تولەۋعالي ابدىبەكوۆ تۋرالى گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە بۇعان دەيىن از جاريالانعان جوق. ەرلىگى لايىقتى دارەجەدە ەلەنبەگەنى سان رەت ايتىلدى, جازىلدى. تاريحي ادىلدىكتىڭ ءتۇبى ورنايتىنى اقيقات ەدى. ۇلى جەڭىس مەرەكەسىنىڭ قارساڭىندا بۇل جاڭالىق شىعىس ءۇشىن ءسۇيىنشىلى بولدى.
قازاقتىڭ سۇرمەرگەنى لايىقتى ءوز باعاسىن الا سالا قۇتتىقتاپ, تۋعان-تۋىستارىنا حابارلاستىق, تاريحي دەرەكتەردى قايتا ءبىر شولىپ شىقتىق.
فاشيستەردىڭ تولەۋعالي ناسىرحان ۇلىنان سەسكەنگەندەرى سونداي, ونى «قارا ءولىم» اتاپ كەتكەن ەكەن. اتقان وعى ءمۇلت كەتپەۋىنىڭ سەبەبى, بەيبىت ومىردە قاراپايىم اڭشى بولىپتى. ال سوعىس الدىنداعى كۋرس ونىڭ قابىلەتىن ودان سايىن شىڭداي تۇسكەن. اينالدىرعان ەكى جىل ىشىندە 400-گە تاياۋ ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان. ونىڭ كوزسىز ەرلىگى زامانىندا راديودان ءجيى-ءجيى حابارلانىپ تۇرعانىمەن, ۋاقىت وتە ۇمىتىلا باستاعان. ۇمىتىلا باستاۋى, تۋىس اعاسى كەمەلباي ناسىرحانوۆ رەپرەسسياعا ۇشىراۋىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن.
تولeۋعالي ابدىبەكوۆ 1916 جىلى جارما اۋدانىندا تۋعان. اكەسى ناسىرحان ۇلىن كىشكەنتايىنان اڭشىلىققا ىلەستىرە الا شىعىپ, مىلتىق ۇستاۋعا ۇيرەتكەن. مەرگەندىك قانىندا دا بولسا كەرەك, قارايعان اڭدى ءمۇلت جىبەرمەيدى ەكەن. جاس بالانىڭ اككىلىگىنە ءتىس قاققان اڭشىلاردىڭ ءوزى تاڭعالىسىپتى. كەيىن ول وڭتۇستىك قازاقستانعا كوشىپ, ماقتاشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. جاسى تولا سالا اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, وتان الدىنداعى بورىشىن وتەيدى. اسكەردەن كەلگەن سوڭ ءوزى قىزمەت ەتكەن كەڭشارعا قايتا جۇمىسقا ورنالاسادى. وتباسىن قۇرىپ, بالالى بولادى. وكىنىشتىسى, ەكى بالاسى دا ەرتە قايتىس بولىپ كەتەدى. باۋىر ەت بالالارىنان ايىرىلعان جاستاردىڭ كوز جاسى كەۋىپ ۇلگەرمەي سوعىس باستالىپ كەتەدى. بۇعان دەيىن اسكەري بورىشىن وتەگەن ت. ابدىبەكوۆ 1942 جىلدىڭ مامىرىندا كالينين مايدانىنا اتتاندى. باسشىلار ونىڭ قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن ەكەنىن بىردەن بايقاپ, مەرگەندەردىڭ قاتارىنا العان ەكەن. سەگىزىنشى گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان ول ەكى-اق جىلدىڭ ىشىندە 397 ءفاشيستى جەر جاستاندىرعان.
سۇرمەرگەن ت.ابدىبەكوۆ سونىمەن قاتار ءوز پولكىندە وتىزدان استام مەرگەندى دايارلاعان. ول مەرگەندەر قانشاما جاۋدىڭ كوزىن جويدى, ءبىر قۇدايعا ايان. قالاي دەگەنمەن جارمالىق جاۋىنگەردىڭ جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز.
تاعى دا اشىق ينتەرنەت كوزدەرىنەن قاراپ وتىرمىن: 1942 جىلدىڭ 18 قىركۇيەگىندە «وتان ءۇشىن» گازەتىندە «مەرگەن ابدىبەكوۆتىڭ ەسەبىندە. 102 گيتلەرلىك سولدات بار» دەپ باسىلعان ەكەن. سونداي-اق «مەنىڭ كوزىم كورىپ, قولىم ۆينتوۆكا ۇستاپ تۇرعانىندا, فاشيستەرگە كۇن كورسەتپەيمىن» دەپ پىكىر بىلدىرگەن ەكەن مەرگەن. جالپى, 1942 جىلدىڭ قورىتىندى ەسەبىندە سەرجانت ابدىبەكوۆتىڭ 219 ءفاشيستى جويعانى تۋرالى ايتىلعان. سول ۋاقىتتا ونىڭ ەسىمى مايدان دالاسىندا دۇركىرەپ تۇرعان ەدى. قازاقتىڭ سۇرمەرگەنى 1944 جىلى 23 اقپاندا جاۋ وعىنان قازا تاپتى. ونىڭ وزىندە, قارسى وق اتقان نەمىستىڭ مەرگەنىن اتىپ ءتۇسىرىپ, ەسەبىن 397-گە جەتكىزگەن. تاريحي جازبالارعا سۇيەنسەك, تولەۋعالي ابدىبەكوۆ وق تيگەن مايدان دالاسىندا ەمەس, گوسپيتالدە كوز جۇمعان. جاۋدى باس كوتەرتپەي قىرعان باتىر كالينين وبلىسىندا جەرلەنىپ, ۆينتوۆكاسى شاكىرتى ءاشىرالى وسمانوليەۆكە تاپسىرىلدى دەگەن دەرەكتى كوزىمىز شالدى.
سەرجانت ت. ابدىبەكوۆ قازا بولعاننان كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانىمەن, I دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى عانا بەرىلگەن ەكەن. باتىر اتاعىنا ابدەن لايىق تۇلعا ەكەنى باق بەتتەرىندە قانشا جازىلعانىمەن, وسى كۇنگە دەيىن ەلەنبەي كەلدى. ءيا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن باتىر اتامىز مەملەكەتتەن لايىقتى باعاسىن الدى. تاريحي ادىلدىك ورنادى. ەندى جاۋىنگەردىڭ ءار ەرلىگىن ىندەتە زەرتتەي ءتۇسۋ كەرەك. ەرتەڭگى ۇرپاق ۇمىتپاۋى ءۇشىن تابىلعان دايەكتى دەرەكتەر كىتاپ بولىپ قاتتالۋى قاجەت. كوركەم فيلم تۇسىرىلسە دە ارتىق ەتپەيدى. فيلم دەگەندەي, تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ نەمەرە قارىنداسى ايگۇل كەمەلباەۆا كينو ءتۇسىرۋدى ويلاستىرىپ ءجۇر.
– نەگىزى تولەۋعالي اتامنىڭ اعاسىنىڭ بالاسى. ناسىرحاننىڭ نەمەرەسى. الايدا قۇجاتتاردا ناسىرحان ۇلى دەپ ءجۇر. اتامىزعا «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلگەنىنە شىن قۋاندىق. بۇعان دەيىن ءوزىم دە زەرتتەدىم, جۋرناليستەر, جازۋشىلار قانشا جازدى؟! تاريحي ادىلدىكتىڭ ورناۋىنا اۋەلى قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىر دەپ اقىل-كەڭەسىن بەرگەن مەدەۋ سارسەكەگە مىڭ العىس. ەڭ العاش 2005 جىلى تىلەۋ كولباەۆتىڭ ماقالاسىن وقىپ, زەرتتەي باستادىم. وعان دەيىن ايتىلماي كەلگەن ەدى. ماقالاسىندا كەمەلباي مەن ناسىرحان اتامنىڭ ەسىمدەرى ءجۇر. تاڭقالدىم. ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي اتامىزدىڭ ەرلىگى تۋرالى «سنايپەر» دەگەن اڭگىمە جازدىم. اڭگىمە ەكى ءبولىپ جازىلدى. ەكىنشىسىندە قوسىمشا تاريحي دەرەكتەر قوستىم. جۇمابەك اشۋ ۇلى پودولسك ارحيۆىنەن انىقتاما الىپ بەردى. جۋرناليست ازامات ەسەنجولدىڭ ماقالاسىنان تىڭ دەرەكتەر تاپتىم. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانتاي ءشارىپ باتىردىڭ ايەلى تۋرالى مالىمەتتەر جيناستىرۋعا كومەك ەتتى. تورەبەك ايتپاەۆ اتالارىنىڭ اتى اۋىسىپ كەتكەندىگى جونىندە اقپارات ايتتى. ەندى كينو تۇسىرگىم كەلەدى. سەبەبى كينو ارقىلى جاستار باتىردىڭ ەرلىگىن تەز قابىلدايدى. جالپى, اتامىزدىڭ باتىرلىعىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا جەتكىزۋگە ۇلەس قوسقان بەرىك ابدىعالي, ەرلان قاريندەردىڭ ەڭبەگى زور. ادىلدىك بولسا, اتامىز ءۇش مارتە كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىن الۋى كەرەك ەكەن. ەڭ باستىسى, ەسىمى ەندى وشپەيدى, – دەيدى جازۋشى, كينودراماتۋرگ ايگۇل كەمەلباەۆا.
باتىردىڭ نەمەرە قارىنداسى ايگۇل كەمەلباەۆانىڭ ايتۋىنشا, تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ نەگىزگى تۋعان جەرى اباي اۋدانى قۇندىزدى اۋىلى ەكەن. اشارشىلىق جىلدارى تاۋدان اسىپ, جارماعا جەتىپ تۇراقتاپتى. قالاي دەسەك تە, قازاققا ورتاق تۇلعا. ەرتەدەگى اسكەري گازەتتەردى ءالى دە قاراپ, ەرلىكتەرى تۋرالى زەرتتەۋىمىز كەرەك. اسكەري ەرلىكتەرى تۋرالى دەرەكتەردىڭ ءبىرى, ءارى قۇندىسى ەلىمىزگە جەتكەن. ونىمەن بىرگە ت.ابدىبەكوۆتىڭ №2916 ۆينتوۆكاسى اسكەري تولقۇجاتىمەن قوسا جەتكىزىلىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيىنە قويىلعان.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
