كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بۇل كۇندە ەسىمى ءجيى اتالا بەرمەيتىن جامپوز اقىن جاقان سىزدىقوۆ سوناۋ 1927 جىلى جارىق كورگەن ء«الى قارتتىڭ اڭگىمەسى» مەن 1927 جىلى باسىلىپ شىققان «مايكول تامى» داستاندارىندا رەۆوليۋتسيادان بۇرىنعى قازاق كەدەيلەرىنىڭ ايانىشتى دا اۋىر تۇرمىسىن شىنايى سۋرەتتەيدى. ءبىز بۇل جولى ء«الى قارتتىڭ اڭگىمەسى» پوەماسىنداعى قيلى-قيلى كەزەڭدەر, اۋمالى-توكپەلى زامانداعى سۇمدىق اشارشىلىق, تورتكۇل دۇنيەنى تەگىس جالماعان جۇت زاپىرانى كىلكىلدەپ تۇرعان شەرلى شىعارماعا توقتالماقپىز. زامانىندا وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلعان بۇل تۋىندىنىڭ كەلەر ۇرپاق تاربيەسىندەگى ورنى ەرەكشە.
القيسسا. پوەما كەيىپكەرى كوپتى كورگەن ءالى قارتتىڭ اڭگىمەسى ارقىلى جارالى جىلدار جىلناماسى, اشتىق جىلدارىنداعى ازاپ ءوربيدى. اۆتور «ەل ىشىندە سىر دا كوپ, سىرى تەرەڭ جىر دا كوپ, سونىڭ ءبىرىن جىرلايىن! اۋىل قارتى ءالىنىڭ, كوپتى كورگەن كارىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭدايىن» دەپ ساباقتالار ءسوز, ايتىلار اقيقاتتىڭ ورىلەر ءورىسىن ايقىنداپ الادى. الدىمەن قىراۋلى قىس قاسىرەتى, ودان سوڭعى اقسۇيەك جۇت. ادام قولىمەن جاسالعان, الاش بالاسىنا تونگەن ناۋبەت. التايدان اتىراۋعا دەيىنگى ۇشقان قۇستىڭ قاناتىن, جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعىن توزدىراتىن ۇلى دالا الاپات اشتىققا ىلىنگەلى تۇر. تۇلا بويى تىتىركەنىپ, سەسكەنىپ سەلت ەتپەگەن جان جوقتاي.
«كەشەگى اشتىق بولعاندا,
ادام ءجۇزى سولعاندا.
كىمدەر اسىپ-ساسپادى,
ەسى كەتىپ, جاڭىلىپ,
ساپىرىلىپ, سابىلىپ,
كىمدەر اياق باسپادى.
جۇتقا سالىپ ىلاڭىن.
ويناتىپ, جىن-بورانىن,
كىمگە ءزارىن شاشپادى.
تالايلارى ارانداپ,
سۇرقيا اشتىق جالاڭداپ,
كىمگە ارانىن اشپادى؟»
ء«الى قارتتىڭ اڭگىمەسى» سۇم زاماننىڭ سۇرقىلتاي ناۋبەتى تۋرالى اششى سىردى اقتارىپ سالا بەرەدى. سارىارقانى جايلاعان, سىڭسىعان ەلدىڭ ءتورت ت ۇلىگى تۇگەلگە جۋىق يت-قۇسقا جەم بولعان. ءتىپتى جايلاۋداعى ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىدان تىگەرگە تۇياعى قالماعان. قالعانىنىڭ قۇنى ءبىر ءتىلىم نان. مال تۇگىلى ادام يت-قۇسقا جەم بولىپ جاتىر. وزەك جالعار ازىق كورسە, ءبىر-ءبىرىن تالاپ-جەۋگە تاياۋ تۇرعان, اشتىقتان ابدەن كەۋىپ, ءىسىپ بارا جاتقان بەيكۇنا جۇرت سەڭدەي سوعىلىسىپ, ايدالادا قاڭعىرىپ قالعان. ءالى قارتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىر جاپىراق «قىزىلدى» نەشە كۇندەي ءنار قىلعان, بۋىن بۋىپ, ءال كەتكەن, المەن بىرگە جان كەتكەن.
مەشىن جىرى – اۋىر جىر. ەندى ءبىر كەزەك ساعىنباي ەسىمدى ازاماتتىڭ باسىنان كەشكەن, كاتەپتى قارا نارعا جۇك بولار قاسىرەت باياندالادى. جۇمىرىنا جۇق بولار ادال ءدام تابا الماي, ساعىنباي بالاسىن ەرتىپ شىعادى. ەكىدەگى بالا. ەسىمى ءادىل. اناسىنىڭ ەسىمى جاڭىل. جۇرەكتەرى ءۇزىلىپ, اشتىقتان قاراۋىتقان اش كوزدەرى ءسۇزىلىپ, ءىلبىپ كەلەدى. تاماق تابار جەر بار ما؟! مەڭىرەۋ, جازىق, سارى دالا. سارى دالانى اشتىقتىڭ اياۋسىز شەڭگەلى قۇرساۋلاعان. ەكى كوزدەن جاس اعىپ, ەكى اياقتى تاس ءتىلىپ, ءىلبىپ كەلە جاتىپ كورگەنى اقسۇيەك بولعان مەڭىرەۋ. اۆتور بىلاي دەيدى:
«ساسىپ, قۇرتتاپ, شىرىگەن,
ءجيدىپ, بورسىپ, ىرىگەن.
ولىمتىك بولدى تاماعى,
بەزىپ تۋعان باۋىردان,
تاماق ءۇشىن اۋىلدان,
ساعىنباي كەزدى دالانى».
الدى جار, ارتى سوقپاق. باس ساۋعالاپ قايدا بارسا دا كورگەن كۇنى وسى. دالانىڭ سۇرەڭسىز سۋرەتى ادام جانىنىڭ امالسىزدان قۋارعان, ۇزىلۋگە تاياۋ تۇرعان ءۇمىتسىز كۇنىن كورسەتەتىندەي. جەر ۇستىندە كوزگە قاراسىن شالىنباعانىمەن, زەڭگىر اسپاندا نوقاتتاي بولىپ جالعىز قۇس ۇشىپ ءجۇر. قانعا مەلتەكتەپ تويعان. اش, ارىق, ارام ولگەن مال مەن جاننىڭ مۇردەسىنە. ەندى بىردە قارا بۇلتتاي قاپتاعان قاسىرەتتىڭ قاراسىنى ىسپەتتى الگى قۇس العا ءبىر قادام اتتاۋعا ءالى قالماعان ساعىنبايدىڭ سۋسىلداپ ۇستىنەن ۇشىپ وتەدى. بەينەبىر الاش بالاسىنىڭ باسىنا تونگەن ناۋبەتتىڭ كولەڭكەسى ىسپەتتى. وزبىرلىق پەن وبىرلىقتىڭ اياۋدى بىلمەس, سەزىمنەن ادا كورىنىسىندەي.
قۋات كەمىگەن, ءال قۇرىعان. ساعىنباي ىشتەي التىن بەسىك اۋىلى مەن اعايىن-تۋىس باۋىرىمەن قوشتاسادى. بىرەسە جاڭىلىن سۇيەدى, ەندى بىردە ءادىلىن. ايدالادا يت پەن قۇسقا جەم بولىپ ولەتىن بولدىق قوي دەپ زارلايدى. ساعى سىنعان ساعىنبايدىڭ زار يلەگەن داۋىسىنا جاڭىل دا قوسىلادى. ساعىنباي دا باسقا لاج جوق.
«جاڭىلعا ءتونىپ قارادى,
قۋسىرىلىپ تاناۋى,
كوتەرىپ باسىن الادى.
كوگەرىپ دەنە, بۇزىلىپ,
كەزەرىپ ەرنى, ءسۇزىلىپ,
ەسەڭگىرەپ قالادى.
جانتالاسقان اشۋعا,
اشتىق زارىن باسۋعا,
وزىنشە امال تابادى.
قيماسا دا, امال جوق,
سودان باسقا تابار جوق.
جەمەك بولدى بالانى».
وسى جەرگە كەلگەندە توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. سۇمدىق وقيعالاردىڭ كۋاسى بولعان سۇراپىل جىلدار تۋرالى ء«الى قارتتىڭ اڭگىمەسىنە» ءشۇبا كەلتىرەيىن دەسەڭ دە, كونەكوز قاريالار سىبىرلاپ قانا سىر قىلىپ ايتقان قۇپيا سىردىڭ كۇمانسىز بولۋى دا. اشتىقتان اقىل-ەستىڭ اۋىسۋى دا ابدەن مۇمكىن عوي.
«اشتىق اجال كەبىن عوي,
اشتىق ەسسىز جەبىر عوي.
شىداتپادى سابىرعا,
بۋىندى الىپ دىرىلدەپ,
الدەنەنى كۇبىرلەپ,
ۋ جايىلدى تامىرعا».
جاراتقان يە ەندى قايتىپ جالپاق الەمگە, اياۋلى الاش بالاسىنىڭ باسىنا بەرمەسىن دەپ تىلەك تىلەدىك. سانامىزعا سالماق ءتۇسىرىپ, ىشكى جان-دۇنيەمىزدى ءىرىتىپ بارا جاتسا دا شىعارمانى تۇگەل وقۋعا ءتيىستىمىز. وتكەننىڭ شىندىعىن ءبىلۋىمىز كەرەك.
ۇلى دالا قاسىرەتكە بوگىپ جاتىر. ونىڭ دا قارا توپىراعى قانعا تويعانداي. جاپان تۇزدە جالعىز ءدان تاپپاي ءالى قۇرىعان, اقىل-ەستەن ادا ساعىنباي بىلاي دەيدى:
«تارشىلىقتى ءبىر كورگەن,
شالعاي قارا كۇن كورگەن.
شىن جولداسىم سەن ەدىڭ,
جاستان ويناپ-ك ۇلىسكەن,
سىرىن ءتۇيىپ بىلىسكەن,
ساعىنبايىڭ مەن ەدىم.
ءتىرى جۇرسەك ەكەۋمىز,
ويعا العانعا جەتەرمىز.
كەم بولماسپىز دەپ ەدىم.
اۋىر كۇنگە جەتتىك ءبىز,
قارماعىنا ىلىكتىك ءبىز,
اشتىق اجال كەمەنىڭ.
قيماساق تا امال جوق,
قيمايتۇعىن زامان جوق.
ءادىلدى ەندى جەر ەدىم,
ءال جەتكەنشە قارمانىپ,
ايدالادا ساندالىپ,
تارىلتتى اشتىق ءۇنىمدى.
مۇنداي كۇيگە ءتۇسىردى,
كوزدەن ءبىر-ءبىر ۇشىردى,
تاماعى توق كۇنىمدى».
ساعىنبايعا قوسىلىپ جاڭىل جىلايدى, زارلايدى. تار قۇرساعىن كەڭىتكەن, تاس ەمشەگىن جىبىتكەن ادىلدەي بوتاسى. قالايشا ءداتى شىداپ, قولى بارار. اقىر سوڭىندا اشتىق اران جەڭگەنشە, ارتىق ەدى ولگەنىم دەپ اھ ۇرادى. ساي-سۇيەگىن سىرقىراتىپ, سارىارقانىڭ دولى جەلىمەن قوسىلىپ سارنايدى. ەكى كوزدەن جاس ەمەس, قان اعادى. امال جوق, سارناعاننان شارا جوق. مۇڭىن ەستىر دالا جوق. دالا مىلقاۋ, بۋالدىر ساعىم عانا الدەنەنى مەڭزەيتىندەي.
بالا انانىڭ تىنىسى, بالا انانىڭ قولقاسى, قولقانىڭ جان ورتاسى. قايتىپ قولى كوتەرىلمەك. ءزىلماۋىر ويلار تۇمشالاپ, بارار جەر, پانالار ورىن تاپپاعان جاڭىل كوزدىڭ جاسىن تىيا الماي, ەس-تۇسىنەن ايىرىلىپ, قۇلاپ تۇسەدى. قۇلاعاننان نە شارا, الداعى كۇننىڭ ارباعانى اۋىر. الداعى كۇندى ايتاسىز, سول ءسات, سول مەزەتتەگى اشتىقتىڭ ازابى جان شىداتار ەمەس. ەكى جاسار ءادىلدى الدىنا قويىپ, ءسۇيىپ-ءسۇيىپ الادى. بىرەسە ەستەن جاڭىلىپ, بىرەسە جۇرەك قاعىنىپ, تۇلا بويى جىبىرلاپ, توبە شاشى شىمىرلاپ, جۇرەگىن ازاپ تىلگىلەيدى.
جاڭىل جىلاپ ءجۇرىپ اسۋعا جەتكەن. اششى, قايعىلى وي مەڭدەگەندە ەتەگىنەن ۇستاپ كەلە جاتقان ءادىلىن جوعالتىپ الادى. انا قايعىسى ەسەلەي تۇسكەن. كۇڭىرەنەدى, زارلايدى. الدەن ۋاقىتتا قايعى بۇلتى تورلاعان قارا اسپاننان جەمتىك ىزدەگەن قۇزعىن كوزگە ىلىنگەندەي. كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىن, باۋىر ەتى بالاسىن ءىلىپ كەتپەدى مە ەكەن؟ «جەپ قويدى ما ءادىلدى, جەگەن شىعار جانىمدى» دەپ جۇرەگى قابىنادى. ءتۇرلى قيال دەرت بولىپ, دەرت ەمەس-اۋ ءورت بولىپ ساندالتادى. اياعى جەرگە تيمەي, جۇگىرۋمەن بولادى. جۇگىرىپ كەلە جاتىپ ساعىنبايدىڭ قاراسىن كورەدى. اسپانداعى بۇلت ەمەس, بالانى الدىنا سالعان ساعىنباي ەكەن.
بۇركىت كيىككە ءتۇسىپتى. كەش كورگەن. ەرتەرەك كورسە, ءادىل امان قالار ما ەدى. ءالى دە كەش ەمەس, جەلكەسىن بۇركىت قيعان كيىككە جەتسە, اش وزەكتەرىن جالعاپ, ادام قاتارىنا قوسىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. كيىككە دە جەتتى, ىشتەگى كۇيىكتى دە شىعاردى. بار ۋايىم ساپ بولعانداي. اۋىزدارى اققا تيگەندەي. مىنە, ۇشەۋى ءىلبىپ جاياۋلاپ كەلەدى. توق ەلگە جەتپەكشى. ءبىر ءۇمىت, ىزگى ءۇمىت جەتەلەپ العان.
وقىعان سايىن ادام جانىن شىرىلداتىپ, نالا-مۇڭعا بولەيتىن شىعارمانىڭ سوڭى ايتەۋىر شىرايلى ءبىتىپتى. وعان جەتكەنشە قانشاما ازاپ, اشتىقتىڭ سالدارىنان ەس كەتىپ, جان شىققان جارالى جىلداردىڭ اششى زاپىرانى.
شەرلى شىعارمانىڭ سوڭعى بەتىن جاۋىپ جاتىپ, الاش بالاسى ەندى مۇنداي ازاپ كورمەسە ەكەن دەپ تىلەيسىڭ. شىن نيەتىڭمەن, بار پەيىلىڭمەن. ال مىنا وقيعانى وقىرماننىڭ بىلگەنى دۇرىس. ويىڭدى ون سانعا بولسە دە ءتالىم ءۇشىن تاعىلىمىن ۇعۋ ءۇشىن. ءيا, الاپات اشتىق كىمدى اياعان؟!.
كوكشەتاۋ
