جيىندى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, سوتسيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى سەرىك سەيدۋمانوۆ اشىپ, ساراپشىلار تالقىلاۋىنا ءتۇسىپ وتىرعان تاقىرىپتىڭ ماڭىزى, قوعامدا دۇرىس كوزقاراس قالىپتاستىرۋ, جاڭا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى تالقىلاۋ ماسەلەلەرىنىڭ وزەكتىلىگىن اتاپ ءوتتى. س.سەيدۋمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەگە قوعام تاراپىنان قاجەتتىلىك بار, سوندىقتان ونى تۇبەگەيلى ساراپشىلار تالقىسىنا سالۋدى جالعاستىرۋ قاجەت.
دوڭگەلەك ۇستەل مودەراتورى, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايدار امرەباەۆ جيىندا تالقىلاناتىن نەگىزگى ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە قازاقستاندى دەموكراتيالاندىرۋ, ساياسي رەجىمدى ترانسفورماتسيالاۋ ىشكى قاجەتتىلىك پە, الدە سىرتقى قىسىمنىڭ سالدارىنا بايلانىستى ما؟ جاڭا قازاقستان نە ءۇشىن قاجەت, ساياسي قۇرىلىمنىڭ نەگىزگى جۇيەلىك ەلەمەنتتەرى قانداي بولادى؟» دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە وي تاستاي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ الداعى دامۋ جۇيەسىنىڭ باسىمدىقتارىنا توقتالدى. جيىن بارىسىندا ساراپشىلار جاڭا قازاقستاندى قۇرۋداعى ناقتى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
رۇستەم قادىرجانوۆ,
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– پرەزيدەنت بەلگىلەپ بەرگەن ساياسي رەفورمالار پاكەتى دامۋدىڭ جاڭا باعدارىن كورسەتىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى ەل دامۋىنا قاتىستى نەگىزگى كەمشىلىكتەردى اتاپ كورسەتتى. وسى ورايدا سۋپەرپرەزيدەنتتىك كەزەڭدە قۇقىق جۇيەسىندە قانشاما زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىلگەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. وتىز جىل مەرزىمدە قولدان جاسالعان ساياسي ۇردىستەردە ءومىر ءسۇرىپ كەلدىك. دەگەنمەن پرەزيدەنت باسىمدىق بەرىپ وتىرعان ستراتەگيالىق مىندەتتەر, اسىرەسە كۇشتى پارلامەنتتىك جۇيەنى قۇرۋدىڭ وزىندىك تاۋەكەلدەرى بار ەكەنىن جوققا شىعارمايمىز. تاۋەلسىز پارلامەنت تاۋەلسىز سايلاۋ بارىسىندا عانا ىسكە اسادى. ەندىگى كەزەكتە بارلىق سوت جۇيەسى اۆتونومدى بولۋعا ءتيىس. ال بيلىك وعان قانشالىقتى دايىن ەكەنىن دەموكراتيالى سايلاۋ بارىسى كورسەتەدى. دەموكراتيا تەك تاۋەلسىز سايلاۋ جۇيەسىندە عانا داميدى. بۇگىندە دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ ءۇشىن سايلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
سينتيا كاپلان,
سانتا باربارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, اقش, كاليفورنيا:
– قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىل حالقىنا جولداعان «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» جولداۋى وزگەرمەلى كەزەڭدە ءدال ۋاقىتىندا جاريالاندى. سونىمەن بىرگە جولداۋدا ۇسىنعان رەفورمالاردىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدا وزەكتى ءارى ماڭىزى جوعارى, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ۇردىستەرىن دامىتۋعا بارىنشا ىقپال ەتەتىنىن ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىم. دەگەنمەن ماجوريتارلىق-پروپورتسيونالدىق جۇيەنىڭ رەفورمالارمەن ءارى قاراي ۇيلەسىم تاباتىندىعى ويلانتادى. سونىمەن قاتار «ۇلتتىق قۇرىلتاي» قۇرۋ يدەياسىنىڭ ءدال قازىرگى كەزەڭدە ساياسي ناتيجەلى بولاتىندىعىنا كۇمانمەن قارايمىن. ويتكەنى ەكونوميكالىق داعدارىستاردى, سانكتسيالاردى باسشىلىققا العاندا, ىشكى تاۋەكەلدەردىڭ بار ەكەنىن ەسكەرگەندە ونىڭ دەموكراتيالىق سيپات الۋى قيىنداۋ.
حايدار ەفە,
بينالى يىلدىرىم اتىنداعى ەرزينجان ۋنيۆەرسيتەتى, ساياسي
عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور, تۇركيا:
–تۇركيا رەسپۋبليكاسىنداعى ساياسي رەفورمالاردىڭ, دەموكراتيالاندىرۋ ءۇردىسىنىڭ قازاقستانداعى جاعدايمەن ۇقساستىعى بار. دەموكراتيا ادام قۇقىعى, سەكۋلياريزم, تولەرانتتىلىق, قۇقىقتىق مەملەكەت, ازاماتتىق قوعام, زايىرلى مەملەكەت سياقتى قۇرامداس بولىكتەردەن تۇراتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن يسلام قوعامىنداعى مەملەكەتتەردە دەموكراتيانىڭ دامۋىنا كوڭىل تولمايدى. زايىرلىلىق, سەكۋلياريزم تۇرعىسىنان العاندا وتە تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن كورەمىز. بۇل ەلدەردە مۋلتيپارتيالىق جۇيەنىڭ ماڭىزدى ماسەلە ەكەنى بەلگىلى. كوپتەگەن ەلدە ەركىن سايلاۋ جۇيەسى جوق, تيىمدىلىگى, دەموكراتيالىعى باسەڭ. ال ەركىن سايلاۋ ۇيلەسىمى ماڭىزدى تۇجىرىمداردى دەموكراتيالىققا اينالدىرادى, سەكۋلياريزمگە اكەلەدى, جەتىستىككە باستايدى. دەموكراتيالىق قوعام ماسەلەسىن ءسوز ەتكەندە, وپپوزيتسيالىق پارتيالار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەركىندىگىن دە ايتا كەتكەن ءجون.
اندرەي چەبوتارەۆ,
«التەرناتيۆا» اناليتيكالىق ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى:
– قازاقستاندى دەموكراتيالاندىرۋ – قوعامنىڭ ىشكى سۇرانىسى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا قازاقستان, ونىڭ ەليتاسى جابىق ساياسي جۇيەنى قۇرىپ, كوپ ماسەلەنى بيلىكتەگى سول ەليتا شەشىپ كەلدى. 2011 جىلدان كەيىن پارتيالىق ساياسي كەڭىستىكتەگى ورىن العان جاعدايلاردىڭ سالدارى قوعامدا قاراما-قايشىلىقتاردىڭ تۋىنداۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. شەشىلمەگەن ماسەلەلەر الەۋمەتتىك تەڭسىزدىككە تىرەدى, ال ساياساتقا ارالاسۋ نەگىزسىز بولىپ قالدى. بىرقاتار پارتياعا قىسىم جاسالىپ, ولار بيلىكپەن كۇرەسىن توقتاتتى. وسىنداي جاعدايلاردىڭ بولعانىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ترانسفورماتسيا كەزەڭىن وڭاي جۇزەگە اسادى دەۋگە كەلمەيدى. بىرقاتار تاۋەكەل بار ەكەنىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ويتكەنى تامىرلانعان جەمقورلىق جۇيەدەن ءبىرجولاتا ارىلا قويۋ قيىن. پرەزيدەنت مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ دەبيۋروكراتتىعىنا قاتىستى جارلىق شىعاردى. قازىردىڭ وزىندە ءىشىنارا قارسىلىقتاردى بايقاۋعا بولادى. وسى ورايدا ايتاتىن باستى جايت, قوعامدا پىكىرتالاس مادەنيەتىنىڭ جوعالىپ بارا جاتقاندىعىنا نازار اۋدارۋ ماڭىزدى. جاڭا رەفورمالار پارتيا قۇرۋعا, كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋگە, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدا مولىنان مۇمكىندىكتەر بەرىپ وتىر. سوندىقتان دامۋدى تومەننەن باستاپ, ساياسي الاڭعا كەلەتىن جاڭا پارتيالار دا تىڭ يدەيالارىمەن ەرەكشەلەنۋى قاجەت. وسى ورايدا ەكونوميكالىق جۇيەمەن قاتار ساياسي جۇيەنى دە قاتار الىپ ءجۇرۋدىڭ ماڭىزى زور. ەلىمىزدەگى رەفورمالار جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز. پرەزيدەنت جانە كومانداسى وسىعان وراي ناقتى قادامداردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
يۋري بۋلۋكتاەۆ,
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە
ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى:
– جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدا ساياسي پارتيالاردىڭ دامۋ ينستيتۋتى رەتىندەگى قىزمەتىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى. پارتيا جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى ورايدا ماجوريتارلى-پروپورتسيونالدىق ۇلگىدە سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە تولىق كورىنىس تاۋىپ, ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساقتالاتىنى, الداعى ۋاقىتتا ەركىن باسەكەلەستىككە مۇمكىندىك بەرىلەتىندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. پروپورتسيونالدىق ۇلگى ەلىمىزدە ساياسي پارتيالاردىڭ جانە كوپپارتيالى جۇيەنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. ەلىمىزدە قازىرگى تاڭدا قالىپتاسىپ وتىرعان احۋالعا «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسى مەن پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ اسەرىن جوققا شىعارمايمىز. قازىرگى كەزدە پارتيالىق جۇيەدە بەلسەندىلىك بايقالا باستادى. ياعني ەلەكتورالدى ويىنداردا پارتيا ينستيتۋتتارىنىڭ جاڭا نىساندارى بوي كورسەتۋدە. ەندىگى كەزەكتە Amanat پارتياسى دا ساياسي كۇش رەتىندە ءوز قىزمەتىنە وزگەرىستەر جاساي باستايدى. سوڭعى ساياسي وزگەرىستەر قازاقستاندا پارتيالاردىڭ جاندانۋىنا ىقپال ەتەدى دەيتىن بولساق, ىقپالدى پارلامەنت باسەكەگە قابىلەتتى پارتيالاردىڭ ارەكەتىمەن ەرەكشەلەنەدى.
تولعاناي ۇمبەتاليەۆا,
ورتالىق ازيا دەموكراتيانى
دامىتۋ قورىنىڭ جەتەكشىسى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى:
– پرەزيدەنتتىڭ كەلۋىمەن باستالعان رەفورمالار كەزەڭىن «دەموكراتيزاتسيا ءۇردىسى» دەپ اتايمىز. دەگەنمەن دە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە بولىپ جاتقان ساياسي قۇبىلىستاردى ساپالى سيپاتتايتىن ءوز ساياسي ءتىلىمىزدى قالىپتاستىرا العان جوقپىز. ءبىز تەك باتىستا, اقش-تا قولدانعان ديكۋرستاردى قابىلداپ الىپ, سىناۋعا ماشىقپىز. راسىندا, ءوز ازىرلەمەمىز بولماعاندىعىنا قاراماستان, دەموكراتيا تۇرعىسىندا ءسوز ەتەمىز. ەلىمىزدەگى قازىرگى جاعدايدى كوڭىلگە قونىمدى دەگەنىمىزبەن دە, ونى دەموكراتيالىق دەپ ايتا المايمىن. ال ىشكى ىقپالدارعا كەلەتىن بولساق, قازىرگى كەزدە اشىق قوعام قۇرۋ جولىنا كوشتىك. وسى ورايدا ءارتۇرلى الەمدىك ترەندتەرگە دايىن بولۋىمىز ماڭىزدى. ويتكەنى جاھاندانۋ كوپۆەكتورلى. ازيا, اراب ەلدەرىنىڭ ەميگراتسياسى, شىعىستىڭ باتىسقا مادەني ىقپالىنا قاتىستى اسەرلەردى جوققا شىعارماۋ كەرەك. وسىلايشا, الەمدىك ترەندتەردەن كەرەگىمىزدى الشاق ۇستاي المايمىز. ال دامۋدىڭ جاڭا مودەلى كەزەڭىندە كليماتتىق ەرەكشەلىكتەردىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. ول بيلىك تارماقتارىنا, ءارتۇرلى ايماقتارداعى قوعامدىق قۇرىلىمدارعا اسەر ەتىپ, جاڭا تەڭسىزدىكتەر تۋعىزۋى ىقتيمال. ونىڭ ەكونوميكاعا اسەرىن دە جوققا شىعارمايمىز. سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەدەن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە وتۋدە پرەزيدەنتتىڭ رولىنە نازار اۋدارۋ قاجەت. ال پارلامەنت مىقتى ساياسي پارتيالارسىز كۇشەيمەيتىنى انىق. ماجوريتارلىق-پروپورتسيونالدىق جۇيەنىڭ رەفورمالارمەن قالاي ۇيلەسىم تاباتىندىعىنا دا ءمان بەرۋ كەرەك. ەگەر پارلامەنت ساياسي پارتيالارمەن جاساقتالاتىن بولسا, ۇكىمەت تە وسى پارتيالار نەگىزىندە قۇرىلىمدانۋى كەرەك. سوندا عانا وسى ەكى ينستيتۋتتىڭ تاۋەلسىزدىگى كۇشەيەدى. ول ءۇشىن پارتيالارعا باسەكەلەستىككە جاعداي جاساۋ كەرەك.
قازبەك مايگەلدينوۆ,
قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما
توراعاسى:
– قازىرگى كەزدە وڭىرلەردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنا بايلانىستى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابۋدا. وسى ورايدا پرەزيدەنت توقتالعان يدەولوگەمما – جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جانە ەكىنشى رەسپۋبليكا ەكەنىنە باستى ءمان بەرگەن ءجون. ەلىمىز وتىز جىلدىق كەزەڭنەن ءوتتى. ورتالىقتاندىرىلعان بيلىك جۇيەسى وسى جىلداردا قاۋىپسىزدىك, ىشكى تۇراقتىلىق, شەكارا ماسەلەسى, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى رولىنە باسا ءمان بەرگەنى بەلگىلى. مۇنى ءبىرىنشى رەسپۋبليكا دەيتىن بولساق, پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان ەكىنشى رەسپۋبليكا ماسەلەسىندە ەسكەرەتىن بىرقاتار ماسەلە بار. بۇگىندە قازاقستان دەموكراتيا جولىندا كەلەدى. سوڭعى ءۇش جىلدا ەلىمىز ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولىنا ءتۇستى. كونستيتۋتسياعا, زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. ەلىمىزدە تىركەلگەن التى پارتيا بار بولسا, ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك ساياسي جۇيەدە بەلسەندى ەمەس. باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كورسەتە الماي وتىر. وسى ورايدا كوپپارتيالى جۇيەنى قۇرۋعا جاعداي جاسالۋدا. بۇل جەردەگى ماڭىزدى ماسەلە پارتيالار ناعىز ويىنشىلار ەكەنىن دالەلدەسە, ەلەكتورات مۇددەسىن كوزدەپ, ديالوگقا بارا الۋى ماڭىزدى. جاڭا قازاقستانعا اياق باسقاندا قوعامدىق ترانسفورماتسيا, قۇندىلىقتاردى قايتا قاراستىرۋ كەرەك. ۇلتتىق قۇرىلتايدى جاڭا باستاما دەي المايمىز, ول ۇلى دالانىڭ باسقارۋ جۇيەسىندە دە بولدى. كانادا, دانيا, اۋستراليا, اقش سياقتى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە كەڭەسۋدىڭ دەموكراتيالىق ۇلگىلەرى بار. باستىسى, ورتاق كەلىسىمگە كەلۋ. بۇگىندە سايلاۋ جۇيەسى, ادام قۇقىعى, پارتيالىق جۇيەدە رەفورمالار ناتيجەسى قالاي بولاتىنى ماڭىزدى. شىنايى باسەكەلەستىك بولماسا, ساياسي پارتيالاردىڭ سانى كوبەيگەنىنەن ەشقانداي پايدا جوق. رەفورمالار جەرگىلىكتى جەرلەردە ناتيجەسىن بەرۋگە ءتيىس. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا بايلانىستى ايماقتىق ەليتا پايدا بولعانى وڭىرلىك وزگەرىستەرگە جول اشادى.
ءادىل كاۋكەنوۆ,
قازاقستان ستراتەگيالىق
زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ
باس ساراپشىسى:
– پرەزيدەنت ءوز وكىلەتتىگىنە كىرىسكەن كۇننەن بەرگى ارالىقتا دەموكراتيالىق قوعام قاعيداتتارىنا ءمان بەرىپ كەلەدى. جولداۋدا كورسەتىلگەن باسىمدىقتار ازاماتتاردىڭ لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە نەگىزدەلگەن. وسى ورايدا دەموكراتيا ۇعىمىنىڭ قوعامدا قالاي قابىلداناتىنىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. جاڭا قازاقستان بىزگە نە ءۇشىن كەرەك؟ پرەزيدەنت دەموكراتيالىق رەفورمالاردى باستادى. دەموكراتيا – جۇيەلى قۇقىقتىق بازاسى بار كەشەندى پاكەت. قازاقستاندىقتار بوستاندىعى مەن جەتىستىكتەرى, قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرىلگەن قوعامدا ءومىر سۇرگەندى قالايدى. ال ونى قامتاماسىز ەتۋگە, دەموكراتيالىق قوعام بولۋعا دايىندىق بار ما؟ بۇل جەردە ءسوز بوستاندىعى, مادەني ديسكۋسسيا الاڭدارىنىڭ دا ماڭىزىنا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭداي ءبىلۋ مىنەز-ق ۇلىق ترانسفورماتسياسىنان دا كورىنىس تابۋى قاجەت. وتىز جىلعى سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەنىڭ ەلىمىزگە نە بەرگەنى بەلگىلى. وسى ورايدا پرەزيدەنت دەموكراتيالىق قادامدار ۇسىنا وتىرىپ, بيۋروكراتيالىق اپپارات قارسىلىعىنا تاپ بولدى. ەندىگى كەزەكتە مىقتى مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قالىپتاسقانى ماڭىزدى. دەموكراتيا كەشەندى پاكەت رەتىندە قۇقىقتىق, سوت جۇيەسى جۇيەلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. جاڭا قازاقستاننىڭ ۇستانعان باعىتى, پرەزيدەنت ۇسىنعان رەفورمالار ەلىمىزدىڭ تۋرا جولمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى.
