قوجاتاي اقساقال ەسىل اۋدانىنداعى تاۋاعاش اۋىلىنىڭ تۋماسى. ارعى اتالارىندا مەدەباي باتىر دەگەن اتاقتى ساردار وتكەن. قوجەكەڭ ءداپ سول باتىردىڭ ىنىسىنەن تارايدى. سوعىس كەزىندە شىعارىلعان ءان مەن جىرلار كوپ بولدى عوي, سونىڭ ىشىندە قوجەكەڭنىڭ اكەسى سەيىتاحمەتتىڭ ءىنىسى سەيىتباتتال مارقۇمنىڭ ءبىر ولەڭىندە مىناداي جولدار بار:
باۋىرلار قۋانتا ما امان كەلىپ,
سوعىس جوق بەيبىت ءومىر زامان كەلىپ.
اسكەرلەر قىزىل تۋمەن ەلگە ورالسا
نەمىستى باستان-اياق ءبارىن جەڭىپ.
باۋىرىم, امان كەلەر قوجاتايىم
تۇسىمدە جارقىراپ تۇر كۇن
مەن ايىڭ.
قامىعىپ باۋىردى ويلاپ وتىرعاندا
حات كەلىپ قۋانتتىڭ-اۋ
جازاتايىم...
سول قوجاتاي سوعىستان امان كەلىپ, بۇگىنگى تاۋەلسىز زاماندى كورىپ, پەتروپاۆل قالاسىندا ارداگەرلەرگە بولىنگەن جاقسى ۇيدەن پاتەر الىپ, امان-ەسەن تۇرىپ جاتىر. تەك وسىدان ءۇش جىل بۇرىن 70 جىلدان ارتىق وتاسىپ, توعىز ۇل, ءبىر قىز سىيلاعان جارى ايشا انامىز 90 جاسىندا قايتىس بولىپ, اقساقالدى جالعىزسىراتىپ كەتتى. قازىر ونى كەنجە ۇلى باعدات باعىپ وتىر.
قوجەكەڭ اسكەرگە 1943 جىلى شاقىرىلىپتى. 18-گە تولماعان بوزداق ءوزى قاتارلى بەس بالامەن بىرگە الىنادى. سوعىستا, قاندى قىرعىنعا سالاتىنىن بىلەتىن بۇكىل اۋىل ولاردى ۋلاپ-شۋلاپ, جىلاپ-سىقتاپ شىعارىپ سالادى. قىزىلجارعا جيناپ, قاتارلارىن تولتىرعان سوڭ بۇلاردى ەشەلونعا وتىرعىزىپ, شىعىسقا قاراي الا جونەلەدى. ءۇش كۇن زۋلاعان پويىز چيتا قالاسىنا كەلىپ توقتاپ, بوزداقتاردى وسىنداعى اسكەري بولىمگە توعىتادى.
1943 جىلدىڭ قارا كۇزى. قىزىل ارميا بۇل كەزدە نەمىستەردى باتىسقا قاراي تىقسىرىپ, ۇلكەن جەڭىلىسكە ۇشىراتىپ جاتقان. سوندىقتان قىزىل ارميا رەزەرۆتى بىردەن قان مايدانعا سالماي, تىلدا اسكەري ويىندارمەن شىڭداۋدى قولعا العان. ء«بىزدى ءوز قالاۋىمىزبەن كىمنىڭ ارتيللەرياعا, تانك اسكەرىنە, اۆياتسياعا, تەڭىز فلوتىنا بارعىسى كەلەتىنىن سۇراپ, قالاعان جەرىنە ارىز جازدىرىپ, كۇندە اكەتىپ جاتتى. مەن قايدا جازىلۋدى بىلمەي, جاياۋ اسكەردە-اق قالا بەرەيىنشى دەپ ەشقايدا ۇمتىلمادىم», – دەيدى قوجاتاي اقساقال.
سونىڭ ءوزى دۇرىس بولىپ, ول وسى جەردە جازعا دەيىن قىزمەت ەتەدى. ۇيگە دە ءجيى حات جازىپ, اماندىعىن ءبىلدىرىپ تۇرۋعا مۇمكىندىگى بولادى. سونداي حاتتىڭ ءبىرى كەلگەندە عوي سەيىتباتتال اعاسىنىڭ جوعارىداعى ولەڭ جولىن جازعانى...
1944 جىلدىڭ جاز ورتاسىندا چيتا بولىمىندەگى اسكەردەن جۇزدەن ارتىق جاياۋ اسكەر جاۋىنگەرىن باتىستاعى سوعىسقا اكەتەدى. مۇندا ولار ءىى ۋكراين مايدانىنىڭ 13-كاۆديۆيزياسىنىڭ 48-پولكىن تولىقتىرادى. ديۆيزيا ول كەزدە ۋكراينا جەرىن فاشيستەردەن تازارتۋدا ەكەن. اسكەري قۇراما «كاۆالەريستىك» دەپ اتالعانىمەن بۇلار بۇرىنعىداي اتقا ءمىنىپ, جاۋعا جالاڭ قىلىشپەن «ۋرالاپ» شاپپايدى. تەحنيكالىق جاعىنان جەتىلدىرىلگەن سوعىستا ول اسكەردى تەك بوسقا قىرۋ ەكەنىنە كوماندوۆانيەنىڭ كوزى 1941, 1942 جىلداردان جەتكەن ەكەن. سوندىقتان مۇنداعى اتتار تەك جارالىلاردى تاسۋعا, تاماق اكەلۋگە, جەكە تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا عانا قولدانىلادى.
اعامىز وسى قۇرامانىڭ ساپىندا قازىرگى ۋكراينانىڭ جيتومير, روۆنو, لۆوۆ قالالارىن ازات ەتۋگە قاتىسادى. سوڭعى ەكەۋى 1939 جىلى كسرو مەن گەرمانيا ەكى جاقتان جاۋلاپ العانعا دەيىن پولشانىڭ يەلىگىندە بولاتىن. سونىڭ ىشىندە لۆوۆ قالاسىن فاشيستەردەن ءتىپتى قىزىل ارميا دا ەمەس, پولشانىڭ انگلياداعى قۋعىنداعى وكىمەتىنە باعىناتىن كرايوۆانىڭ ارمياسى بوساتقان. بىراق نكۆد وسى ارميانىڭ باسشىلارىن جيتومير قالاسىنا الداپ شاقىرىپ الىپ, تۇتقىنداپ سىبىرگە ايداپ جىبەرەدى دە, ال لۆوۆتى قايتادان كەڭەستىك قالاعا اينالدىرادى. وسى سوعىسقا قوجاتاي نەكىباەۆ تا قاتىسقان ەكەن.
1944 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 13-كاۆديۆيزيانىڭ ساپىندا ق.نەكىباەۆ كسرو شەكاراسىنان ءوتىپ, رۋمىنياعا كىرەدى. بۇل كەزدە بۇرىن گەرمانيانىڭ وداقتاسى بولعان رۋمىنيا جارتى ميلليوندىق ارمياسىنىڭ قارۋلارىن كەرى بۇرىپ, نەمىستەرگە قارسى سوعىسىپ جاتقان. وسى ءۇشىن ارتىنان ستالين رۋمىن كورولى ءى ميحايعا الەمدەگى ەڭ قىمبات «جەڭىس» وردەنىن تاپسىرعانى ءمالىم.
قىزىل ارميانى رۋمىندار قۋانىشپەن قارسى الادى. ودان ءارى قوجەكەڭدەردىڭ ديۆيزياسى ۆەنگريا, چەحوسلاۆاكيا جەرلەرىندە سوعىسادى. وسى ەلدەردىڭ اۋماعىنداعى سوعىستاردا جۇرگەندە قاتارداعى جاۋىنگەر ق.نەكىباەۆ ءستاليننىڭ اتىنان بەرىلگەن 9 العىس حاتقا يە بولادى. ولاردىڭ ءبارى اعامىزدىڭ سوعىستاعى ەرلىگىن ايعاقتاپ, مۇقيات ساقتالعان. مىسالى, ول ۆەنگريانىڭ بالاششاديارمات, نوگراد, دەبرەتسەن, چەحوسلاۆاكيانىڭ نوۆى زامكي, شۋرانى, ۆرابلە, نيترا, گالانتا, تىرناۆا, براتيسلاۆا جانە ت.ب قالالارىن ازات ەتۋگە قاتىسىپ, جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەر كورسەتكەنى ءۇشىن العىستار الىپتى. وسى قالالاردىڭ ءبارىن اقساقال جاڭىلماي ايتىپ بەردى.
وسىنشا كوپ العىستان گورى ءبىر مەدال بەرمەدى مە ەكەن دەگەن ءسوز تىلىمىزگە كەلىپ قالىپ ەدى, بالاسى باعدات وعان 1944 جىلدىڭ 27 قازانىندا «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى بەرىلگەنىن ينتەرنەتتەن تاپقانىن جانە سول بۇيرىقتىڭ سۋرەتىن كورسەتتى. بىراق مەدال يەسىنە جەتپەگەن... نە ءۇشىن بەرىلگەنى جونىندە بۇيرىقتا بىلاي دەلىنگەن: «پۋلەمەتچيكۋ 4-گو ەسكادرونا گۆ. كراسنوارمەيتسۋ نەكيباەۆۋ كوجاتاي زا تو, چتو ون ۆ بويۋ 08.10.1944 گ. ۆو ۆرەميا ناستۋپلەنيا ەسكادرونا مەتكيم وگنەم يز سۆوەگو پۋلەمەتا ۋنيچتوجيل وگنەۆۋيۋ توچكۋ پروتيۆنيكا».
قان مايداندى بەلشەدەن كەشسە دە سوعىسقا كەشىرەك بارعانى ءۇشىن اعامىز ەلگە تەك 1948 جىلى ورالادى. سول جىلى قىزىلجاردىڭ پەدۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, ونى ءتورت جىل وقىپ كوكشەتاۋدان بىتىرەدى. بالا سانى ازايىپ قالۋ سەبەپتى قازاقشا وقيتىن 10 بالانى كوكشەتاۋعا اۋىستىرعان.
ونى بىتىرگەن سوڭ قوجاتاي اعاي 33 جىل بويى تابان اۋدارماي جامبىل اۋدانىنداعى ورمان ورتا مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ ىستەگەن. 1948 جىلى اۋىلداسى ايشا دەگەن قىزعا ۇيلەنىپ, ەكەۋى ومىرگە 10 بالانى اكەلگەن.
قوجاتاي اعامىزدىڭ 1949 جىلى تۋعان ۇلكەن ۇلىنىڭ ەسىمى – امانگەلدى. ال ونىڭ ۇلى قۋانىش. ول اقساقالدىڭ ۇلكەن نەمەرەسى. وسى قۋانىشتىڭ قىزى – ءازيزا تۇرمىسقا شىققان, ەگەر ودان ءسابي تۋسا ول قوجاتاي اقساقالعا شوپشەك بولماق. وندايدى كورگەن ادامدا ارمان بولمايتىن شىعار.
قۇداي بەرگەن قۋاتتىڭ ارقاسىندا ول ۇيىنە كەلگەن, ستۋدياعا شاقىرعان جۋرناليستەرگە ۇلگىلى ءومىر جولىن ايتىپ بەرۋدەن تانبايدى. جالعىز-اق ء«مىنى» - قۇلاعى اۋىرلاۋ, ايعايلاپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. ەڭ باستىسى ول جادىنان جاڭىلمايدى. ءبىز اقساقالدىڭ جۇزگە كەلۋىن تىلەدىك. وسىنداي ەرەكشە تاعدىرلاردىڭ بولعانى دا ادامنىڭ ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىرا بەرەرى ءسوزسىز.
