فوتونى تۇسىرگەن ەرلان ومار
سوناۋ قازاق ءۇشىن ءالى دە جۇمباق, ءالى دە قۇپيا, عاجايىپ شىعىس الەمىن ابەكەڭنىڭ ءبىراز جىلداردان بەرى زەرتتەپ, زەردەلەپ جۇرگەنىن بىلەتىنمىن. وسى جولى الدىنا ۇلكەن ماقسات قويىپ وتىرعانىن ىشىمنەن پايىمدادىم. سودان كەيىن دە ۇلاعاتتى ۇستازىممەن تالاي رەت جولىم ءتۇيىستى.
ويلاپ وتىرسام, سوناۋ 1982 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىنەن باستالعان ابەكەڭنىڭ عىلىم مەن بىلىمدەگى, قازاق رۋحانياتىنداعى ۇزاق تا ۇلانعايىر ساپارى بىردە-ءبىر رەت سايابىر تاپپاي ۇنەمى جالعاسۋمەن بولدى. وسىناۋ عىلىم مەن ءبىلىم ساپارىندا ابەكەڭ قانشا رەت بيىك بەلەستەرگە كوتەرىلدى, قانشا رەت بيىك شىڭدارعا شىقتى. بۇكىل عۇمىرى بەل جازباي ەڭبەكتەنۋمەن, عىلىمعا بەرىلۋمەن ءوتتى. ازاماتتىق ويلارىن بۇكپەسىز ايتىپ, قايمىقپاي جازاتىن قاسيەتىنەن دە ابەكەڭنىڭ سەرگەك مىنەزى, تەرەڭ بىلىممەن كەلگەن رۋحاني ۇستانىمدارى دا كورىنىپ تۇراتىن. ءاردايىم تۋعان ەلىنىڭ رۋحاني كەڭىستىگىنىڭ ىلعي العى شەبىندە, جەل وتىندە ءجۇرىپ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ اياعىنان تۇرىپ, قابىرعاسىنىڭ بەكۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ۇلتىمىزدىڭ الەمدىك دودادا تەرەزەسى تەڭ, ەڭسەسى بيىك ەل بولۋىنا باعا جەتپەس ولجا سالدى.
ەندى كىشكەنە شەگىنىس جاساساق, ابەكەڭنىڭ شىن مانىندەگى عىلىم مەن بىلىمگە ساپارى وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن ماسكەۋ قالاسىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا باستالىپتى. وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنان باستاپ جاس دارىن شىعىستانۋ ءىلىمىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىن يگەرە باستايدى. ينستيتۋتتاعى اراب ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ كوريفەيلەرى, پروفەسسورلار يۋ.ن.زاۆادوۆسكي مەن گ.ش.شارباتوۆتاردان ءدارىس الادى. پروفەسسور زاۆادوۆسكيدىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن ماروككو ادەبيەتى تاريحىنا قاتىستى كەڭەس وداعىندا بۇرىن-سوڭدى زەرتتەلمەگەن تىڭ تاقىرىپقا تۇرەن سالادى.
1975-1976 جىلدارى وسىناۋ عىلىمي ىزدەنىستەر جاس عالىمدى ماروككو مەملەكەتىنە ساپار شەكتىرەدى. رابات قالاسىنداعى V مۇحاممەد اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە اراب ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەي زەرتتەۋمەن قاتار پروفەسسور مۇحاممەد ءال-ءفاسيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن ماروككو اۋىز ادەبيەتى تاريحىنان ديسسەرتاتسيا جازادى. 1976 جىلى ماسكەۋگە ورالىپ عىلىمي زەرتتەۋىن ۇلكەن تابىسپەن قورعايدى. اراب ادەبيەتىنىڭ قاقپاسىن وسىلاي يمەنە اشقان جاس شاكىرت, دارىندى ىزدەنۋشى اراعا جىلدار سالىپ ارابتانۋ, شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى بيىكتەرىن باعىندىردى.
بۇگىندە ابەكەڭە ماروككو ەلىنىڭ عىلىمى قارىزدار. وتارلاۋشىلاردىڭ ماروككودا ادەبيەت جوق دەيتىن تۇجىرىمىن تاس-تالقان ەتىپ, م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ماسكەۋ حالىقارالىق قاتىناس جانە م.گوركي اتىنداعى بۇكىلوداقتىق ادەبيەت ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ بىرىككەن عىلىمي كەڭەسىندە قازاق عالىمى ءابساتتار دەربىسالى ماروككو ادەبيەتىن الەم ادەبيەتى كونتەكسىندە قاراستىراتىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. سول تۇستا بۇل عىلىمي ىرگەلى جاڭالىق ابەكەڭدى الەمدىك ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تورىنەن بىراق شىعاردى. ءسويتىپ, قازاق عىلىمىنا شىعىستانۋ جانە ارابتانۋ سياقتى ىرگەلى عىلىم سالالارىنىڭ ءبىرجولاتا ارنا سالۋىنا, جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە پروفەسسور ءا.دەربىسالى جول اشتى.
شىعىستانۋشى عالىم قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوزى نەگىزىن قالاعان, تۇڭعىش دەكانى بولعان شىعىستانۋ فاكۋلتەتىندە كەلە-كەلە پارسى, ۋردۋ, قىتاي, جاپون بولىمدەرىن اشىپ, سوڭىنان يران-تۇرىك, قىتاي-جاپون تىلدەرى مەن ادەبيەتى كافەدرالارىن ۇيىمداستىردى. وسىناۋ سيرەك عىلىم سالالارىنىڭ ارنايى دايىندىقتان وتكەن, بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندارىن ءوزى ىزدەپ ءجۇرىپ, جينادى. قازۇۋ-دىڭ دەكانى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, سونان سوڭ جەتى جىلعا جۋىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى پرورەكتورى قىزمەتىندە ءجۇرىپ شىعىستانۋ, حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەردى. وسى ارقىلى قارا شاڭىراقتىڭ ابىرويى ءوستى, بەدەلى كوتەرىلدى. بۇگىندە الەمدىك رەيتينگتە ەڭ ىلگەرى ەكى ءجۇز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاتارىنا كىرگەن قازۇۋ-دىڭ تاۋەلسىزدىك تاڭى شاپاعىندا دۇنيەدەگى ەكىنشى ۇستاز, ۇلى ويشىل, عۇلاما عالىم ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ەسىمىن يەلەنۋى دە ابەكەڭنىڭ ەڭبەگىنىڭ تىكەلەي جەمىسى. وسىنى بۇگىندە بىرەۋ بىلەدى, بىرەۋ بىلمەيدى.
ارينە, ابەكەڭنىڭ ەڭ باستى ولجاسى شىعىستانۋ باعىتىنداعى ەڭبەكتەرى, عىلىمي مونوگرافيالارى. قازاق ۇلتىنىڭ الەم وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىن ايعاقتايتىن ايگىلى بابالارىمىز ءال-فارابي, جاۋھاري, قادىرعالي جالايىري, مىرزا مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ءتارىزدى عۇلامالارىمىزدىڭ جارىققا شىعۋى, تۋعان ەلگە ورالۋى دا ابەكەڭنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى X-XVIII عاسىرلاردا عۇمىر كەشكەن, سوڭىنا باعا جەتپەس قۇندى مۇرا قالدىرعان جالپى سانى ەلۋگە جۋىق عۇلاما ويشىلدارىمىزدى تاۋىپ, وسىناۋ تۇلعالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى.
قانشاما شاكىرتتەرىنە بۇلاق كوزىن تاۋىپ, زەرتتەتىپ, « ۇلى كومبەنىڭ قۇنارىنا» سالدى. سولاردىڭ ءبىر پاراسى قازىرگى كۇنى ەلگە تانىمال شىعىستانۋشىلار, ارابتانۋشىلار, يسلامتانۋشىلار. عىلىمنىڭ يگىلىگى ءۇشىن ابەكەڭ سالعان جول, ىرگەسىن كوتەرگەن مەكتەپ مەشىتتىڭ مۇنارالارىنداي الىستان كوز تارتادى.
ابەكەڭنىڭ قوس شىنارىمىز, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ مۇراسىن زەرتتەۋدەگى جانكەشتى ەڭبەگىن بولە جارا ايتار ەدىم. ءال-ءفارابيدى العاشقى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى. ماسكەۋ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق ءال-فارابي جايلى ورتا عاسىرلاردا جازىلعان تاريحي جازبا جادىگەرلىكتەردى ىزدەپ تاۋىپ, اۋداردى. عۇلامادان ءبىر, ەكى عاسىر كەيىن ءومىر سۇرگەن, فارابي جايلى قۇندى دەرەكتەر قالدىرعان يبن سايد ءال-كيفتي, يبن حالليكان, يبن ءابي ۋسايبيعا سەكىلدى اراب شەجىرەشىلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن انا تىلىمىزدە سويلەتتى.
1980 جىلى ء«ال-ءفارابيدىڭ ەستەتيكاسى» اتتى تۇڭعىش زەرتتەۋ ەڭبەگىن جاريالاپ, ەكى جىلدان سوڭ «شىڭىراۋ بۇلاقتار (1982) اتتى تولىمدى, قۇنارلى كىتابىن قازاق وقىرمانىنا ۇسىندى. ادەبي زەرتتەۋلەر, تولعانىستار, ەسسەلەردەن جيناقتالعان بۇل تۋىندى ابەكەڭدى عالىم, قالامگەر رەتىندە جاڭا قىرىنان تانىتتى. اۆتوردىڭ بۇل دۇنيەسى قازاق-اراب ادەبي بايلانىستارىن, ەجەلگى ادەبيەتىمىز جايلى تىڭ دەرەكتەردى بايىپپەن زەردەلەگەن سيرەك ەڭبەك رەتىندە بيىك باعالاندى. وسىدان كەيىن تىنىمسىز ىزدەنگەن عالىمنىڭ ىرگەلى-ىرگەلى زەرتتەۋلەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى وقىرمان قولىنا ءتيدى. شىعىستانۋ جانە فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارناپ «اراب ادەبيەتى» اتتى انا تىلىمىزدە تۇڭعىش وقۋلىق جازدى. مۇندا اراب حالقىنىڭ سان عاسىرلىق ادەبي مۇراسىنىڭ كلاسسيكالىق داۋىرلەرى تالداۋ ارناسىنا تۇسەدى. ال «اراب ءتىلدى ماروككو ادەبيەتى» اتتى ورىس تىلىندەگى مونوگرافياسىن «عىلىم» باسپاسىنان جارىققا شىعاردى.
ال ەندى عالىمنىڭ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن ونداعى قۇلپىتاستارداعى اراب تىلىندەگى جازۋلاردىڭ سىرىن اشۋى, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي مۇراسىن ىزدەپ قاشقارياعا (1994), پاكىستانعا (1995), ۇندىستانعا (1998) ساپار شەگىپ, كاشمير ولكەسىنەن ۇلى عالىمنىڭ زيراتىن تاۋىپ, قۇلپىتاسىنىڭ ەپيتافياسىنىڭ مازمۇنىن انىقتاۋى بولەك اڭگىمە.
عالىم مۇنىمەن شەكتەلگەن جوق. ارتىنشا «قوجا احمەت ياساۋي جانە تۇركىستان مادەنيەتى» اتتى سۇبەلى كىتاپ جازدى. «مىڭ ءبىر ءتۇن ەلىندە», «ەجەلگى اراب جەرىندە» دەپ اتالاتىن جيناقتارىن ۇسىندى. بۇل كىتاپتارىندا عالىم ءوز كوزىمەن كورگەن, وي ەلەگىنەن وتكىزگەن, تاريح, وركەنيەت كوشىنىڭ بۇگىنگى بيىگىنەن باعامداعان تولعامدارى توپتاستىرىلعان. قازىرگى ماروككو, يراك, يەمەن, تۋنيس, ليۆيا, سيريا سەكىلدى ەجەلگى ەلدەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, كەشەگىسى مەن بۇگىنى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتى اۆتور بايانداۋلارى ارقىلى سىر شەرتەدى.
ونىڭ «قازاق دالاسىنىڭ جۇلدىزدارى» (1995) اتتى كولەمدى تاريحي-فيلوسوفيالىق زەرتتەۋىندە قازاق دالاسىنداعى بۇگىندە قۇم باسقان, ۇمىت بولا باستاعان ەجەلگى قالالارىمىزدا عۇمىر كەشكەن, ەڭبەك جازعان ەلۋدەن استام ويشىلداردىڭ مۇراسى ءسوز بولادى. ولاردىڭ ىشىندە: وتىرار مەن تۇركىستان, تاراز, سايرام, سىر بويىنان شىققان, بۇگىندە ەندى-ەندى ەڭبەكتەرى ەلىنە قايتا ورالا باستاعان ءابۋ يبراگيم يسحاق ءال-فارابي, يسمايىل ءال-جاۋھاري ءال-فارابي, بۋرھان اد-دين احماد ءال-فارابي, ءابۋ-ل-قاسىم ءال-فارابي, ماۋلا مۇحامماد ءال-فارابي, احماد ءال-يسفيدجابي, جامال اد-دين سايد تۇركىستاني, مۇحامماد باكي قارناقي, حۋسام اد-دين اس-سىعناقي سىندى عۇلامالاردىڭ ومىربايانىمەن, ءدىني تانىمدىق تۇرعىداعى اسا قۇندى كىتاپتارىمەن قاۋىشامىز. بۇلاردىڭ سىرتىندا اتتارى اتالماي قالعان ويشىلدار, عالىمدار قانشاما. جالپى, ابەكەڭ قازاق دالاسىنان شىققان 200-دەن استام عۇلامالاردىڭ ەسىمىن ەلگە قايتاردى. ونىڭ ىشىندە وتىراردان شىققان ون فارابي, ءۇش سايرامي, جەتى تۇركىستاني, بەس جەندي, ەكى بارشىنكەنتي, ەكى سىعناقي, ەكى بالاساعۇني, التى تارازي جانە ءوز ەسىمدەرىن رۋ, تايپالارىمەن اتاعان ءۇش كەردەري, قىپشاقي, دۋلاتي, جالايىري, نايماني, قوڭىراتلي, قازاقيلەردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى زەردەلەنگەن.
پروفەسسور ءابساتتار اعامىزدىڭ جۇرەك تۇكپىرىنەن ايرىقشا تەبىرەنىپ, تەرەڭىنە بويلاپ, كوز مايىن تاۋىسىپ ۇزاق جىلدار زەرتتەگەن تاقىرىبى – مۇحاممەد حايدار دۋلاتي مۇراسى ەكەنىن ايتتىق. بۇل باعىتتا عالىم بار قاجىرىن سارقىپ ءوندىرىپ ەڭبەك ەتتى.
مىرزا مۇحاممەد حايدار دۋلاتي الەم رۋحانياتىنىڭ تاريحىندا قۇندىلىعى وتە جوعارى «تاريح-ي-راشيدي» اتتى ەڭبەك قالدىرعان ءىرى شىعارماشىلىق تۇلعا. ناقتى دەرەكتەر مەن ناقتى تاريحي تۇلعالار تاعدىرىنان جازىلعان بۇل تۋىندى الەم تاريحىنىڭ التىن قورىنا قوسىلعان دۇنيە.
الدىندا ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, ماحمۋد قاشقاري شىعارماشىلىعى تۋرالى جاڭاشا تولعاپ, قالام تەربەپ جۇرگەن پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى 90-جىلداردىڭ باسىندا ءدۋلاتيدىڭ مۇرالارىن الەمدىك عىلىمي ورتالىقتار مەن سيرەك قولجازبالار قورىنان ىزدەپ تاۋىپ, تەرەڭدەپ زەرتتەۋدى قولعا الدى. ەڭ الدىمەن دۇنيە ءجۇزى عالىمدارىنىڭ دۋلاتيگە قاتىستى جاريالانعان ەڭبەكتەرىن جۇيەلەپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىردى. تۇڭعىش رەت ءدۋلاتيدىڭ ومىرباياندىق-بيبليوگرافيالىق انىقتامالىعىن عىلىمي تۇتاس, تولىققاندى دۇنيە رەتىندە جەكە كىتاپ ەتىپ جاريالادى. ءدۋلاتيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن تۇگەلدەي قامتىپ, اسا قۇندى تاريحي مۇرا ساناتىندا سانداعان دەرەك كوزدەرىن العا تارتا وتىرىپ, ونىڭ («تاريح-ي-ءراشيديدىڭ») اعىلشىن, فرانتسۋز, ورىس, ۇيعىر, وزبەك, قازاق تىلدەرىندەگى اۋدارمالارىنىڭ ماڭىزى تۋرالى وزىندىك تىڭ وي-تولعامدارىن باتىل ۇسىنادى.
دۋلاتي ەڭبەكتەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان بىرنەشە عاسىر كولەمىندەگى جارىق كورگەن شەتەل باسىلىمدارىن دا نازاردان تىس قالدىرمايدى. ولاردىڭ قاي مەملەكەتتە, قانشا رەت قايتا كوشىرىلگەنى تۋرالى عىلىمي مالىمەتتەردى دە دەرەك كوزدەرىن تاۋىپ باياندايدى.
پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى تۇڭعىش رەت انا تىلىمىزدە جارىق كورگەن مىرزا مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» ەڭبەگىنە ءوزىنىڭ ۇزاق جىلدار جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنىپ, تەرەڭ تالداۋعا قۇرىلعان العىسوز جازىپ, وسىناۋ بۇكىل الەم تاريحشى عالىمدارى مويىنداعان ادەبي-مەمۋارلىق تۋىندىنىڭ ادامزات وركەنيەتى كەڭىستىگىندەگى الاتىن تاريحي ورنىنا باعا بەردى.
وسىناۋ الەم نازارىن وزىنە اۋدارعان ەڭبەگىمەن بىرگە دۋلاتي «جاھان نامە» اتتى ايگىلى شىعىستىق ۇلگىدەگى, ەڭ باستىسى, تۇرىكتىك دۇنيەتانىم بيىگىنەن وي تولعايتىن, دانالىق ءسوز ايتاتىن كلاسسيكالىق پوەتيكالىق شىعارماسىن دۇنيەگە الىپ كەلدى. ادام تاعدىرىنىڭ قاس-قاعىم ساتتىك وتكىنشىلىگى مەن جالعان تىرشىلىكتىڭ مانىنە تەرەڭ بويلايتىن اقىن پوەتيكالىق مەتافورا, ايشىقتى وي, دانالىق تولعامدار ارقىلى جانە باسقا دا داستان جانرىنا سىيىمدى, قيال-عاجايىپ وقيعالارعا قۇرىلاتىن قۇنارلى كوركەمدىك ءادىس-تاسىلدەرگە يەك ارتا وتىرىپ, پوەزيالىق جاراتىلىسى بولەك تاعىلىمدىق-تاربيەلىك ماڭىزى تەرەڭگە تارتاتىن كوپقىرلى تۋىندى كەلتىردى. داستاننىڭ تاريحي ءمانى دە, تاريحي تاعىلىمى دا وسىندا.
بۇل داستاندى تۇڭعىش رەت قازاق تىلىنە ەجەلگى تۇرىك (شاعاتاي) تىلىنەن بەرلين نۇسقاسى بويىنشا جولما-جول اۋدارماسىن جانە ونى قاشعار نۇسقاسىمەن سالىستىرا عىلىمي ترانسكريپتسياسىن جاساعان, العى ءسوزىن جازىپ, سوزدىگىن قۇراستىرعان, تۇسىنىك, ەسكەرتۋ, اننوتاتسيا جانە شىعارماشىلىق تاريحىن قوسا ازىرلەگەن پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى. ول ءوزىنىڭ شىڭجاڭ ولكەسىنە جاساعان ءىسساپارىندا ۇلى بابامىزدىڭ ون سەگىز جىل عۇمىرى وتكەن قاشعار, وپال, حيسار, جاركەنت سىندى تاريحي قالالاردى ارالاپ, وسىنداعى تاريحي ورىندارداعى بابا ىزىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, كوپتەگەن قۇندى مالىمەتتەر جينايدى.
ناتيجەسىندە, 1981 جىلى قاشعار قالاسىنان تابىلعان داستاننىڭ قولجازبا نۇسقاسىن سونداعى قازاق عالىمى احمەتبەك كىرشىباەۆتان ەلگە الىپ قايتادى. عالىم بۇل قولجازبانىڭ تولىق عىلىمي سيپاتتاماسىن جاسادى. ياعني قولجازبا پاتلىق قوتان قاعازىنا ناستاعاليق جازۋ ۇلگىسىمەن ەكى باعانا ەتىپ كوشىرىلگەن. قولجازبانىڭ فورماتى 16ح10,5 سم, ال جالپى كولەمى 56 پاراق. جالپى نوبايى 112 بەت. ءاربىر بەتى 13 جولدان تۇرادى. بايىتتەر قارا سيامەن, تاراۋ تاقىرىپتارى قىزىل سيامەن كوشىرىلگەن.
وسىنىڭ بارلىعىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەن عالىم «جاھان نامە» داستانىن دۋلاتي باداحشانداعى قالا-ي زافاردى قورشاۋعا العان 1529-1530 جىلدارى جازعانىن تاريحي دەرەكتەرمەن دالەلدەيدى. سونىمەن بىرگە داستاندى جالعاستىرۋدى اقىن قاشعارعا قايتىپ ورالعان سوڭ, ياعني 1532 جىلعا دەيىن سوزعانىن اتاپ كورسەتەدى. قيسسانىڭ سوڭعى نۇكتەسىن مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ھيجرانىڭ 939 جىلىنىڭ رادجاب ايىندا, ياعني بىزشە 1530 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قويعانىن دالەلدەيدى. بۇل تۇس ايگىلى قولباسشى مىرزا مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ۇلكەن اسكەرمەن قاشميردە بولعان كەزەڭىمەن سايكەس كەلەدى. وسىناۋ داستاننىڭ قازاق رۋحانياتىنا قايتا ورالۋى ابەكەڭنىڭ شىعارماشىلىعىندا عانا ەمەس, قازاق عىلىمىنداعى قۇبىلىس بولدى.
ەندى ابەكەڭنىڭ قايراتكەرلىگى, مەملەكەت ىسىندەگى ەڭبەگىن ءبىر اۋىز سوزبەن تۇيىندەپ وتەيىك. ول 2000 جىلى قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءىىى قۇرىلتايىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي, ال 2000 جىلى تامىزدا بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينانىڭ استاناسى ساراەۆودا جانە 2002 جىلى ساۋىردە كيپردە وتكەن ەۋرازيا يسلام شۋراسىنىڭ IV-V حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارىندا وسى ۇيىم توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ەكى رەت سايلاندى.
قازاقستانداعى ءدىن ىستەرىنىڭ باسشىلىعىنا شىعىستانۋشى عالىم ءابساتتار دەربىسالىنىڭ كەلۋى ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن يگىلىك بولدى. مەملەكەتىمىزدەگى قاستەرلى اسىل ءدىنىمىز وركەنيەت جولىنا ءتۇستى. ءمۇفتيات قۇرىلىمىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ءورىس الدى. وقىمىستىلار, زيالىلار باسقارسا ءدىننىڭ مارقاياتىنىن, كوركەيەتىنىن كوردىك. جوعارى دەڭگەيدەگى ءبىلىمدى دە, بىلىكتى ءدىني كادرلار دايارلاۋعا باسا كوڭىل ءبولىندى. باس ءمۇفتي نۇر-مۇباراك ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىن, يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن رەسپۋبليكالىق يسلام ينستيتۋتىن اشتى.
يسلام تاريحىن, ونىڭ تەرەڭ تامىرلارىن ادامزاتتىق وركەنيەت, سان عاسىرلىق ءىلىم رەتىندە ۇزاق جىلداردان بەرى زەرتتەپ, زەردەلەپ جۇرگەن ابەكەڭ بۇل مەملەكەتتىك بيىك قىزمەتىندە دە اقىل, پاراسات بيىگىنەن تابىلدى. ءدىن ىسىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى, ۇلتتىق ۇستانىمدى ۇلكەن بىلگىرلىكپەن, سابىرلى دا ساليقالى تۇلعاسىمەن عۇلامالىق بيىكتەن كورىنىپ, ون ەكى جىل بويى ءدىنباسى اتالاتىن ابىرويىنا شاڭ-توزاڭ جۇقتىرمادى. باس ءمۇفتي ءابساتتار قاجىنىڭ تۇسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا جۇزدەگەن مەشىت اشىلىپ, يسلام ءدىنىنىڭ نۇرى شاشىرادى.
رامازان ايلارىندا ابەكەڭ قولىنا قالامىن الىپ ۇلتتىق گازەتىمىز «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىندە عيبراتى بولەك, تاعىلىمدى دا, تانىمدىق مازمۇنى وتە تەرەڭ ماقالالارىن جىل سايىن جاريالاپ وتىراتىن.
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى سالعان جولمەنەن حالىقتىق تىلدە اسىل ءدىنىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن كەزەڭدەرىن, حاق ەلشىسى مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) ءومىر, تاعدىرىن, قاسيەتتى ساحابالاردىڭ الەم جۇزىنە يسلام ءدىنىن تاراتۋ ماقساتىنداعى ەرلىك ىستەرىن, عۇلامالاردىڭ قولىمەن جازىلعان كيەلى كىتاپتاردىڭ تاريحىن توگىلتە بايانداعان دۇنيەلەرىن قالىڭ قازاق وقىرمانى ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن. ءبىر ماقالاسىندا باس ءمۇفتي, شەيح ءابساتتار قاجى: «حاق ەلشىسى (س.ع.س.) ارقىلى كەلگەن يسلام ءدىنى VII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اراب تۇبەگى شەڭبەرىنەن شىعىپ, افريكا مەن ازيا كونتينەنتىنە تارالا باستادى. ءتىپتى VIII عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە تۇران دالاسىندا دا حاق ءدىننىڭ كەرىمسال جەلى ەسىپ, بابالارىمىز دا يسلام دىنىمەن قاۋىشۋعا مۇمكىندىك الدى. ات ۇستىندەگى مايداندا ەشكىمگە دەس بەرمەيتىن دالا تارلاندارى يسلام ءدىنىن قىلىشتىڭ جۇزىمەن ەمەس, حاققا دەگەن جاقىن ءبىتىم-بولمىسىمەن شىنايى تۇردە قابىلدادى. سەبەبى تۇركىنىڭ تۇلا بويىندا عىلىم, ءبىلىم, يماندىلىق, ادامگەرشىلىك پەن گۋمانيزم, ادىلدىككە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ قانى تاسىپ جاتۋشى ەدى. يا, ءبىزدىڭ دۇرتەكتى دانا بابالارىمىز جاڭا ءدىندى قابىلداپ قانا قويماي, ونى بايىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى», - دەپ تولعانادى. يسلام ءدىنى تۋرالى حالىقتىڭ جۇرەگىنە بۇدان ارتىق جاقىنداتىپ قالايشا جازا الاسىڭ!
ابەكەڭ تەك جازۋدا عانا ەمەس, سويلەگەندە دە شەشەن بولاتىن. ءماۋلىت كۇندەرى رەسپۋبليكا سارايىندا الماتىنىڭ زيالىلارىن جيناپ, زالدا وتىرعان مىڭداعان ادامنىڭ الدىنا شىعىپ, ساحنا تورىنەن ءسوز باستاعانىنا ءوزىم تالاي رەت كۋا بولدىم. كەلگەن حالىق ءدىنباسى, باس ءمۇفتي ءابساتتار قاجىنىڭ ءسوزىن ۇيىپ تىڭدايتىن. ابەكەڭنىڭ اڭگىمەسىندە ماگيا بولاتىن. رۋحاني كۇش بولاتىن. مۇسىلماندىق ادال, تازا تىرشىلىككە ناسيحاتتايتىن, يسلام تەك قانا ناماز وقىپ, ورازا تۇتۋ عانا ەمەس, ونىڭ اۋقىمى وتە كەڭ ەكەنىن تۇسىندىرەتىن.
عىلىمعا قايتا ورالىپ تاعى دا بىرنەشە جىل ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ شىعىستانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا باسشىلىق جاسادى. مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» جوباسىنىڭ اياسىندا شىعىستانۋ سالاسىنداعى بىرنەشە ىرگەلى عىلىمي جوبانى جۇزەگە اسىردى. قانشاما اقتاڭداقتاردىڭ ورنىن تولتىردى. ءوزى دە ينستيتۋت ۇجىمىمەن بىرگە ۇلگى كورسەتىپ, ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلاندى.
قورىتا ايتقاندا, تۋعان توپىراعى مەن اتا تەگىنەن قاسيەت دارىپ, قۇت قونعان, سۇلۋ دا سىرباز مىنەزدىڭ يەسى, جۇرگەن جەرىن جارىق ەتىپ كۇللى قازاقتىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان عۇلاما عالىم ءابساتتار دەربىسالىنى قالىڭ ەلى ەشقاشان ۇمىتپايدى. ءوزى جارتى عاسىرعا جۋىق كوز مايىن تاۋىسىپ ءجۇرىپ ىزدەپ تاپقان, جازعان, جارتى الەمدى ارالاپ ءجۇرىپ تاريح پاراقتارىنان اجىراتىپ, ارشىپ العان ۇلى بابالارىنىڭ ەسىمىن ۇلتىنا قايتارىپ تاعىلىمدى عۇمىر كەشكەن ابىز جاننىڭ جىلدار وتكەن سايىن قادىرى ارتا تۇسەتىنىنە سەنىم كامىل.
ارقالى كىسىنى كوپتىڭ بۋى كوتەرەدى دەگەن ءسوز بار. نەسىن ايتاسىز, كوزى تىرىسىندە ابەكەڭ بىردە زۇلپىقارداي جارقىلداپ, ۇيقىداعى سانانى وياتىپ, بىردە سۇڭگى بولىپ تاريح قاتپارلارىندا شاڭ قاپقان اقيقاتتاردى جارىققا شىعاردى. بىردە ماۋەلى اعاش بولىپ, باسى جەرگە تيگەنشە ءيىلىپ, قازاققا جاساعان قايىرىمدى ىستەرىمەن ەلىنە, ۇلتىنا العاۋسىز قىزمەت اتقاردى. عالىمدىعىنا, عىلىمداعى تابىستارىنا بىردە-ءبىر رەت ماساتتانعان جوق.
وسىدان ءبىر جىل بۇرىن عۇلاما عالىم, حالىقتىڭ تىلەگىندە يدەال تۇلعاعا اينالعان ءابساتتار دەربىسالى مەزگىلسىز ومىردەن وزعاندا سىلتىدەي تىنعان ەلى ءۇنسىز جىلادى. جوقتادى. جىلاماي قايتەدى. عالىمنىڭ ءالى دە جازارى, بەرەرى كوپ ەدى. اراب, شاعاتاي, پارسى, كونە تۇرىك تىلىندەگى اسا قۇندى, سيرەك كىتاپتارى جيناقتالعان قۇتتى كىتاپحاناسى, جازۋ ۇستەلىندەگى ءالى سياسى كەپپەگەن قاسيەتتى قالامى دا جەتىمسىرەگەندەي. ەندىگى ءۇمىت شىراعى ۇستازدىڭ الدىن كورگەن, اساتاياعىن ۇستاعان جۇزدەگەن شاكىرتتەرى, شاكىرتتەرى...
قانسەيىت ابدەز ۇلى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ پروفەسسورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
