ادىلدىكتىڭ ءادىلى

سۋديا – قىلقالام شەبەرى. ءدوپ باسىپ ايتساق – سۋرەتشى.  ونىڭ كوركەم شىعارماسى – سوت اكتىسى. سوت اكتىسىنىڭ ءماندى بولۋى سۋديانىڭ تۇلعاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. الايدا, زاڭدى ۇكىم شىعارۋ ءۇشىن  زاڭ نورمالارىن, ونىڭ تەرمينولوگياسى مەن تەحنيكاسىن ءبىلۋ ازدىق ەتەدى. ايتار ويىڭدى ناقتى جەتكىزۋ ءۇشىن ۇلتتىق قۇقىقتان باستاۋ العان كوركەم وي, كوسەمسوز, ءتىلدىڭ بايلىعى قاجەت-اق. مۇندايدا كەمەڭگەر جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ار جازاسى – بار جازادان اۋىر جازا», – دەپ ار مەن ۇياتتى جوعارى قويۋى تەگىن ەمەس ەكەندىگى ايقىندالا تۇسەدى. ال سول ار جازاسىن اياقاستى ەتىپ, ادالدىقتان اتتاعان جاندارعا زاڭدى تۇرعىدان باعا بەرىپ, كەسىپ-ءپىشۋ تەك قازىلاردىڭ ەنشىسىنە تيمەك. مىنە, سول كۇرمەۋى قيىن قازىلىق قىزمەتىندە تالاي ماراپاتقا يە بولىپ, تارازى باسىن تەڭ ۇستاۋىمەن تانىلعان, ارىپتەستەرىنە ۇلگى بولعان سۋديالاردىڭ ءبىرى – ءادىل قۇرىقباەۆ دەمەكپىز. ارينە, ار-وجدانىن باسشىلىققا الىپ, ادىلدىك اينەگىنەن ومىرگە ۇڭىلۋگە ۇيرەنگەن جانداردىڭ قىزمەتى وڭاي ەمەس ەكەنى بەلگىلى. بۇل ورايدا اباي اتامىزدىڭ ۇلىلىعىنا جۇگىنسەك,  تولىق ادام فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزى – ادالدىق, تازا ار-وجدان, ادىلدىك ارقىلى ۇلتىڭا جاقسىلىق تيگىزۋ. ەندەشە تۇلعاسى وزگەدەن بولەك, قاراپايىمدىلىعى ونەگەلى, ۇنەمى تىڭنان تۇرەن سالىپ, ىزدەنۋدى مۇرات تۇتقان ءادىل سۋديانىڭ بۇلاق-قاينارى وسى ۇلتتىق قۇقىقتان تامىر الىپ جاتقانداي كورىنەدى. بۇعان قوسا ونىڭ سوت سالاسىندا 32 جىل ۇزبەي قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانى دا كوپ ءمان-جايدى بىلدىرەدى. ءادىل جامباسبايۇىلىنىڭ سوت تورەلىگىن جۇرگىزۋدەن باسقا, سوت رەفورماسىن تەرەڭدەتۋگە قوسقان جازبا ەڭبەكتەرى دە كوپتەپ سانالادى. سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاڭا ءۇردىسىن ەنگىزۋ, مەنشىككە قارسى قىلمىستاردى سارالاۋ, ءتيىمدى سوت تورەلىگىن اتقارۋدىڭ تەتىكتەرى تۋرالى ماسەلەلەر جازعان ماقالالارىندا تەرەڭنەن ءسوز بولادى. دەمەك, ۋاقىتپەن ۇندەسكەن قازى ەلدىك مۇراتتاردى ەنشىلەي بىلۋىمەن دارالانادى. ءتىپتى, كىتاپتارىنىڭ اتاۋلارىنان-اق تاقىرىپ كەڭدىگى, كەمەلدىك كوكجيەگى ايقىندالعان. سوندىقتان دا, ءادىل جامباسباي ۇلىن تەك سۋديا عانا ەمەس, القابيلەردىڭ قاتىسۋمەن قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, ۇلكەن عىلىمي زەرتتەۋشى, قوعام قايراتكەرى, «سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى» جان دەپ تانيمىز. تالاس تۋدىرماس ءبىر اقيقات – ادامزاتتىڭ ءومىرى دە, جالپى تىنىس-تىرشىلىگىمەن بايلانىستى بولاتىنى ءسوزسىز. ول س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇقىقتانۋ فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, ونى 1981 جىلى ۇزدىك اياقتايدى. قالتاسىندا كۇرەكتەي ديپلومى بار جىگىتتىڭ ارمانى اسقاق ەدى. سۋديا بولسام دەگەن جاس مامان العاشقى ەڭبەك جولىن تەرگەۋشى بولۋدان باستايدى. نەبارى 8 ايدا جاس جىگىت ءومىردى تانۋدىڭ, جۇمباق الەمنىڭ قۇپيا-كىلتىن اشۋدىڭ سىرىن ۇعىندى. كەيىننەن 1982 جىلى قاراشا ايىندا  قوستاناي قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى بولىپ سايلاندى. ءومىر كوشى وسكەلەڭ بەلەستى باعىندىرۋىمەن قۇندى. قاي سالاعا قاراساڭىز دا قارقىندى دامۋ, ءوسىپ-ءونۋ جولى بار. كۇنى كەشەگى بي-شەشەندەرىمىزدىڭ ۇلى جولىن جالعاستىرىپ, سۋديالىقتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن ءادىل جامباسباي ۇلىن دا ۋاقىتتىڭ وسىرگەنىن, تاجىريبەسىن كوتەرىپ, ءبىلىمى مەن بىلىگىن تولىقتىرعانىن بايقايمىز. قازىنىڭ بيىك تانىمىن,  ۇشقىر تالعامى مەن تاۋداي تالابىن ەسكەرىلگەندىكتەن بولار, ول 1986 جىلى قوستاناي وبلىستىق سوتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانادى. اراعا جەتى جىل سالىپ الماتى وبلىسى ىلە اۋداندىق سوتىنىڭ توراعاسى, ال 2000 جىلى الماتى قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى بولىپ تاعايىندالادى. «ەڭبەك – الەمنىڭ ءامىرشىسى» ەكەنىندە داۋ جوق. مۇراعاتتاردى  شاڭ باسىپ, سارعايعان پاراقتاردا قالعان قاندى دەرەكتەردىڭ سىرىن اشىپ, ايىپتاۋشىلاردىڭ جاساعان قىلمىسىن دالەلدەپ, ادام تاعدىرىنىڭ اق-قاراسىن تارازىلاۋ ۇلكەن توزىمدىلىك پەن قاجىرلى ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. بار عۇمىرىن سوت تورەلىگىن اتقارۋعا ارناپ, اردىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاۋعا بەل بۋعان قۇرىقباەۆ قاشاندا ءادىل شەشىم شىعارۋدى ماقسات ەتەدى. وسى مەجەدەن ءبىر ءسات اۋىتقىعان ەمەس. ونىڭ جەمىستى ەڭبەگىنىڭ كىلتى دە وسىندا. اكەسى بولاتتىڭ وتباسىنداعى كىسىلىك پەن كىشىلىك, ءبىلىم مەن بىلىك, پاراسات پەن پايىمدى تانۋعا باستاۋ بولعان تەرەڭ تاربيە ونىڭ باعىتىن تۇزەپ, قادامىن قاتە جاساماۋىنا مۇرىندىق بولىپ كەلەدى. سول بالاڭ تاربيەنى بۇكىل بولمىسىنا اينالدىرعان سۋديا اقىرى 2000 جىلدىڭ 23 ناۋرىزىندا پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنۋمەن جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى بولىپ سايلاندى. بۇل - قارا قىلدى قاق جارعان قازىلار ءۇشىن بيىك بەلەس ەدى. سوت رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. وسى باعىتتا كۇش جۇمىلدىرا ەڭبەك ەتكەن ءادىل ىزدەنىستىڭ جولىنا ءتۇستى. سەبەبى, 21 عاسىردا ۇلتتىڭ دامۋىنىڭ ماڭىزدى ولشەمى – ءمىنسىز جانە ءتيىمدى ۇلتتىق سوت تورەلىگىن قۇرۋ قاجەتتىگىن جاقسى ءتۇسىندى. ناقتى ايتقاندا, تاۋەلسىز جانە ادىلەتتى سوت - قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى, سوندىقتان دا  سوت تورەلىگىن اتقارۋدا وزىندىك مازمۇندى ءپىشىنى بار تاماشا شەشىم ۇسىندى. ەڭ العاش رەت قازاقستاندىق سوت جۇيەسىنە وركەنيەتتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, سوت تورەلىگىن القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزۋ ولشەمىن ەنگىزدى. ونىڭ باستى  ماقساتى – قاراپايىم ازاماتتاردى سوت ىسىنە قاتىستىرۋ, سول ارقىلى سوتتىڭ اشىقتىعىن, قولجەتىمدىلىگىن قالىپتاستىرۋ, ەڭ باستىسى, سوت پەن حالىق اراسىنداعى التىن كوپىردى جانداندىرىپ, سوت تورەلىگىن اتقارۋدىڭ قيىندىعىنا كوز جەتكىزۋ. حالىق وكىلدەرى اتىنان قاتىساتىن القابيلەر ينستيتۋتى ادامداردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن جانە زاڭدى مۇددەلەرىن زاڭسىز ارەكەتتەردەن قورعايدى. ماسەلەن, 2007 جىلى - 36, 2008 جىلى - 42, 2009 جىلى 59 قىلمىستىق ءىس قارالسا, 2010 جىلى رەسپۋبليكانىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق  سوتتارى القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن 323 ادامعا قاتىستى 258 قىلمىستىق ءىستى قاراعان. القابيلەر قاتىسقان  سوت 43 ادامعا قاتىستى اقتاۋ ۇكىمدەرىن شىعاردى. دەمەك, بۇل زاڭ نەبارى جەتى جىلدىڭ ىشىندە ءوز ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. 2012 جىلى ءا. قۇرىقباەۆتىڭ وسى زاڭ نەگىزىندە «القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ» تاجىريبەلىك وقۋ قۇرالى جارىق كوردى.  اۆتور القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى, ءتارتىبى تۋرالى ماسەلەلەردى ناقتى سوت پراكتيكاسىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ تالدايدى. سونىمەن قاتار, القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق ءىس قاراۋ كەزىندە ءجيى كەزدەسەتىن كەمشىلىكتەر مەن ولاردى رەتتەۋ شارالارى جونىندە ناقتى ۇسىنىستار بەرەدى. القابيلەر تۋرالى  ماسەلەنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ ءVى سەزىندە مەملەكەت باسشىسى كوتەرگەن بولاتىن. وسى باعىتتا  اۋقىمدى ىستەر اتقارۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە ەكەنى ءسوزسىز. تاعى ءبىر جاڭالىق, تاياۋدا «قىلمىستىق قۇقىقتاعى مەنشىككە قارسى قىلمىستار» اتتى وقۋ قۇرالى باسپادان شىقتى. بۇل ەڭبەك ماگيسترانتتارعا, قىلمىستىق ىستەر بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن سوت, پروكۋراتۋرا جانە تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان. اتالعان وقۋ قۇرالى  تۇڭعىش رەت انا تىلىمىزدە جازىلدى. وندا قىلمىستىق قۇقىقتاعى مەنشىككە قارسى قىلمىستاردى سارالاۋداعى ورنى, ۇعىمى, تۇرلەرى, قۇقىقتىق نەگىزى, مەنشىككە قارسى قىلمىس قۇرامىنىڭ سارالاۋداعى ماڭىزى قاراستىرىلعان. ءتىپتى وقىرمان قاۋىمعا تولىق مالىمەت بەرۋ ماقساتىندا قىلمىستاردىڭ جەكە بارلىق بەلگىلەرىنە  جانە قۇرىلىمىنا  دا توقتالىپ وتكەن. سونىمەن قاتار, سۋديانىڭ جىلدار بويى رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە  قوعامدىق پىكىر تۋدىراتىن سان سالالى تاقىرىپتاعى ماقالالارى جارىق كورىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, سوت ىسىنە القابيلەردىڭ قاتىسۋى, بيلىكتى السىرەتەتىن سىبايلاس جەمقورلىق, جول-كولىك وقيعالارى تۋرالى, سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى تۋرالى جانە باسقا دا تاقىرىپتى قامتىعان. سونىڭ ىشىندە  مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى جازعان ماقالاسىنىڭ شوقتىعى بيىك. ءادىل قۇرىقباەۆتى ۇلتىن سۇيگەن ءتىل جاناشىرى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. جاسىراتىنى جوق, قاي سالادا بولسىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ  قولدانىلۋ اياسى ءالى كۇنگە دەيىن  ناقتى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. «ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەگەن عالىم احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جان ايقايى وسى ويىمىزدىڭ انىقتاماسى ىسپەتتى. ەلىمىز جەتىستىككە جەتۋدە رۋحاني بىرلىكتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن كۇش – مادەني تاۋەلسىزدىك. ال بۇل ۇعىمنىڭ مازمۇنى قاي ۇلتتىڭ بولسىن باعىت-باعدارىن, كەمەل كەلەشەگىن ايقىندايتىنى ءسوزسىز. جاسىراتىنى جوق, ەگەمەندىك بەدەرىندە ۇلتىمىزدىڭ اقيقاتقا قۇرىلعان شەجىرەسىن تۇگەندەۋ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ كۇن تارتىبىندەگى كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇل تۇيتكىلدى ءادىل جامباسباي ۇلى ەشقاشان نازارىنان تىس قالدىرعان ەمەس. تىلگە, ەلگە قاتىستى ماسەلەلەردى كوتەرۋدە ارقاشان بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. بۇل وتانىن قالتقىسىز  سۇيگەن, سۋىعىنا  شىداپ, ىستىعىنا كۇيىنەتىن ادامنىڭ ءىس-ارەكەتى ەمەس پە؟ سوندىقتان  ونىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ باس باسىلىمىندا  جارىق كورگەن «سوت ءىسىن جۇرگىزۋدەگى ولقىلىقتار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ادىمىن اشتىرماي وتىر» اتتى ماقالاسى اقيقاتىندا, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ تولىق ىسكە قوسىلۋىنا مۇرىندىق بولادى دەگەن ۇلكەن سەنىمدەمىز. ءبىر قۋانارلىعى, وسى سىننان كەيىن حالىقارالىق زاڭنامانىڭ العاشقى ءماتىن, نۇسقالارى قازاق تىلىندە ازىرلەنەتىن بولدى. دەمەك, جازىلعان ماقالا قوعامعا وي سالدى, ونىڭ ناتيجەسى ۋاقىت كەلە ءوز جەمىسىن بەردى دەگەن ءسوز. ءادىل جامباسباي ۇلى زەرتتەۋشى, قوعامعا ءۇن قاتۋشى عانا ەمەس, ۇلكەن ونەر يەسى. الاش ەلىنىڭ قاسيەتتى قارا دومبىراسىنىڭ قۇلاعىندا ويناپ, سىرلى ۇنىمەن حالىق اندەرىن ايتقاندا سۇيسىنە تىڭدايسىڭ. جۇرەگىنىڭ لۇپىلىنە قۇلاق تۇرسەڭ پوەزيا الەمىنە دە تاپ بولاسىڭ. ءاردايىم ۇلى ابايدىڭ, اقيىق اقىن مۇقاعاليدىڭ, جالىندى ماعجاننىڭ, وتتى اقىن تولەگەننىڭ جانە پروزانىڭ حاس شەبەرى ورالحان بوكەيحانوۆتى, سونداي-اق, باسقا اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن ءسۇيىپ وقيدى. قاشاندا بيىك تۇعىرعا لايىق جانداردىڭ ءومىر جولىندا ۇستازدارىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. دانا حالقىمىز «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستانىمى جاقسى بولاتىنىن» بەكەر ايتپاسا كەرەك. تالاي ۇستازدىڭ الدىن كورىپ, اقىلىن تابارىك ەتكەنىن ءادىل سۋديا سوزبەن ەمەس, ونەگەلى ىسىمەن دالەلدەدى. ەڭ العاشقى سۋديا ماماندىعىنىڭ ءومىر مەكتەبىنەن ءوتىپ, وڭ مەن سولدى نىق تانۋىنا قوستاناي قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى يۆان بۋگاەۆتىڭ جانە وسى سوتتىڭ سۋدياسى پاۆەل كيمنىڭ اسەر ەتكەنىن جىر قىلىپ ايتادى. – پاۆەل ۆاسيلەۆيچ وتە قاراپايىم ادام بولدى, – دەپ اسەرلى تولعانىسپەن  ەسىنە الادى كەيىپكەرىمىز. – قاي كەزدە الدىنا بارساڭ دا ءبىر قالىپتى جايدارى, جارقىن كوڭىلىمەن قارسى الاتىن. ەڭ العاشقى كۇننەن كوزىمە وتتاي باسىلعان وسى تۇلعانىڭ قاراپايىمدىلىق قاسيەتى مەنىڭ ەسىمدە ماڭگى ساقتالىپ قالدى. ول ماعان سوت پروتسەسىن قالاي جۇرگىزۋدى, ونىڭ وزىندىك قىر-سىرىن جەتىك يگەرتتى. ال بۇگىندە شاكىرتتىڭ ءاربىر تالاپتى ىسىنە, ءساتتى قادامىنا تىلەۋلەس بولىپ, ەلى ءۇشىن ەڭبەگىنە رازىلىعىن ايامايتىن اسىل اعامىزدىڭ ءىزباسارلارى دا جوق ەمەس. مىنە, وسىلايشا سۋديا اتتى قاسيەتتى ۇعىمعا كىربىڭ تۇسىرمەي, وعان لايىق قىزمەت ەتۋ – ءادىل قۇرىقباەۆتىڭ باستى كرەدوسى. سوت سالاسىندا 32 جىلعا جۋىق قىزمەت جاساعان ونىڭ ەڭبەگى حالىقتىڭ كوز الدىندا. وسى سارا جولدا اسقاق ارمانمەن جانە قاجىرلى قايراتپەن, تالماس تاباندىلىقپەن,  شالقار شابىتپەن قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. الەكساندر تاسبولاتوۆ. دەرەككوز: Egemen.kz. فوتو: Egemen.kz.