– التىنبەك نۇح ۇلى, ومىردە ءوزىڭىز اعا تۇتىپ, قادىرلەگەن شوت-امان ىدىرىس ۇلىنىڭ سوڭىندا وشپەس ونەگە قالدى. الدىمەن وسى ساۋلەت ونەرىن تىلگە تيەك ەتسەڭىز.
– ساۋلەتشىلىك – ادامزاتپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان, تاريحى تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن شوقتىعى بيىك ونەر. ول وتكەنىمىز بەن بۇگىنىمىزدى بايلانىستىرىپ, ادامزاتقا رۋحاني ءنار بەرەدى. دارقان دالانىڭ بۇرىنعى ارحيتەكتۋراسى مەن بۇگىنگى زاماننىڭ ساۋلەت ونەرىن ۇشتاستىرىپ, وزىندىك قولتاڭباسىن ايشىقتاپ قالدىرۋ تاۋداي تالانتتى قاجەت ەتسە كەرەك.
بۇل ونەردىڭ تىزگىنىن ۇستاۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيدى. وعان حالىقتىڭ ەستەتيكالىق تالعامىنا جاۋاپ بەرە الاتىن تۋىندىلار سومداي بىلگەن جاندار عانا لايىق. شوت-امان ىدىرىس ۇلى ءۋاليحانوۆ ەلىمىزدە وسىناۋ بەكزات ونەردىڭ ورىستەۋىنە, تالعامدى سالا, تانىمدى سانانىڭ دامۋىنا ايانباي اتسالىستى. ونىڭ اقىل-ويىنان تۋعان بولمىسى بولەك تۋىندىلار بۇگىندە قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ ايرىقشا ۇلگىسىنە اينالدى. ونەرى دە, ءومىرى دە ونەگەگە تولى بولىپ, قايتالانباس ونەر تۋىندىلارىن قالدىردى.
قاراپايىم قالپىن ساقتاپ, قانداي قىزمەت اتقارسا دا ادامگەرشىلىكتەن اينىمادى. ساۋلەت ونەرىمەن قاتار تاريح پەن فيلوسوفيانى تەرەڭ ءبىلىپ, پوەزيانى قاستەرلەيتىن. «اقىن جامان ولەڭ جازسا وقىماي قويۋعا, كومپوزيتور جامان مۋزىكا جازسا تىڭداماي قويۋعا بولار, ال جامان ساراي نەمەسە ۇسقىنسىز ەسكەرتكىش سالىنسا قاراماي قويۋىڭىز مۇمكىن ەمەس. كوزگە شىققان سۇيەلدەي كەمى ءجۇز جىل تۇرۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ءوزى ساناعا قانشاما اسەر ەتەدى دەسەڭىزشى. سوندىقتان دا ساۋلەتشىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى دەپ ەسەپتەيمىن. ساۋلەتشى قيالشىل عانا ەمەس فيلوسوف بولۋى كەرەك», دەگەن ول كىسىنىڭ ەلدەن ەرەك ۇستانىمى بولاتىن. سول ۇستانىمىنا ادال بولدى. قانداي جۇمىستى باستاسا دا اۋەلى جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەپ الىپ, دەن قويا بىلگەن ادام. اتادان بالاعا جالعاسقان اسىل تەكتىلىك پاراساتقا تولى قاسيەتىمەن ماڭگىلىك ونەر تۋىندىلارىن ومىرگە اكەلدى.
قاناتتى قيالدىڭ, بۋىرقانعان ويلاردىڭ يەسى كەيدە ءوزىنىڭ جۇرەك تولقىنىسىنا قاناعاتتى ولەڭ الەمىنەن تاۋىپ, جانى راحاتتاناتىن. شابىت شالقارىنا ەنگەن ونىڭ ءاربىر ساۋلەتتىك تۋىندىسىنا, پافوستىق اۋەن, ابىزدىق فيلوسوفيا ءتان ەدى. قۇددى كوكتەن قۇيىلىپ تۇسكەندەي اسەرگە بولەيدى.
سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى اعامىز ەلىمىزدىڭ ساۋلەت جانە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كوتەرگەن كوپتەگەن عىلىمي ماقالامەن قاتار بىرقاتار درامالىق شىعارما جازدى. ولاردىڭ قاتارىندا «تاعدىر», «شوقاننىڭ انتى», «اقنۇر», «شوقاننىڭ اق تۇندەرى», «تەررور» اتتى پەساسى بار.
– ء«سوز سۇيەككە بىتەدى», «ونەر تەك قۋالايدى» – دەيدى بابالارىمىز. شوتا اعامىزدى وسىنىڭ جارقىن ۇلگىسى دەۋگە بولا ما؟
– ارينە, تاپ سولاي. شوتا اعا اسىل تەكتى سۇيەكتەن تاراعان, ۇلتىن ەرەكشە سۇيگەن اتپال ازامات ەدى. دارابوز ساۋلەتشى ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ابىلاي حاننىڭ ۇرپاعى, ايگىلى سىرىمبەت تاۋىنىڭ باۋرايىندا, ءبىر كەزدە سۇيىكتى نەمەرەسى شوقاندى تاربيەلەپ وسىرگەن ارداقتى اجە ايعانىم تۇرعان سىرىمبەت اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇل تۋرالى ارقالى اقىن عافۋ قايىربەكوۆ شوتاعا ارناعان ولەڭىندە:
«سۇيىكتى شىن پەرزەنتى ءبىر قۇدايدىڭ,
قازاقتىڭ تىككەن تۋى – ۇلى ايبىن.
جۇرەمىز قولىڭدى الىپ قاسيەتتەپ,
قۇدىرەتتى جاقسى ۇرپاعى ابىلايدىڭ», –
دەپ تەبىرەنە جازادى.
سانالى عۇمىرىن سۇيىكتى ىسىنە ارناپ, ماعىنالى ءومىر سۇرگەن ءوز ورتاسىنا سىيلى, بولمىسى بولەك جان بولاتىن. ول حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى ارداقتى تۇلعالاردىڭ ەسكەرتكىشىن جاساپ, ەر ەسىمىن ەل اراسىندا ۇلىقتاۋعا, ساۋلەتى كوز تارتار عيماراتتاردىڭ بوي كوتەرۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوستى.
ساۋلەت ونەرىندە ونىڭ جەكە جانە اۆتورلارمەن بىرلەسىپ سومداعان كورنەكتى ەڭبەكتەرى كوپ-اق. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ بىرەگەيلەرى – ج.مالىبەكوۆ ەكەۋى جاساعان ەلتاڭبا, الماتى قالاسىنىڭ رەسپۋبليكا الاڭىنداعى تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى, سەمەيدەگى «اجالدان دا كۇشتى» اتوم سىناعى قۇرباندارى مونۋمەنتى, كوسموناۆتيكاعا ارنالعان مونۋمەنت, الماتىداعى شوقان ءۋاليحانوۆ ەسكەرتكىشى, قازاقستان كومپارتياسى وك عيماراتى (قازىرگى الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ عيماراتى), «قازاق جەر جوبالاۋ باس ينستيتۋتى» عيماراتى, «قازاق ازاماتتىق اۋىل قۇرىلىس» عيماراتى, الماتىداعى 25 مىڭ ورىندىق ورتالىق ستاديون, امبەباپ دۇكەن, استاناداعى كەنەسارى قاسىموۆ ەسكەرتكىشى, الماتىداعى توقاش بوكين ەسكەرتكىشى, قوستانايداعى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەسكەرتكىشى, الماتىداعى ءالىبي جانگەلدين ەسكەرتكىشى, كوكشەتاۋداعى ت.بيگەلدينوۆ ەسكەرتكىشى, «ەۋرازيا» مونۋمەنتى, «1932 جىلعى اشارشىلىق قۇرباندارى» مونۋمەنتى, «وتان-انا» مونۋمەنتى, اڭىراقاي شايقاسىنىڭ پانورامالىق زالى, حالىقتار دوستىعى مونۋمەنتى, حح عاسىر جانە ەكىنشى مىڭجىلدىق ادامىنا ارنالعان مونۋمەنت تاعى دا باسقا ادامزات تاريحىنداعى وشپەس تۋىندىلارى بار.
– شوتا اعامەن تۇسكەن مىنا ءبىر سۋرەتتىڭ تاريحىنا توقتالىپ وتسەڭىز.
– 2005 جىلى, وسىدان 17 جىل بۇرىن الماتى قالاسىندا قازاقتىڭ ماقتان تۇتار زيالى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى, ساۋلەت ونەرىنىڭ ساڭلاعى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ساۋلەتشىسى, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك, تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, «قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, شوعىر ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ شوقتىعى بيىك الماتىداعى تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىنىڭ اۆتورى, بۇكىلالەمدىك شىڭعىس حان اكادەمياسىنىڭ, شىعىس ەلدەرى حالىقارالىق ساۋلەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى شوت-امان ىدىرىس ۇلى ۋاليحانوۆپەن ءوزىنىڭ شەبەرحاناسىندا سۋرەتكە ءتۇسىپ ەدىك. بۇل سۋرەت مەنىڭ ءومىرىمنىڭ دە ەرەكشە ءبىر جارقىن ءساتى.
– ءسىزدىڭ شوتا ۋاليحانوۆپەن العاشقى تانىستىعىڭىز قالاي باستالىپ ەدى؟
– مەن ول كىسىنىڭ ونەر تۋىندىلارىمەن, شىعارمالارىمەن بۇرىننان تانىس ەدىم. شوت-امان ءۋاليحانوۆ ءوزىنىڭ ەكىتومدىق شىعارمالار جيناعىندا قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى, قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى كاكىمبەك سالىقوۆپەن سىنىپتاس بولعانىن, اۋەلى العاشقى جازىسقان حاتتارىن جازىپ وتەدى. سونداعى شوتا اعامىزدىڭ ءبىر باتىرلىعى – مەكتەپ بىتىرەردە سول تۇستاعى تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعان قاھارلى ستالينگە «مەن ارحيتەكتۋرا ماماندىعىن وقىعىم كەلەدى», دەپ ارنايى تەلەگرامما جولداپتى. وسى ءىسىنىڭ ءوزى ەشكىمنىڭ ويىنان دا, قولىنان دا كەلمەيتىن حان تۇقىمىنا لايىق باتىل ارەكەت ەدى. سول ارالىقتا دوسى كاكىمبەك سالىقوۆپەن اقىلداسىپ حيميك-مەتاللۋرگ, عالىم, قوعام قايراتكەرى ەبىنەي بوكەتوۆكە (بۇگىندە قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى سول كىسىنىڭ اتىندا) حات جازادى. قازاق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ 4-كۋرسىندا وقىپ جاتقان ەبىنەي حاتقا قايىرا جاۋاپ جازىپ, ماسكەۋگە بارعاندا قانداي قيىندىقتارعا كەزىگەتىنىن, قالاي دايىندالۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ قولۇشىن سوزادى. كەيىننەن وسى ءبىر تاۋداي ازاماتتار ومىرلەرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ارالاسىپ, سىرلاسىپ وتكەن. قازاقتىڭ دارقان دالاسىنداعى كىشكەنتاي عانا اۋىلدان شىققان ۇلكەن تۇلعا شوتا اعامىز ماسكەۋدەن ءبىلىم الىپ كەلگەن سوڭ, اتا-اناسىن اۋىلدان قالاعا كوشىرىپ اكەلەدى. وقۋدى جاڭا بىتىرگەن جاپ-جاس جىگىتتىڭ تاۋ تەسكەندەي قايراتى ءومىر جولىنداعى كوپتەگەن كەدەرگىنى جەڭە بىلگەندىگىنەن انىق كورىنگەن. «قۇرىش قايناۋدا شىنىعادى», دەگەن وسى بولسا كەرەك.
ءسوز رەتى كەلگەن سوڭ جاڭاعى سۋرەتكە دەيىنگى شوتا اعامەن تانىستىعىمىزدى ايتا كەتەيىن. الماتىداعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە, اتالعان ءبولىمىنىڭ باسشىسى شوتا اعامىزدىڭ جۇبايى, ءبىزدىڭ اپايىمىز – زينايدا كارىمقىزى ءۋاليحانوۆا بولاتىن. ول كىسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن ادامدىق قامقورلىعى جاعىنان كومەگىن كوپ كوردىك. ارتىنان عىلىم كانديداتى, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور بولدىم. 1999 جىلى قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتى, اكادەميك قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ 100 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە تويلانعان كەزدە بىزدەر الماتىدا زيالى قاۋىم وكىلدەرىن جينادىق. سول زيالى قاۋىم ىشىندە شوتا اعامىز ءوزىنىڭ دوسى, حالىقارالىق قانىش ساتباەۆ قورىنىڭ ديرەكتورى كاكىمبەك سالىقوۆپەن بىرگە كەلدى. زەينوللا قابدولوۆ سەكىلدى ونەر, مادەنيەت قايراتكەرلەرى باس قوسقان جينالىستا شوتا اعامىز قانىش ساتباەۆ جانە الكەي مارعۇلان تۋرالى ەستەن كەتپەس ەرەكشە بايانداما جاسادى. بۇل ءبىزدىڭ العاشقى تانىستىعىمىز بولاتىن. 6 جىلدان سوڭ مەن پاۆلودار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ جۇرگەن كەزىمدە زينايدا اپايعا قوڭىراۋ شالىپ, شوتا اعامىزبەن دە سويلەسىپ ءوز ۇسىنىسىمدى ايتتىم. ول ۇسىنىسىم شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تۋعان ناعاشىسى مۇسا شورمان ۇلىنىڭ باسىن كوتەرىپ, اس بەرەر الدىندا التىن-ەمەلدەگى جيەنى شوقاننىڭ باسىنا بارىپ ءتاۋ ەتىپ قايتساق دەگەن ءوتىنىش ەدى. اعامىز بىردەن كەلىسىمىن بەردى. بۇل سول ساپاردان كەلگەندە شوتا اعانىڭ الماتىداعى شەبەرحاناسىندا تۇسكەن سۋرەت ەدى.
– «جولداس ساپاردا سىنالادى» دەگەندەي, ول كىسىنىڭ مىنەزى تۋرالى نە ايتاسىز؟ جانە شىعارماشىلىق ادامىنىڭ شەبەرحاناسىنان قانداي وزگەشەلىك بايقادىڭىز؟
– شوت-امان اعانىڭ مىنەزى جايساڭ, ورنىقتى بولاتىن. اينالاسىنداعىلاردى جۇعىمدى ازىلىمەن كوڭىلدەندىرىپ تە جىبەرەتىن.
العاش شەبەرحاناسىنا كىرىپ بارعاندا بايقاعانىم ءوزى وتىراتىن ورىندىعىنىڭ ارتىنداعى قابىرعاعا ەكى ۇلكەن سۋرەت ءىلىنىپتى. ولار اعانىڭ اتا-بابالارى ابىلاي حان مەن شىڭعىس حاننىڭ پورترەتى. ءوزى سول شىڭعىس حاننىڭ 23-ۇرپاعى بولىپ ەسەپتەلەدى. ابىلاي حان پورترەتىنىڭ استىندا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىن قويىپتى, ال شىڭعىسحاننىڭ استىندا الكەي مارعۇلان مەن قانىش ساتباەۆتىڭ سۋرەتى تۇر. سوندا «الىپتى الىپ قانا ارقالايدى» دەگەن تەكتى ناقىلدىڭ دالەلىندەي شوت-امان اعامىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنداعى ۇلى تۇلعالاردى بويىنا ءسىڭىرىپ, وزىمەن قوسا الىپ جۇرگەندەي ابىزدىق قاسيەتىن بايقادىم.
– «شوتا بولىپ ويانسام, شوقان بوپ كۇنىم باتادى» دەپ شوتا اعامىزدىڭ ءوزى جازعانداي ابىلاي حان اق تۋ كوتەرىپ, قولىنا نايزا ۇستاپ, ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ قازاق مەملەكەتىن قۇرسا, شوقان ءۋاليحانوۆ قولىنا قالام الىپ ارعى-بەرگى تاريحتى زەردەلەپ, ءتىپتى ءوزى جۇرگەن جەرلەردىڭ سۋرەتىن دە سالىپ, سوزبەن بەينەلەپ جەتكىزگەنى تاريحتان ءمالىم. سول قاسيەت پەن ونەردىڭ قاندىق جالعاستىعى بولىپ شوت-امان اعامىزدىڭ ساۋلەتكەرلىگىنەن دە كورىنىس تاۋىپ, عىلىممەن جالعاسقان, تەكپەن ۇشتاسقانداي بولىپ كورىنەدى.
– 2005 جىلى 23 مامىرداعى ساپارىمىزدا شوتا اعا بىلاي دەدى: «شوقاننىڭ باسىنان قوس ۋىس توپىراق الايىق, سول توپىراقتى مەن سىرىمبەتتەگى اق اجەمنىڭ (شوقاننىڭ شەشەسى, ءوزىنىڭ اجەسى – زەينەپ) باسىنا سالايىن. ال سەن ءبىر ۋىس توپىراقتى باياناۋىل, اقكەلىن قونىسىندا جاتقان ناعاشىمىز مۇسا شورمان ۇلىنىڭ باسىنا سال!» دەپ اماناتتادى. وسى ءبىر باعزىدان كەلە جاتقان توپىراق سالۋ ءداستۇرىن ءبىز ەرەكشە قۇرمەتپەن اتقاردىق. سول جىلى جازدا مۇسا شورمان ۇلىنىڭ باسىندا الامان بايگە وتكىزىپ, ۇلكەن اس بەردىك. ەڭ باستىسى, شوتا اعامىزدىڭ اماناتىن ورىندادىق. سودان 13 جىلدان كەيىن 2018 جىلى مۇسا شورمان ۇلىنىڭ باسىن كوتەرىپ, ۇلكەن كەسەنە تۇرعىزدىق. ول كەشەندە تەك قانا مۇسا شورمان ۇلى عانا ەمەس, قازاقتىڭ وقۋ-بىلىمىنە وشپەس ۇلەس قوسقان شورمان بي اۋلەتىنىڭ 26 تۋىسى جەرلەنگەن ەكەن. وسىناۋ ۇلكەن ءىس شوتا اعامىز اماناتتاعان ءبىر ۋىس توپىراقتان باستالدى. تۋعان جەرگە قىزمەت ەتۋدەن ارتىق قانداي باقىت بولسىن ءار ادامعا! بيىل شوتا اعامىز ومىردە بار بولسا 90 جاسقا تولار ەدى...
شوت-امان ءۋاليحانوۆ سانالى عۇمىرىندا ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ونىڭ جارقىن بەينەسى مەن ۇلت ونەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى حالىق جادىندا ماڭگىلىك ساقتالادى. تابيعاتتان دارىعان دارىنى مەن ءبىلىمىن تۋعان ەلىنىڭ يگىلىگىنە جۇمساعان تۋما تالانت يەسىنىڭ ايشىقتى ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس. قازاقتىڭ ساۋلەت ونەرىنە قوسقان قوماقتى ۇلەسى سان عاسىرلار بويى ۇرپاق يگىلىگىنە جارايتىنى ءسوزسىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان شەريزات,
«Egemen Qazaqstan»
