سونىمەن, ««التىنشى بەكەت» جانە «قازبات» كوركەم فيلمدەرىنىڭ قاھارمان پروتوتيپتەرى كىم؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن بىلگىڭىز كەلسە, وندا بۇگىنگى ماقالامىزدى سوڭىنا دەيىن وقىپ شىعىڭىز كوزىقاراقتى وقىرمان.
«قازبات» كوركەم ءفيلمى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اسكەري قىزمەتشىلەرىنىڭ تاجىك-اۋعان شەكاراسىندا بىتىمگەرلىك ماقساتتا قىزمەت اتقارۋ بارىسىندا, 1995 جىلى كوكتەمدە باستارىنان وتكەرگەن شىنايى وقيعانى باياندايدى. 7 ءساۋىر كۇنى پشيحارۆ شاتقالىندا قازاقستان ىشكى اسكەرىنىڭ جەتىنشى قۇراما روتاسى سودىرلاردىڭ تۇتقيىلدان جاساعان شابۋىلىنان وت پەن وقتىڭ قۇرساۋىنا ءتۇسىپ قالادى. جاۋدىڭ كۇشى باسىم بولعان ۇرىستا 17 اسكەري قىزمەتشى وققا ۇشىپ, 33-ءى جارالانعان ەدى. اۋعان جاعىنان شابۋىل جاساعان سودىرلار ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە تاجىكستان اۋماعىنا ءوتىپ كەتۋدى جوسپارلاعان بولاتىن. الايدا, قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر جويقىن تويتارىس بەرىپ, بەس ساعاتتىق قارۋلى قاقتىعىستان كەيىن شابۋىلشىلار كەرى شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. سول سويقان سوعىستا ۆزۆود كومانديرى بولعان وتستاۆكاداعى اعا لەيتەنانت قايراتبەك ساتباەۆ.
كەيىپكەرىمىز 1971 جىلى قىزىلوردا وبلىسى سىرداريا اۋدانى سۇلۋتوبە اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. كەز كەلگەن اۋىل بالاسىنداي قارا شاڭدى قۋالاپ ءجۇرىپ ەر جەتتى. مەكتەپ ءبىتىرىپ,. 1991-1993 جىلدار ارالىعىندا شىمكەنت قالاسىنداعى ءىىم ىشكى اسكەرلەرگە قاراستى 5485 اسكەري بولىمىندە وتان الدىنداعى بورىشىن وتەدى. كەيىن وسى ۇجىمدا كەلىسىمشارت نەگىزىندە اسكەري قىزمەتكە قالدى. 1994 جىلى الماتىداعى ۇقك اسكەري ينستيتۋتىندا 3 ايلىق ەكستەرناتپەن وفيتسەرلىك ءبىلىم الىپ, العاشقى لەيتەنانتتىق شەندى تاقتى. تاجىك-اۋعان شەكاراسىندا بىتىمگەرلىك ميسسياسى باستاعان 7 روتا قاتارىندا جات ەلگە اتتاندى. پشيحارۆ شاتقالىنداعى شايقاس تۋرالى بىلاي دەپ ەسىنە الادى.
- باستاپقىدا نە بولعانىن اڭعارماي قالعان ءبىزدىڭ بويىمىزدا قورقىنىش پەن ۇرەيدىڭ ۇيالاعانى انىق. بىراق, اجالمەن بەتپە-بەت كەلگەن سايىن قايراتقا مىنەدى ەكەنسىڭ. مودجاحەدتەر ءاۋ دەگەندە-اق الدىڭعى جانە ارتقى جاقتاعى كولىكتەردى گراناتومەتپەن اتىپ, ك ۇلىن كوككە ۇشىرىپ ۇلگەردى. كوك ءتۇتىن, سۋىلداعان وق. ءاپ-ساتتە جانىمداعى ۆزۆود جىگىتتەرىن جيناپ, اۆتوكولىكتىڭ دوڭگەلەكتەرىن قالقان قىلىپ, تىعىلدىق. جاۋىنگەرلەرگە «مەن باعىتتى ايقىندايتىن وقتارمەن اتامىن, سول جەرلەردى نىساناعا الىپ, سەندەر دە سولاي قاراي وق جاۋدىرىڭدار» دەپ بۇيرىق بەردىم. ءىزى ۇشقىنداپ انىق كورىنگەن وقپەن جاۋدى نىساناعا الىپ اتىپ جاتىرمىن. ارتىنان سول باعىتتا ساربازدارىم دا وق جاۋدىردى. قيا ءدۇزدىڭ ءبىر تۇسىنان شىققان وقتىڭ ءۇنى وشسە, ەندىگى كەزەكتە اۆتوماتتىڭ ءۇنى باسقا جاقتان ساقىلداپ قويا بەرەدى. مىنە وسىلاي ۇرىس جالعاسىپ جاتتى. مينۋتتار ساعاتتاي, ساعاتتار بەينە ءبىر تاۋلىكتەي جىلجىعان سىن كەز ەدى ول ءبىر. جارالىلاردى جيناپ, جاقىن ماڭداعى بتر-دىڭ قالتارىسىنا جەتكىزدىك. ون ەكى جارىمداردا باستالعان سويقاننان دا ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ, ساعات ءتىلى ۇشكە تاقاپتى. ءار قايسىمىزدىڭ بويىمىزدا ء«ومىر, مەن ءتىرى قالۋىم كەرەك» دەگەن جۇدىرىقتاي جۇرەك قايراتتانا سوعادى. سونداعى جاۋىنگەرلەردىڭ اجالدان قايمىقپاي, وتان الدىندا بەرگەن انتتارى ءۇشىن باتىرلىقپەن ارپالىسقا تۇسكەن تۇرلەرىن كورسەڭىز عوي. باستاپقى دا سەسكەنىپ قالساق تا, مىندەتتى اتقارۋدان ارتىق پارىز جوق ەكەنىن بارلىعىمىز ءبىر ادامداي تۇسىندىك,- قايراتبەك ساتباەۆ.
شايقاس اياقتالعانىمەن كەيىپكەرىمىز ءۇشىن سول سوعىستىڭ سالعان جازىلماس قاسىرەتى جاڭا باستالعانداي ەدى. مۇنداعى ايتپاعىمىز, وسى ۇرىستان كەيىن ەلگە جارالى ورالعان قايراتبەكتىڭ اياعىنا 5 مارتە وتا جاسالدى. تەك ونىڭ سوڭعىسى عانا ءتيىمدى بولىپ, ءتورت جىلدان استام ۋاقىت كەرەۋەتكە تاڭىلعان اياعىمەن تىك تۇرىپ, ءجۇرۋ باقىتى بۇيىردى. “جىعىلعانعا – جۇدىرىق” دەمەكشى, جاراسىنا ەمدەلەمىن دەپ ءجۇرىپ, قابىلداعان ءدارى-دارمەكتىڭ كەسىرىنەن ەكى بۇيرەگى بىردەي ىستەن شىعىپ, اۋىر ناۋقاس كۇيگە ءتۇستى. 24 جاسىمنان باستاپ مۇگەدەكتىككە شىعارىلدى, قازىر 1-ءشى توپتاعى مۇگەدەك. اتىڭ وشكىر سوعىس اتاۋلىنىڭ قاسىرەتى دەگەن وسى. ۇلتتىق ۇلاننىڭ جەكە قۇرامى جابىلىپ, 4 ميلليون تەڭگەگە جۋىق قاراجات جيناپ قىمبات ەم جاسادى. قاتىگەز سوعىستىڭ كۋاگەرى بولىپ, مۇگەدەك اتانسا دا, جاراتقان وعان وتباسى باقىتىن ءناسىپ ەتتى. قازىر جان-جارىم ءاليا اپاي ەكەۋى مانشۇك جانە مەرۋەرت اتتى قىزداردى ءوسىرىپ وتىر. «ەندىگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ تاريحىندا وسىنداي قانتوگىس ورىن الماسىن, توبەمىزدە ماڭگىلىك بەيبىت اسپان ورناسىن دەپ تىلەيمىن. بالا جىلاپ, اتا-انا قايعىرماسا ەكەن. سول ۇرىستا قازا تاپقان جاۋجۇرەك جىگىتتەرىمىزدىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا, باتىر اتاعىنا لايىق. ولاردىڭ رۋحتارىنا مىڭ تاعزىم ەتەمىن»,-دەيدى اسكەر ارداگەرى.
ۇلتتىق ۇلاننىڭ جاۋىنگەرى ەربول وتارباەۆتىڭ 2010 جىلعى 22 ماۋسىمدا اقتاۋ قالاسىنداعى تۇزەۋ مەكەمەسىن كۇزەتۋ بويىنشا قاراۋىل قىزمەتىندە تۇرعان كەزىندەگى جانقيارلىق ەرلىگى «التىنشى بەكەت» تۋىندىسى تۇسىرۋگە نەگىز بولدى. سول كەزدە جاس جاۋىنگەر قاتاڭ تارتىپتەگى كولونيادان قاشپاق بولعان 21 جازاسىن وتەۋشىنىڭ جولىنا جالعىز ءوزى توسقاۋىل قويا بىلگەن. ول مىلتىقپەن اۋىر جاراقات العان كەزدە دە جاۋىنگەرلىك پوستتى تاستامادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن اسكەري بورىشىن ورىنداۋداعى جانقيارلىق ارەكەتتەرى ءۇشىن ءىىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ەربولدىڭ ءوزى مۇنى ەرلىك دەپ سانامايدى. وقيعا تۋرالى ايتىپ وتكەنىمىزدە ءوز ەستەلىگىمەن بولىسۋگە كەلىستى.
- ءالى ەسىمدە... اقتاۋ قالاسى, 2010 جىل قاتارداعىلاردىڭ ءبىرمىن. وتان الدىنداعى ازاماتتىق مىندەتىمدى ادال اتقارۋ ماقساتىمەن اسكەري قاتاردامىن. سول جىلدىڭ 22 ماۋسىمى ەل جادىندا, ۇلتتىق ۇلاننىڭ تاريحىندا ساقتالىپ قالدى. مەن كەزەكتى ساربازدىق مىندەتىمدى اتقارۋ بارىسىندا وزىمە سەنىپ تاپسىرىلعان ايماقتا بەكەت ساقشىسىمىن. كۇن ادەتتەگىدەي بىرقالىپتى ءوتىپ جاتقان ەدى. تاڭعى ساعات بەس شاماسىندا «ىشتەن شىققان جاۋ جامان» دەگەندەي ءبىر توپ قارۋلانعان سوتتالعاندار شابۋىل جاسادى. قۇرامىندا 21 سوتتالعانداردان تۇراتىن قارۋلى توپقا قارسى توتەپ بەرۋ وڭاي بولعان جوق. قولىمنان كەلگەنشە جان ايانبادىم. بويىمدا بارلىعى قاشىپ كەتپەسە ەكەن دەگەن قورقىنىش, ۇرەي بولعانى راس. ەگەردە ولار بوستاندىققا شىعىپ كەتەر بولسا, قانشاما بەيبىت قالا تۇرعىندارى زارداپ شەگەتىنىن ەسىمە الىپ, بار بويىمداعى كۇش-جىگەردى سالىپ ولاردى توقتاتۋعا ارەكەت جاسادىم. ەسىمدى اۋرۋحاندا جينادىم. ماعان قولداۋ كورسەتكەن ۇلتتىق ۇلان باسشىلىعنا ايتار العىسىم زور, دەيدى ول.
اتالعان ەرلىكتەن كەيىن, ەربول وتارباەۆ ۇلتتىق ۇلان اكادەمياسىندا وقۋعا ءتۇسىپ, وفيتسەر اتاندى. 6698 اسكەري بولىمىندە العاشقى قىزمەت جولىن باستادى. بۇگىندە ەلوردالىق جەدەل بريگادا 5573 اسكەري بولىمىندە باتالون كومانديرىنىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارادى.
