر وسى ەكى ەلدىڭ بىرىنە تاۋەلدى بولسا, ول جاعداي ەكىنشىسىن ارانداتىپ, قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن تۋدىرۋى مۇمكىن.
قازاقستاننىڭ باتىسپەن بايلانىسى ماڭىزدىلىعىن جويمايدى. ۋكرايناداعى سوعىس ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ الدىڭعى قاتارىنا شىعاردى جانە وسى جەردە ەنەرگياعا باي قازاقستان ءۇشىن ايتارلىقتاي مۇمكىندىكتەر بار. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ ۋكراينا سوعىسى تۋدىرعان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە وڭ ءرول اتقارۋىنا مۇمكىندىگى بار. قازاقستان وسى الەۋەتتى مۇمكىندىكتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن باتىس, سونداي-اق شىعىس ەلدەرىمەن يكەمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋى قاجەت. بۇل تەپە-تەڭدىككە نەگىزدەلگەن كوپۆەكتورلى ساياسات قازاقستاندى گەوساياسي قىسىم مەن تىعىرىقتان قۇتقارۋدىڭ ماڭىزدى جولى ەكەنى دە انىق. سوندىقتان قازاقستان ءوزىنىڭ تولىق تاۋەلسىزدىگىنە, ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتىرمەيتىن, جاھاندىق دەرجاۆالار اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتايتىن وتە نازىك ديپلوماتيانى ۇستانۋعا ءماجبۇر.
وڭىرلىك دەڭگەيدە دە قازاقستاننىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. حالىقارالىق باسەكەلەستىكتە كۇش ازياعا ويىسقان سايىن ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ سالماعى ارتا تۇسەدى. ەكىنشى جاعىنان, حالىقارالىق باسەكەگە گەوساياسي قاقتىعىستاردىڭ ىقپالى زور بولىپ تۇر. مىسالى, اۋعانستانداعى وقيعالار مەن ۋكرايناداعى سوعىس ماڭىزدى گەوساياسي قاقتىعىس ايماقتارى ەكەنى انىق. ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى احۋال كاسپي تەڭىزىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. قازاقستان شىعىس-باتىس جانە سولتۇستىك-وڭتۇستىك وسىندە ستراتەگيالىق دالىزگە اينالىپ جاتىر.
وڭىردەگى وقيعالار قازاقستان ءۇشىن دە, ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن دە قاۋىپسىزدىك جاعىنان سىن-قاتەرلەرىن تۋدىرادى. بۇل تاۋەكەلدەرمەن جالعىز كۇرەسۋ ەشبىر ەلدىڭ قولىنان كەلمەيتىنى ءمالىم. سوندىقتان قازىر ايماقتىق ىنتىماقتاستىق بۇرىنعىدان دا ماڭىزدىراق بولىپ تۇر. قازاقستان ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋدە شەشۋشى ءرول اتقارادى. وڭىردەگى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان الدەقايدا تۇراقتى مەملەكەت قازاقستان ءۇشىن ايماقتىق تۇراقتىلىق قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. وسى اۋماقتاعى وزگە ەلدەرگە دە ىنتىماقتاستىق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن قازاقستان قاجەت.
قازاقستان جاھاندىق دەرجاۆالارمەن قارىم-قاتىناسىندا دا, ايماقتىق ساياساتىندا دا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى جاقتايتىن ستراتەگيانى ۇستانادى. بۇل ستراتەگيا – كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسي تۇسىنىستىكتىڭ تالابى. كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات دەگەنىمىز – جاھاندىق الپاۋىتتار اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي وتىرىپ, ايماقتىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋ. وسىلايشا, قازاقستان ءوڭىر ءۇشىن ۇلگى الاتىن ەلگە اينالادى.
ەۋرازيالىق گەوساياساتتاعى تۇركيا مەن قازاقستان
قازاقستاننىڭ جاھاندىق جانە ايماقتىق ءرولى تۇرعىسىنان تۇركيامەن قارىم-قاتىناسى ەرەكشە ماڭىزعا يە. ەڭ الدىمەن, تۇركيانىڭ سىرتقى ساياسي باسىمدىقتارى مەن قازاقستاننىڭ باسىمدىقتارى اراسىندا ۇقساستىق بار. ەكى ەل دە ەشبىر جاھاندىق دەرجاۆاعا تاۋەلدى بولماي, وزدەرىنىڭ تولىق تاۋەلسىزدىگى مەن ستراتەگيالىق اۆتونومياسىن ساقتاي وتىرىپ, ايماقتاعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتايتىن جانە بەيبىتشىلىككە ۇلەس قوساتىن سىرتقى ساياساتتى ۇستانادى. سوندىقتان تۇركيا مەن قازاقستان ءتۇرلى جاھاندىق جانە ايماقتىق پروبلەمالار الدىندا ىنتىماقتاسا وتىرىپ, پروبلەمالاردى شەشۋدە سىندارلى ءرول اتقارۋى مۇمكىن.
ەكونوميكا جاعىنان تۇركيا – قازاقستاننىڭ باتىس نارىعىنا شىعۋ جولىنداعى ماڭىزدى ەل. ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناستارى تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. ق.توقاەۆتىڭ تۇركياعا ساپارى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى جانداندىراتىن كەلىسىمدەرگە قول قويىلعان ۇلكەن بەتبۇرىس بولدى. ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ساۋدا كولەمىن ارتتىرىپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ ەۋروپا نارىعىنا شىعۋىن جەڭىلدەتەدى. دەمەك قازاقستان-تۇركيا قارىم-قاتىناسى قازاقستاننىڭ باتىسپەن ەكونوميكالىق جانە ساياسي قارىم-قاتىناسىنا وڭ اسەر ەتەدى. بۇل قازاقستاننىڭ جاھاندىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتايتىن ساياساتىمەن ابدەن ۇيلەسەدى.
تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ايماقتىق قاۋىپسىزدىككە ۇلەس قوسا بەرەدى. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ جەتەكشى ەلدەرى رەتىندە تۇركيا مەن قازاقستان وزدەرىنىڭ ايماقتىق قارىم-قاتىناستارىنا قۇرىلىمدىق سيپات بەرىپ كەلەدى. ەكى ەل ايماقتاعى ەشبىر ەلدى شەتتەتپەي, ىنتىماقتاستىق نەگىزىندە ارەكەت ەتەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر دە سەرپىن الىپ, جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ەرىك-جىگەر ارتىپ جاتىر.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ساپارىنىڭ ناتيجەسى
تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى دوستىقتى ارتتىرۋ جانە ورتاق مۇددەلەردى ايقىنداۋ تۇرعىسىنان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇركياعا ساپارى ۇلكەن ماڭىزعا يە. التى مينيستر مەن كوپتەگەن جوعارى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ساپاردا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارتتوقاەۆ تا, تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان دا وتە جاعىمدى مالىمدەمەلەر جاساپ, دوستىق پەيىل تانىتتى. دەگەنمەن بۇل ساپار دوستىق تۋرالى رامىزدىك مەسسەدجگە عانا ءمان بەرىلگەن ساپار ەمەس, ناقتى قادامدار جاسالعان ماڭىزدى ساپار بولدى.
ەڭ الدىمەن, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار «كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك» دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. وسى تۇرعىدا قورعانىس ونەركاسىبى, اسكەري بارلاۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, كولىك, مادەنيەت, اۋىل شارۋاشىلىعى, ساۋدا, كەدەن, ەكولوگيا, ءبىلىم, جاستار, بايلانىس جانە مۇراعات سالالارىندا بارلىعى 15 كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇل كەلىسىمدەر قارىم-قاتىناستاردىڭ ءارى ستراتەگيالىق باعىتتارعا كوشكەنىن, ءارى وتە كەڭ اۋقىمعا يە بولعانىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا كولەمىن 10 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ ماقساتى بەلگىلەندى.
ق.توقاەۆتىڭ تۇركياعا ساپارىنىڭ ناقتى ناتيجەلەرىن تومەندەگىدەي اتاپ وتۋگە بولادى:
1) قاڭتارداعى قايعىلى وقيعالاردان كەيىن قازاقستاننىڭ ىشكى ساياساتتاعى پروبلەمالاردى ايتارلىقتاي ەڭسەرگەنى جانە ىشكى قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋ ۇدەرىسى جالعاسىپ جاتقان كەزدە سىرتقى ساياساتتىڭ دا قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقانى كورسەتىلدى.
2) قاڭتار وقيعاسى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىندا ىركىلىس تۋدىرماعانى, قازاقستاننىڭ تەڭگەرىمگە نەگىزدەلگەن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىن جالعاستىرا بەرەتىنى پاش ەتىلدى.
3) ساپار ق.توقاەۆتىڭ كوپجاقتى سىرتقى ساياسي قادامىنىڭ مازمۇنىن اشىپ بەردى.
4) قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جاھاندىق وقيعالارعا, داعدارىستارعا بەيجاي قارامايتىنى, ورتالىق ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى دانەكەر بولۋدا كونسترۋكتيۆتى ءرول اتقاراتىنى جانە وسى تۇرعىدا ءاربىر مەملەكەتپەن, اسىرەسە, كورشىلەس ەلدەرمەن تەپە-تەڭدىكتى ساقتاعان بايلانىس ورناتاتىنى اڭعارىلدى.
5) قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىندا تۇركيانىڭ جوعارى ورنى ايقىندالدى, تۇركيا قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسىن ودان ءارى دامىتۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتتى.
6) تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەكى ەلدىڭ ورتاق مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتەتىن سەرىكتەستىك رەتىندە قابىلدانىپ قانا قويماي, ەكى ەل ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق قۇرىلىمدارىندا جەتەكشى ءرول اتقارۋعا دايىن ەكەندەرىن ءبىلدىردى. قول قويىلعان كەلىسىمدەر ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ ءمانىن كورسەتىپ تۇر.
7) مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باستاماسىمەن قارىم-قاتىناستىڭ ودان سايىن ارتا تۇسەتىنى بايقالدى.
8) ەكى ەل جاھاندىق گەوساياساتتاعى وزگەرىستەر مەن ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە بايلانىستى تۋىندايتىن سىن-قاتەرلەرگە ورتاق كوزقاراستا ەكەنىن راستادى. تەننيس ويىنى وسىنىڭ سيمۆولدىق بەلگىسى رەتىندە بولادى.
9) ەكى ەلدىڭ حالىقارالىق قۇقىقتى ساقتاي وتىرىپ, حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ورناتۋعا ۇلەس قوسۋعا دايىن ەكەنى اڭعارىلدى.
10) قازاقستاننىڭ ىشكى ساياساتتا جۇرگىزگەن رەفورمالارىنا تۇركيانىڭ كۇشتى قولداۋى راستالدى. نەگىزىندە بۇل ساپاردى تۇركيانىڭ قاڭتار وقيعاسى كەزىندەگى دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ كورىنىسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. سوندىقتان بۇل ساپاردا تۇركيانىڭ قازاقستان مەن قازاق حالقىنىڭ قاسىنان تابىلاتىنى تاعى دا انىق ايتىلدى.
ەكى ەل قارىم-قاتىناسىنداعى كوشباسشىلاردىڭ ءرولى
تۇركيا مەن قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي كوزقاراستارىن جۇزەگە اسىرۋدا كوشباسشىلاردىڭ ىقپالى زور. ەكى پرەزيدەنت تە تەڭگەرىمدى, پراگماتيكالىق جانە سىندارلى سىرتقى ساياسات ستراتەگياسىن ۇستانادى.
ق.توقاەۆ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىندا دا, ىشكى رەفورمالار پروتسەسىندە دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. حالىقارالىق تەندەنتسيالار دا, ايماقتىق پروبلەمالار دا قازاقستاننىڭ وتە نازىك ديپلوماتيا جۇرگىزۋىن تالاپ ەتەدى. وسى ورايدا ق.توقاەۆتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى تاجىريبەسى مەن گەوساياسي ماسەلەلەرگە سەزىمتالدىعى جاڭا قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى تاجىريبەسى دە ونىڭ ەلىنىڭ بەلسەندى ديپلوماتيانى ۇستاناتىنىن كورسەتەدى.
قازاقستاندا باستالعان جاڭا رەفورمالىق قوزعالىس قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ ەڭ ۇلكەن كەپىلى دەپ بىلەدى.
تۇركيا مەن قازاقستان – شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ماڭىزدى كوپىر. وسى سەبەپتى ق.توقاەۆتىڭ تۇركياعا ساپارى قاتارداعى كوشباسشىلار ساپارى سياقتى بولعان جوق. ق.توقاەۆتى ەردوعان جوعارى دەڭگەيدە قارسى الىپ, ەكى ەلدىڭ باسشىلارى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا ەرەكشە نيەت تانىتتى. بۇل ەرىك-جىگەر – ەكى ەلدىڭ تامىرى تەرەڭ دوستىققا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناسىنىڭ الداعى ۋاقىتتا دا سول باعىتتا نىعايا بەرەتىنىنىڭ كورسەتكىشى. سوندىقتان بۇل ساپار قالىپتاسقان قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتىپ, العا جىلجىتۋعا جاسالعان تاريحي قادام بولدى.
مەحمەت سەيفەتتين ەرول,
انكارا داعدارىس جانە ساياساتتى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ (ANKASAM) باسشىسى, پروفەسسور
ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن
