تورتكۇل دۇنيەدەگى احۋال تاۋلىك سايىن تەربەلمەلى بولىپ تۇرعاندا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىرعانى بەلگىلى. وسى تاقىرىپتى قاۋزاعان كەزدە جالاڭ جەتىستىك جايلى جەلپىنتىپ ايتپاي, ءالى دە كادەگە اسىرىلماي جاتقان ىشكى مۇمكىندىكتەردى دە تىلگە تيەك ەتۋدى ماقسات تۇتتىق.
ەلوردانى ساپالى, قولجەتىمدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا 130 كاسىپورىن ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 68-ءى ەت جانە ەت ونىمدەرى مەن ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن, التاۋى قۇس ەتى مەن جۇمىرتقانى, قالعان 54-ءى ۇن, كارتوپ, كوكونىس, وسىمدىك مايى ءتارىزدى ونىمدەردى جەتكىزەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى جەتكىزگەن ءونىم 5 بازاردا, 29 ساۋدا ۇيىندە, 10 ساۋدا ورتالىعىندا ساتىلادى. وتكەن جىلى ەلوردا تۇتىنۋشىلارىنا 115 مىڭ توننا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى, 29,3 مىڭ توننا ەت جانە ەت ونىمدەرى, 259,7 ملن دانا جۇمىرتقا, 104,5 مىڭ توننا كارتوپ, 30,7 مىڭ توننا كوكونىس ساتىلعان.
بيىل جىل باسىنان بەرى 11,3 مىڭ توننا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى, 5,4 مىڭ توننا ەت جانە ەت ونىمدەرى, 36,8 ملن دانا جۇمىرتقا, 8,7 مىڭ توننا كارتوپ, 2,5 مىڭ توننا كوكونىس ساۋدالانعان. وسى ارادا سوڭعى جىلدارى كوكتەم سايىن كوكونىس پەن كارتوپتىڭ باعاسى كۇرت ءوسىپ كەتۋ كورىنىسى پايدا بولىپ ءجۇر. ساراپتاپ قاراساڭىز, وڭىردە وندىرىلەتىن كارتوپ كولەمى جەتكىلىكتى. جەتىسپەيتىنى – كوكونىس ساقتايتىن قويمالار. قازىر قولدا بارى تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ توڭىرەگىندە. ونىڭ بارلىعى ەلوردا حالقىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. ال وبلىستىڭ ءوز ىشىندە كوكتەمگى كوكوزەك شاقتا كوكونىس ساقتايتىن قويمالار بولماعاندىقتان, ازىقتىڭ بۇل ءتۇرى قىمباتتايدى. وبلىس ورتالىعى مەن اۋداندار بۇل مەزگىلدە سىرتتان جەتكىزىلەتىن كارتوپتى پايدالانادى.
ەگەر ۇلتتىق تاعام ينستيتۋتىنىڭ ەسەبىنە سايكەس ءبىر ادام ءبىر جىلدا 100 كيلو كارتوپ تۇتىنسا, وبلىستاعى 738 مىڭ حالىققا قانشا ءونىم كەرەك ەكەنىن ەسەپتەۋ قيىن ەمەس. جالپى حالىقتىڭ 430 مىڭى – اۋىل تۇرعىندارى. ولار وزدەرىن-وزدەرى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. قالا تۇرعىندارى – شامامەن 308 مىڭ. دەمەك 30 مىڭ توننا كارتوپ جەتىپ جاتىر. ال وندىرەتىن كولەم 52 مىڭعا تاياۋ. مىنە, وسى ەسەپ بويىنشا كۇرمەۋى قيىن ماسەلە جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قويمانىڭ جوقتىعىندا بولىپ تۇر.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, بۇل نەسىبەگە اۋىل تۇرعىندارى دا ورتاقتاسادى. كەز كەلگەن اۋىلدا كارتوپ ەگەتىن الاقانداي جەر, كوڭ كول-كوسىر بولسا دا, قاجەتتىسىن وبلىس ورتالىعىنداعى بازاردان ساتىپ الاتىندار كوپ. مىنە, ەل ءوز قامىن ءوزى كۇيتتەيتىن شارۋاقورلىقتىڭ بەرەكەسى كەتكەنىنىڭ بەلگىسى. ونى ايتاسىز, اۋىلدا وتىرىپ ءبىر سيىر ۇستامايتىن وتباسىلار دا كوبەيدى.
ءسۇت ونىمدەرىن مولايتۋ ءۇشىن اۋىلداعى مالساق قاۋىمنىڭ ماڭداي تەرىمەن ءوسىرىپ وتىرعان ت ۇلىگىنىڭ ءسۇتىن ساتىپ الۋدى ءبىر جولعا قويۋ قاجەت. سوندا عانا مال ۇستاۋ ءتيىمدى بولادى. قارا مال باعىپ, ءتولىن ەتكە وتكىزۋدەن وڭىردە جارىتىمدى پايدا تابۋ قيىن. مال ازىعى جىل سايىن قىمباتتاپ بارادى. تابانداتقان سەگىز اي بويى قوراعا قاماپ باعىلاتىن قارا مالدىڭ شىعىنى شاش ەتەكتەن. ءسۇت جيناۋدىڭ استە قيىندىعى جوق. بىلىكتى ماماندار ول ءۇشىن ءبىر-بىرىنە جاقىن قونىستانعان بىرنەشە اۋىلدى بىرىكتىرىپ, ءبىر جەردەن توڭازىتقىشى بار ءسۇت قابىلداۋ نۇكتەسىن اشسا, جەتكىلىكتى. تاسىمالداۋ شىعىنىن ازايتۋ ءۇشىن كەشكى ساۋىن مەن تاڭعى ساۋىندى قوسسا دا بولادى. مالساق قاۋىمنىڭ قولىنداعى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءالى دە وزەكتى كۇيدە. ءسۇت مولشىلىعى تىكەلەي تۇقىمدى اسىلداندىرۋعا بايلانىستى. ايتپەسە, سيىر دەپ باققانىمەن, ەشكىنىڭ سۇتىندەي عانا ءسۇت بەرەتىن, تۇقىمى ازعان ويسىلقارا باعىپ كوسەگەمىزدىڭ كوگەرمەيتىنى بەلگىلى.
ەت جانە ەت ونىمدەرىن مولايتۋ دا تۋرا وسىلاي تىعىرىققا تىرەلىپ تۇر. عىلىمي ەسەپ بويىنشا, قارا مالدىڭ ءتولى 18 ايدىڭ ىشىندە ءتورت تسەنتنەرگە جەتۋگە ءتيىس. ودان كوپ باقساڭىز, مال ازىعى شىعىن. جەكە شارۋانىڭ قولى ساپالى, جۇعىمدى مال ازىعىنا جەتە بەرمەيدى. بارى ءشوپ پەن استىق قالدىعى عانا. ال بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ مۇمكىندىگى زور. دەمەك شارۋانىڭ قولىنداعى ءتولدى ساتىپ الىپ, وسى الاڭدار ارقىلى بورداقىلاسا, ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولماق. ەتتى مول ءوندىرۋ ءۇشىن دە جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. ايتپەسە, سان كوڭىل قۋانتقانىمەن, ساپا ايتارلىقتاي جاقسارماي تۇر.
مىنە, وسىنداي تىعىرىقتان شىعارار ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق جوبالار بولماق. اۋقىمدى جوبالار 2021-2025 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلادى دەپ مەجەلەنگەن. بىلتىر جالپى قۇنى 18,3 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 10 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە ءبىر جىلدا 6 مىڭ توننا قۇس ەتىن وندىرۋگە مۇمكىندىگى قاپتال جەتەتىن «اق دالا اگرو» جشس-نىڭ قۇس فابريكاسىن ايتۋعا بولادى. بيىل جالپى قۇنى 15,9 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 16 جوبا جۇزەگە اسىرىلماق. تسەلينوگراد اۋدانىنداعى «رودينا» اگروفيرماسى تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ قاجەتتىگىنە وراي 1,3 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردە مال ازىعى داقىلدارىن وسىرمەك. بۇل جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ەسىل اۋدانىندا «ورگانيكو» جشس 1 مىڭ توننا كوكونىس ساقتاي الاتىن قويما سالىپ الدى. بۇل جوبانى يگەرۋ ءۇشىن 300 ملن تەڭگە قاراجات جۇمسالدى. ءبىر جاقسىسى, شالعايداعى ەسىل اۋدانىنىڭ جانە ىرگەلەس قونىستانعان وزگە اۋداننىڭ تۇرعىندارى كوكونىستى جىل بويى پايدالانا الادى. وسىنداي جاعىمدى جاڭالىق زەرەندى اۋدانىندا دا جۇزەگە اسىرىلدى. «زەرەندى ساقتاۋ ونىمدەرى» جالپى قۇنى 400 ملن تەڭگە بولاتىن جوبانى جۇزەگە اسىردى. بۇل قويمادا 5 مىڭ توننا كوكونىس ساقتاۋعا بولادى. مىنە, وسىنداي ىلكىمدى ىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ جاتسا, جىل بويى شەتتەن تاسىمالداناتىن كوكونىسكە يەك ارتىپ وتىرعان ءوڭىر تۇرعىندارى تاپشىلىقتىڭ تاقسىرەتىن تارتپايدى ءارى جەرگىلىكتى ءونىم سىرتتان كەلەتىن تاۋارعا باسەكەلەستىك تۋدىرىپ, باعانىڭ دا قولجەتىمدى بولۋى ابدەن ىقتيمال.
ءسۇت ونىمدەرىن مولايتۋ ءۇشىن مال شارۋاشىلىعىن اسىلداندىرۋ جانە ءسۇتتى وڭدەۋ ماسەلەسىنە كوبىرەك كوڭىل اۋدارۋ كەرەك ەكەنىن ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتقان بولاتىنبىز. اتباسار اۋدانىندا «شۋيسكوە ءححى» جشس-ىندا 600 باسقا ارنالعان ءسۇت فەرماسى سالىندى. وسىنداي جاقسى جۇمىستى ەگىندىكول اۋدانىنداعى «اسكوپ» سەرىكتەستىگى دە قولعا العان. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 200 ملن تەڭگە قاراجات جۇمسالدى. قاجەتتى جەر تەلىمى ءبولىندى. قۇرىلىس جۇمىستارى جەر دەگدىگەن سوڭ جۇزەگە اسىرىلماق. جاقسى اۋدانىنداعى «ۆيكتور» شارۋا قوجالىعى 100 باس سيىرعا شاقتالعان, جالپى 160 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن قولعا الۋدا. ءسۇتتى باعىتتاعى ت ۇلىك ساتىلىپ الىندى. ءسۇت ساۋ اپپاراتۋرالارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن كەلىسىمشارت جاسالعان.
مىنە, وسىلايشا ءسۇت جانە ەت ءوندىرۋ تاراپىندا ءبىرشاما تالپىنىس بار. ال تاعى ءبىر ايتا قالارلىقتاي جاڭالىق تسەلينوگراد اۋدانىنداعى Aqua factoria سەرىكتەستىگى. بۇل جەردە بالىق فەرماسى بار. باعالى تۇقىمدى بالىق وسىرىلەدى. جىلىنا 15 توننا بەكىرە مەن 35 توننا فورەل وندىرىلمەك.
الداعى ۋاقىتتا وبلىستاعى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ بار مۇمكىندىگىن تولايىم پايدالانۋ, سول ارقىلى ءونىم كولەمىن كوبەيتۋ مىندەتى وتە وتكىر تۇر. بۇل بىرىنشىدەن مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىلداعى اعايىننىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ەكىنشىدەن, قىمباتشىلىق قوس بۇيىردەن قاۋسىرا قىسىپ تۇرعان كەزدە ءوزىمىز وندىرگەن قولجەتىمدى ءونىمدى تۇتىنۋ ارقىلى اۋزىمىز اققا تيەدى.
اقمولا وبلىسى
