قازاقستان • 25 ءساۋىر، 2022

قازاقستاندى دەموكراتيالاندىرۋ – قوعامنىڭ ىشكى سۇرانىسى

134 رەت كورسەتىلدى

فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىندا «جاڭا قازاقستانداعى ساياسي قۇرىلىمنىڭ دەموكراتيالانۋى مەن بولاشاعى تۋرالى» تاقىرىبىندا وتكەن حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەلدە ساراپشىلار ورتا جانە ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالارعا ارنالعان جاڭا قازاقستان جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ىقتيمال ستسەناريلەرى، سىرتقى، ىشكى تاۋەكەلدەر مەن مۇمكىندىكتەرگە قاتىستى وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.

جيىندى فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى، سوتسيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ۇعا اكادەميگى سەرىك سەيدۋمانوۆ اشىپ، ساراپشىلار تالقىلاۋىنا ءتۇسىپ وتىرعان تاقىرىپتىڭ ماڭىزى، قوعامدا دۇرىس كوزقاراس قالىپتاستىرۋ، جاڭا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى تالقىلاۋ ماسەلەلەرىنىڭ وزەكتىلىگىن اتاپ ءوتتى. س.سەيدۋمانوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل ماسەلەگە قوعام تاراپىنان قاجەتتىلىك بار، سوندىقتان ونى تۇبەگەيلى ساراپشىلار تالقىسىنا سالۋدى جالعاستىرۋ قاجەت.

دوڭگەلەك ۇستەل مودەراتورى، فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايدار امرەباەۆ جيىندا تالقىلاناتىن نەگىزگى ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە قازاقستاندى دەموكراتيالاندىرۋ، ساياسي رەجىمدى ترانسفورماتسيالاۋ ىشكى قاجەتتىلىك پە، الدە سىرتقى قىسىمنىڭ سالدارىنا بايلانىستى ما؟ جاڭا قازاقستان نە ءۇشىن قاجەت، ساياسي قۇرىلىمنىڭ نەگىزگى جۇيەلىك ەلەمەنتتەرى قانداي بولادى؟» دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە وي تاستاي وتىرىپ، ەلىمىزدىڭ الداعى دامۋ جۇيەسىنىڭ باسىمدىقتارىنا توقتالدى. جيىن بارىسىندا ساراپشىلار جاڭا قازاقستاندى قۇرۋداعى ناقتى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.

رۇستەم قادىرجانوۆ،

فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، في­لو­سوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:

– پرەزيدەنت بەلگىلەپ بەرگەن ساياسي رەفورمالار پاكەتى دامۋدىڭ جاڭا باعدارىن كورسەتىپ وتىر. مەملەكەت باس­شىسى ەل دامۋىنا قاتىستى نەگىزگى كەم­شىلىكتەردى اتاپ كورسەتتى. وسى ورايدا سۋپەرپرەزيدەنتتىك كەزەڭدە قۇقىق جۇيە­سىندە قانشاما زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىلگەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. وتىز جىل مەرزىمدە قولدان جاسالعان ساياسي ۇردىستەردە ءومىر ءسۇرىپ كەلدىك. دەگەنمەن پرەزيدەنت باسىمدىق بەرىپ وتىرعان ستراتەگيالىق مىندەتتەر، اسىرەسە كۇشتى پارلامەنتتىك جۇيەنى قۇرۋدىڭ وزىندىك تاۋەكەلدەرى بار ەكەنىن جوققا شى­عارمايمىز. تاۋەلسىز پارلامەنت تاۋەلسىز سايلاۋ بارىسىندا عانا ىسكە اسا­دى. ەندىگى كەزەكتە بارلىق سوت جۇيەسى اۆتونومدى بولۋعا ءتيىس. ال بيلىك وعان قانشالىقتى دايىن ەكەنىن دەموكراتيالى سايلاۋ بارىسى كورسەتەدى. دەموكراتيا تەك تاۋەلسىز سايلاۋ جۇيەسىندە عانا داميدى. بۇگىندە دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ ءۇشىن سايلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.

 

سينتيا كاپلان،

سانتا باربارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ        پروفەسسورى، اقش، كاليفورنيا:

– قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جو­­مارت توقاەۆتىڭ بيىل حالقىنا جول­داعان «جا­ڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭ­عى­رۋ جولى» جولداۋى وزگەرمەلى كەزەڭ­دە ءدال ۋاقىتىندا جاريالاندى. سو­نى­مەن بىرگە جولداۋدا ۇسىنعان رە­فور­ما­لاردىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك جانە ەكو­­نوميكالىق تۇر­عىدا وزەكتى ءارى ماڭى­­­زى جوعارى، قوعامدى دەموكراتيا­لان­دىرۋ ۇردىستەرىن دامىتۋعا بارىن­شا ىقپال ەتەتىنىن ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىم. دەگەنمەن ماجوريتارلىق-پروپور­تسيو­نالدىق جۇيەنىڭ رەفورمالارمەن ءارى قاراي ۇيلەسىم تاباتىندىعى ويلانتادى. سونىمەن قاتار «ۇلتتىق قۇ­رىل­تاي» قۇرۋ يدەياسىنىڭ ءدال قازىرگى كە­زەڭ­دە ساياسي ناتيجەلى بولاتىندىعىنا كۇمانمەن قارايمىن. ويتكەنى ەكونومي­كالىق داعدارىستاردى، سانكتسيالار­دى باسشىلىققا العاندا، ىشكى تاۋەكەل­دەر­دىڭ بار ەكەنىن ەسكەرگەندە ونىڭ دەمو­كراتيالىق سيپات الۋى قيىنداۋ.

 

حايدار ەفە،

بينالى يىلدىرىم اتىنداعى ەرزينجان ۋنيۆەرسيتەتى، ساياسي

عىلىمدار دوكتورى، پروفەسسور، تۇركيا:

–تۇركيا رەسپۋبليكاسىنداعى ساياسي رەفورمالاردىڭ، دەموكراتيالاندىرۋ ءۇردىسىنىڭ قازاقستانداعى جاعدايمەن ۇقساستىعى بار. دەموكراتيا ادام قۇ­­قى­­عى، سەكۋلياريزم، تولەرانتتىلىق، قۇ­قىق­­تىق مەملەكەت، ازاماتتىق قوعام، زايىر­لى مەملەكەت سياقتى قۇرامداس بولىك­تەر­دەن تۇراتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن يس­لام قوعامىنداعى مەملەكەتتەردە دەمو­كراتيانىڭ دامۋىنا كوڭىل تول­­­مايدى. زايىرلىلىق، سەكۋلياريزم تۇر­عى­سىنان العاندا وتە تومەن دەڭ­گەيدە ەكەنىن كورەمىز. بۇل ەلدەردە مۋل­تيپارتيالىق جۇيەنىڭ ماڭىزدى ما­سەلە ەكەنى بەلگىلى. كوپتەگەن ەلدە ەر­كىن سايلاۋ جۇيەسى جوق، تيىمدىلىگى، دەمو­كراتيالىعى باسەڭ. ال ەركىن سايلاۋ ۇيلەسىمى ماڭىزدى تۇجىرىمداردى دەموكراتيالىققا اينالدىرادى، سەكۋلياريزمگە اكەلەدى، جەتىستىككە باستايدى. دەموكراتيالىق قوعام ماسەلەسىن ءسوز ەتكەندە، وپپوزيتسيالىق پارتيالار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەركىندىگىن دە ايتا كەتكەن ءجون.

 

اندرەي چەبوتارەۆ،

«التەرناتيۆا» اناليتيكالىق ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى، ساياسي عىلىمدار كانديداتى:

– قازاقستاندى دەموكراتيالاندى­رۋ – قوعامنىڭ ىشكى سۇرانىسى. تاۋەل­سىز­دىكتىڭ 30 جىلىندا قازاقستان، ونىڭ ەليتاسى جابىق ساياسي جۇيەنى قۇرىپ، كوپ ماسەلەنى بيلىكتەگى سول ەليتا شەشىپ كەلدى. 2011 جىلدان كەيىن پارتيالىق ساياسي كەڭىستىكتەگى ورىن العان جاعدايلاردىڭ سالدارى قوعامدا قاراما-قايشىلىقتاردىڭ تۋىنداۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. شەشىلمەگەن ماسەلەلەر الەۋ­مەتتىك تەڭسىزدىككە تىرەدى، ال سايا­سات­قا ارالاسۋ نەگىزسىز بولىپ قالدى. بىر­قاتار پارتياعا قىسىم جاسالىپ، ولار بيلىكپەن كۇرەسىن توقتاتتى. وسىنداي جاع­دايلاردىڭ بولعانىن نەگىزگە الا وتىرىپ، ترانسفورماتسيا كەزەڭىن وڭاي جۇزەگە اسادى دەۋگە كەلمەيدى. بىرقاتار تاۋەكەل بار ەكەنىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ويتكەنى تامىرلانعان جەمقورلىق جۇيەدەن ءبىرجولاتا ارىلا قويۋ قيىن. پرەزيدەنت مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ دەبيۋروكراتتىعىنا قاتىستى جارلىق شىعاردى. قازىردىڭ وزىندە ءىشىنارا قارسىلىقتاردى بايقاۋعا بولادى. وسى ورايدا ايتاتىن باستى جايت، قوعامدا پىكىرتالاس مادەنيەتىنىڭ جوعالىپ بارا جاتقاندىعىنا نازار اۋدارۋ ماڭىز­دى. جاڭا رەفورمالار پارتيا قۇرۋعا، كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋگە، جەر­گى­لىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدا مولىنان مۇم­كىندىكتەر بەرىپ وتىر. سوندىقتان دامۋدى تومەننەن باستاپ، ساياسي الاڭعا كەلەتىن جاڭا پارتيالار دا تىڭ يدەيا­لارىمەن ەرەكشەلەنۋى قاجەت. وسى وراي­دا ەكونوميكالىق جۇيەمەن قاتار ساياسي جۇيەنى دە قاتار الىپ ءجۇرۋدىڭ ماڭىزى زور. ەلىمىزدەگى رەفورمالار جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز. پرەزيدەنت جانە كومانداسى وسىعان وراي ناقتى قادامداردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.

يۋري بۋلۋكتاەۆ،

فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە

ءدىنتا­نۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەت­كەرى، ساياسي عىلىمدار دوكتورى:

– جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدا سايا­سي پارتيالاردىڭ دامۋ ينستيتۋتى رە­تىندەگى قىزمەتىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى. پارتيا جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى ورايدا ماجو­ري­تارلى-پروپورتسيونالدىق ۇلگىدە ساي­لاۋشىلاردىڭ مۇددەسى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە تولىق كورىنىس تاۋىپ، ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق، 30 پايىزى ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساق­تالاتىنى، الداعى ۋاقىتتا ەركىن باسەكە­لەستىككە مۇمكىندىك بەرىلەتىندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. پروپورتسيونالدىق ۇل­گى ەلىمىزدە ساياسي پارتيالاردىڭ جا­نە كوپپارتيالى جۇيەنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. ەلىمىزدە قازىرگى تاڭ­دا قا­لىپتاسىپ وتىرعان احۋالعا «قا­سى­­رەتتى قاڭتار» وقيعاسى مەن پرە­زي­­دەنت جولداۋىنىڭ اسەرىن جوققا شىعارمايمىز. قازىرگى كەزدە پارتيالىق جۇيەدە بەلسەندىلىك بايقالا باستادى. ياعني ەلەكتورالدى ويىنداردا پارتيا ينستيتۋتتارىنىڭ جاڭا نىساندارى بوي كورسەتۋدە. ەندىگى كەزەكتە Amanat پارتياسى دا ساياسي كۇش رەتىندە ءوز قىزمەتىنە وزگەرىستەر جاساي باستايدى. سوڭعى ساياسي وزگەرىستەر قازاقستاندا پارتيالاردىڭ جاندانۋىنا ىقپال ەتەدى دەيتىن بولساق، ىقپالدى پارلامەنت باسەكەگە قابىلەتتى پارتيالاردىڭ ارەكە­تىمەن ەرەكشەلەنەدى.

 

تولعاناي ۇمبەتاليەۆا،

ورتالىق ازيا دەموكراتيانى

دامىتۋ قورىنىڭ جەتەكشىسى، ساياسي عىلىمدار كانديداتى:

– پرەزيدەنتتىڭ كەلۋىمەن باستالعان رەفورمالار كەزەڭىن «دەموكراتيزاتسيا ءۇردىسى» دەپ اتايمىز. دەگەنمەن دە تاۋەل­سىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە بولىپ جاتقان ساياسي قۇبىلىستاردى ساپالى سيپاتتايتىن ءوز ساياسي ءتىلىمىزدى قالىپتاستىرا العان جوقپىز. ءبىز تەك باتىستا، اقش-تا قولدانعان ديكۋرستاردى قابىلداپ الىپ، سىناۋعا ماشىقپىز. راسىندا، ءوز ازىرلەمەمىز بولماعاندىعىنا قاراماستان، دەموكراتيا تۇرعىسىندا ءسوز ەتەمىز. ەلى­مىزدەگى قازىرگى جاعدايدى كوڭىلگە قو­نىمدى دەگەنىمىزبەن دە، ونى دەموكراتيالىق دەپ ايتا المايمىن. ال ىشكى ىقپالدارعا كەلەتىن بول­ساق، قا­­زىر­­گى كەزدە اشىق قوعام قۇرۋ جو­لى­­نا كوشتىك. وسى ورايدا ءارتۇرلى الەم­­­دىك ترەندتەرگە دايىن بولۋىمىز ماڭىزدى. ويتكەنى جاھاندانۋ كوپۆەك­تور­لى. ازيا، اراب ەلدەرىنىڭ ەميگراتسياسى، شىعىستىڭ باتىسقا ما­دەني ىقپالىنا قاتىستى اسەرلەردى جوققا شىعارماۋ كەرەك. وسىلايشا، الەمدىك ترەندتەردەن كەرەگىمىزدى ال­شاق ۇستاي المايمىز. ال دامۋدىڭ جاڭا مودەلى كەزەڭىندە كليماتتىق ەرەك­­شەلىكتەردىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. ول بيلىك تارماقتارىنا، ءارتۇرلى ايماقتارداعى قوعامدىق قۇ­رىلىمدارعا اسەر ەتىپ، جاڭا تەڭ­سىز­دىكتەر تۋعىزۋى ىقتيمال. ونىڭ ەكو­نو­ميكاعا اسەرىن دە جوققا شىعار­مايمىز. سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەدەن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە وتۋدە پرەزيدەنتتىڭ رولىنە نازار اۋدارۋ قا­جەت. ال پارلامەنت مىقتى ساياسي پار­­تيالارسىز كۇشەيمەيتىنى انىق. ما­جوريتارلىق-پروپورتسيونالدىق جۇي­ە­­­­نىڭ رەفورمالارمەن قالاي ۇيلە­سىم تاباتىندىعىنا دا ءمان بەرۋ كەرەك. ەگەر پارلامەنت ساياسي پارتيالارمەن جاساقتالاتىن بولسا، ۇكىمەت تە وسى پارتيالار نەگىزىندە قۇرى­لىم­دا­نۋى كەرەك. سوندا عانا وسى ەكى ينس­تيتۋتتىڭ تاۋەلسىزدىگى كۇشەيەدى. ول ءۇشىن پارتيالارعا باسەكەلەستىككە جاعداي جاساۋ كەرەك.

قازبەك مايگەلدينوۆ،

قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما

توراعاسى:

– قازىرگى كەزدە وڭىرلەردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنا بايلانىستى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابۋدا. وسى ورايدا پرەزيدەنت توقتالعان يدەولوگەمما – جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جانە ەكىنشى رەسپۋبليكا ەكەنىنە باستى ءمان بەرگەن ءجون. ەلىمىز وتىز جىلدىق كەزەڭنەن ءوتتى. ورتالىقتاندىرىلعان بيلىك جۇيەسى وسى جىلداردا قاۋىپسىزدىك، ىشكى تۇراقتىلىق، شەكارا ماسەلەسى، ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى رولىنە باسا ءمان بەرگەنى بەلگىلى. مۇنى ءبىرىنشى رەسپۋبليكا دەيتىن بولساق، پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان ەكىنشى رەسپۋبليكا ماسەلەسىندە ەسكەرەتىن بىرقاتار ماسەلە بار. بۇگىندە قازاقستان دەموكراتيا جولىندا كەلەدى. سوڭعى ءۇش جىلدا ەلىمىز ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولىنا ءتۇستى. كونستيتۋتسياعا، زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. ەلىمىزدە تىركەلگەن التى پارتيا بار بولسا، ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك ساياسي جۇيەدە بەلسەندى ەمەس. باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كورسەتە الماي وتىر. وسى ورايدا كوپپارتيالى جۇيەنى قۇرۋعا جاعداي جاسالۋدا. بۇل جەردەگى ماڭىزدى ماسەلە پارتيالار ناعىز ويىنشىلار ەكەنىن دالەلدەسە، ەلەكتورات مۇددەسىن كوزدەپ، ديالوگقا بارا الۋى ماڭىزدى. جاڭا قازاقستانعا اياق باسقاندا قوعامدىق ترانسفورماتسيا، قۇندىلىقتاردى قايتا قاراستىرۋ كەرەك. ۇلتتىق قۇرىلتايدى جاڭا باستاما دەي المايمىز، ول ۇلى دالانىڭ باسقارۋ جۇيەسىندە دە بولدى. كانادا، دانيا، اۋستراليا، اقش سياقتى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە كەڭە­سۋدىڭ دەموكراتيالىق ۇلگىلەرى بار. باستىسى، ورتاق كەلىسىمگە كەلۋ. بۇگىن­دە سايلاۋ جۇيەسى، ادام قۇقىعى، پار­تيا­لىق جۇيەدە رەفورمالار ناتي­جە­سى قالاي بولاتىنى ماڭىزدى. شى­نايى باسەكەلەستىك بولماسا، ساياسي پار­­تيا­­لاردىڭ سانى كوبەيگەنىنەن ەش­قان­داي پايدا جوق. رەفورمالار جەر­گىلىك­تى جەرلەردە ناتيجەسىن بەرۋگە ءتيىس. جەر­گىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا بايلانىستى ايماقتىق ەليتا پايدا بولعانى وڭىرلىك وزگەرىستەرگە جول اشادى.

 

ءادىل كاۋكەنوۆ،

قازاقستان ستراتەگيالىق

زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ

باس ساراپشىسى:

– پرەزيدەنت ءوز وكىلەتتىگىنە كىرىس­كەن كۇننەن بەرگى ارالىقتا دەموكراتيالىق قوعام قاعيداتتارىنا ءمان بەرىپ كەلەدى. جولداۋدا كورسەتىلگەن باسىمدىقتار ازاماتتاردىڭ لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە نەگىزدەلگەن. وسى ورايدا دەموكرا­تيا ۇعىمىنىڭ قوعامدا قالاي قابىل­داناتىنىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. جاڭا قازاقستان بىزگە نە ءۇشىن كەرەك؟ پرەزيدەنت دەموكراتيالىق رەفورمالاردى باستادى. دەموكراتيا – جۇيەلى قۇقىقتىق بازاسى بار كەشەندى پاكەت. قازاقستاندىقتار بوستاندىعى مەن جەتىستىكتەرى، قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرىلگەن قوعامدا ءومىر سۇرگەندى قا­لايدى. ال ونى قامتاماسىز ەتۋگە، دەموكراتيا­لىق قوعام بولۋعا دايىن­­دىق بار ما؟ بۇل جەردە ءسوز بوس­تاندىعى، مادەني ديسكۋسسيا الاڭ­دا­رىنىڭ دا ماڭىزىنا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭداي ءبىلۋ مىنەز-ق ۇلىق ترانسفورماتسياسىنان دا كورىنىس تابۋى قاجەت. وتىز جىلعى سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەنىڭ ەلىمىزگە نە بەرگەنى بەلگىلى. وسى ورايدا پرەزيدەنت دەموكراتيالىق قادامدار ۇسىنا وتىرىپ، بيۋروكراتيالىق اپپارات قارسىلىعىنا تاپ بولدى. ەندىگى كەزەكتە مىقتى مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قالىپتاسقانى ماڭىزدى. دەموكراتيا كەشەندى پاكەت رەتىندە قۇقىقتىق، سوت جۇيەسى جۇيەلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. جاڭا قازاقستاننىڭ ۇستانعان باعىتى، پرەزيدەنت ۇسىنعان رەفورمالار ەلى­مىزدىڭ تۋرا جولمەن ءجۇرىپ كەلە جات­قاندىعىن كورسەتەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا قانشا ادام ۆاكتسينا الدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:42

ۇقساس جاڭالىقتار