ەۋروپالىق ورەدەن – ەۋرازيالىق ولشەمگە

وتكەن اپتا ەلىمىز ءۇشىن كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ كوم­بەسىنە اينالعانى اقيقات. ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر مەن ارىپتەس ەلدەردىڭ پارلامەنتشىلەرىن قازاقستاندا توعىستىرعان ترانسازيالىق پارلا­مەنت­تىك فورۋمى “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” تاقىرىبىن تەككە كۇن تارتىبىنە شىعارماعان. كوتەرگەن ماسەلەلەرىن اقتاعان فورۋمدا ەقىۇ-نىڭ ەۋروپالىقتان ەۋرازيالىق سيپاتقا يە بولىپ كەلە جاتقانى ءسات سايىن اڭعارىلدى سونىمەن, سەنبى كۇنى قازاق­ستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى اياسىندا وتكەن فورۋم ءوز جۇ­مى­سىن جالعاستىردى. ەكىنشى كۇن­نىڭ العاشقى سەسسياسىنىڭ وزە­گىنە اينالعان “ەۋرازيا: دامىپ كەلە جاتقان نارىقتار جانە بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان قاتەرلەر” وتى­رىسىندا پارلامەنتشىلەر ەكو­نوميكالىق دامۋ, ساۋدا, تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋ, ەڭبەك كو­شى-قونى, قورشاعان ورتانى قور­عاۋ ماسەلەلەرىن تالقىعا سالدى. سەسسيا مودەراتورى ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى پەتروس ەفتي­ميوۋ كوتەرىلگەن تاقىرىپ ءتوڭى­رەگىندەگى تۇيتكىلدەردى تۇگەندەي كەلە, العاشقى ءسوزدى قازاقستان ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆاعا بەردى. اعىلشىن ءتىلىن ءبىر كىسىدەي مەڭگەرگەن مينيستر دابىرى ءالى با­سىلماعان قارجىلىق كۇيزە­لىس­تەن شىعۋدا قازاقستان قانداي قا­دامداردى تاڭداعانىن جانە وسى ورايدا تىندىرىلعان تىرلىكتەردى تاپتىشتەپ ايتىپ بەردى. فورۋم دەلەگاتتارى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتىپ وتىرعان ەلدىڭ مىسالىن ىج­دا­عاتپەن تىڭداپ قانا قويماي, سو­ڭىنان بىرقاتار ساۋالدار قويدى. – الەمدىك قارجى داعدارى­سىن ەڭسەرۋدە قازاقستاننىڭ ىشكى رەسۋرستارى جەتكىلىكتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قو­رىندا قازىر 52 ميلليارد اقش دوللارى شوعىرلانعان. ءبىز ەكو­نوميكانىڭ قالپىنا كەلۋىنىڭ وڭ ناتيجەسىن قازىر كورىپ جاتىرمىز. قازاقستان ۇكىمەتى داعدارىستى ەڭسەرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان 10 ميلليارد اقش دوللارىن جۇم­سا­دى. جانە 2500-دەن استام ورتا جانە شاعىن بيزنەستەگى كاسىپ­ورىندارعا مەملەكەت تاراپىنان جە­ڭىلدىكتەر مەن سۋبسيديالار ءتۇ­رىندە قولداۋ كورسەتىلدى. 4700-دەي جاڭا جۇمىس ورىندارى جاساق­تالدى. سوڭعى جىلدارى جان با­سىنا شاققانداعى ءىجو ارتىپ, ول 6 685 اقش دوللارىنا تەڭەستى. 2001 جىلدان بەرى ەلىمىزگە 108 ميلليارد اقش دوللارىمەن تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. قا­زىرگى تاڭدا ۇكىمەتىمىز وسى قا­راجاتتى قايتا وڭدەۋ سەكتورىنا باعىتتاۋدى قايتا قاراستىرۋدا. ينۆەستيتسيا تۋرالى زاڭ ىشكى جانە سىرتقى ينۆەستورلار ءۇشىن ولاردىڭ قاراجاتىن ەكونومي­كا­نىڭ وندىرىستىك ەمەس سالاسىنا سالۋعا تەڭ جاعداي تۋعىزادى. بيزنەستى جۇرگىزۋ ءۇشىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋدىڭ بارلىق شارالارى قولعا الىنۋدا, – دەدى جانار ايتجانوۆا. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز قازىر شيكىزاتتىق مينەرالدى رەسۋرس­تار­دى ەكسپورتقا شىعارۋعا تاۋەل­دى بولۋدان باس تارتۋعا تىرىسۋدا. قازاقستان ۇكىمەتى بۇگىنگى تاڭدا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى باستى باعىت ەتىپ ۇستانىپ وتىر. دا­مۋدىڭ باسىم باعىتتارى رەتىن­دە مۇناي حيمياسى, فارماكو­لو­گيالىق ءوندىرىس, تۋريزم جانە كولىك سالالارى انىقتالعان. مۇنىڭ ءبارى وزىمىزگە بەلگىلى, ۇنەمى ەستىپ جۇرگەن جايتتەر بولعانىمەن, ەقىۇ پارلا­مەنت­تىك اسسامبلەياسىنا مۇشە مەم­لە­كەتتەر ءۇشىن قاپەردە ۇستار تۇستار ەكەندىگى اڭعارىلدى. سوندىقتان دا پارلامەنتشىلەر كەدەن وداعى قازاقستاندىق بيزنەسمەن­دەر­گە جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعى­زادى دەگەن مالىمدەمە توڭىرەگىندە دە پىكىر الماسىپ, ساۋالدار قويۋمەن بولدى. وسىدان كەيىن ءسوز العان شان­حاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى مۇراتبەك يمانا­ليەۆ وسى ۇيىمنىڭ 9 جىل ىشىندە اتقارعان تىرلىكتەرى مەن قول جەت­كەن تابىستارىن اتادى. ەكونو­مي­كا مەن قاۋىپسىزدىك – بۇرىنعىدان دا بولىنبەيتىن, ءبىرىن ءبىرى تو­لىق­تىراتىن جانە ءوزارا تەرەڭ باي­لا­نىستاعى تۇسىنىككە اينالۋدا. ءار­بىر ەلدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىك­تە­رىن ەسكەرە وتىرىپ, دامۋ جولى­مەن جۇرگەن كەزدە عانا ويلاس­تىر­عان جوسپارلارىمىزدى ىسكە اسى­رامىز, دەدى شىۇ باس حاتشىسى. اتالعان ۇيىم بۇگىندە باسقا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن باي­لا­نى­سىن دامىتىپ, سونداي-اق ءبىر­لەس­كەن جوبالار مەن باعدار­لامالاردى ودان ءارى جۇزەگە اسىرىپ جاتقانى باياندالدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرىك­كەن رىنوكتارى, مينەرالدارى, شي­كىزاتتىق رەسۋرستارى, قۋاتتى ءون­دى­رىستىك بازاسى مەن عىلىمي-تەح­ني­كا­لىق الەۋەتى بار. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز رەسۋرستىق, كاسىپتىك, كولىكتىك جانە عىلىمي-تەحنيكالىق مۇمكىندىك­تە­رى­نىڭ ارقاسىندا ەۋرازيا كەڭىس­تى­گىندە ەكونوميكالىق بايلانىس­تار­دى بەكەمدەيتىن كاتاليزاتورلار سا­ناتىنا جاتادى. بۇل جوعارى تەح­نو­لوگيالار سالاسىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردىڭ, ساۋدا-ەكونوميكالىق باي­لانىستاردى جاقسارتۋدىڭ تا­بىس­تى كەپىلى, دەدى شىۇ باس حات­شىسى. مۇراتبەك يماناليەۆ ءدال قا­زىرگى تاڭدا شىۇ اياسىندا ەكو­نو­ميكالىق ىنتىماقتاستىقتا قۇزىر­لى 20 مامانداندىرىلعان ورگان­نىڭ بەلسەندى جۇمىس جاساپ جات­قا­نىن مالىمدەدى. وعان قوسا كەدەندىك ماسەلەلەر, زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋ جونىندەگى ارناۋلى ساراپ­تامالىق توپتار ارەكەت ەتىپ وتىر­عان­دىعىن ايتتى. شىۇ باسقا حا­لىقارالىق ۇيىمدارمەن وتە تىعىز بايلانىس جاساپ وتىر. تابىسقا كۇشىمىزدى بىرىكتىرگەندە عانا جە­تە­مىز. تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ, حالىقتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋى, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ – ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى, بەيبىتشىلىكتى قام­تاماسىز ەتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى فاك­تور­لارى, دەدى شىۇ باس حاتشىسى وسى ورايدا. سونداي-اق, قازاقستانداعى ەۋروپالىق كوميسسيا وكىلدىگىنىڭ جەتەكشىسى ەلشى نوربەرت جۋستەن مەن ەۋرازەق باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى مۇرات مۇساتاەۆ تا وسى ۇيىمدار تاراپىنان قىسقا دا ناقتى مالىمەتتەر بەرىپ ءوتتى. ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ باسىندا وتىرعان ەلدەر وكتەمدىك جۇرگىزگىسى كەلەدى... وسىدان كەيىن پارلامەنتشىلەر­دىڭ اشىق پىكىرتالاسى باستالدى. ءسوز العان ەقىۇ پارلامەنتتىك اس­سامبلەياسىنىڭ اۋعانستان ءجو­نىن­دەگى ارناۋلى توراعاسى, فران­تسيا ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ دەپۋتاتى ميشەل ۆۋازەن ورتالىق ازيا ەلدەرىندە سۋ رەسۋرستارى وسى ۋاقىتقا دەيىن ناشار باسقارىلىپ كەلگەندىگىن العا تارتتى. ماقتا, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ءوسىرۋ بارىسىندا سۋ قورلارى لاس­تانىپ, بەي-بەرەكەتسىز پاي­دا­لا­نىل­عانىنان حاباردارلىعىن ءبىلدىردى. ارال مەن كاسپيدىڭ احۋالىن العا تارتقان دەپۋتات, ترانسشە­كا­رالىق وزەندەردى ءتيىمدى پايدالانا الماۋ دا مەملەكەتارالىق قاتى­ناستارعا كەرى ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعانىنان مىسال كەلتىردى. راسىندا دا سولاي, سۋدىڭ جو­عا­رى جاعىندا وتىرعان ەلدەر وعان بيلىك جاسايتىنى ۇدايى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان پروبلەما. العاشقى سەس­سيا كەزىندە ءتۇرلى ماسەلەلەر ءتىل­گە تيەك بولعانىمەن, پار­لا­مەنت­شىلەردىڭ ترانسشەكارالىق وزەن­دەردى ىنتىماقپەن پايدالانۋ ماسەلەسىنە قايتا-قايتا ورالا بەرۋى تەگىن ەمەس. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارناۋلى وكىلى ميروسلاۆ يەنچا ءساۋىر ايى­نىڭ باسىندا ورتالىق ازيا مەم­لەكەتتەرىندە بولىپ, ارال ءوڭىرىن ارالاپ, تاڭ-تاماشا بولىپ قايت­قانىن ايتتى. بۇۇ باس حاتشىسى ارال ماسەلەسى وڭىرلىك دەڭگەيدەن شىعىپ, الەمدىك دەڭگەيدە كوڭىل ءبولۋدى تالاپ ەتەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. وسى ماسەلەنى شەشۋدە بارلىق شارالاردى جاسايمىز, دەدى ميروسلاۆ يەنچا. مودەراتور العاشقى سەسسيانى قورىتا كەلە, ارالعا سۋدىڭ كەلىپ جات­قانىن, ادامزاتتىق قاتەلىكتەردى جوندەۋدە حالىقارالىق قوعام­داس­تىق الاقان جايىپ وتىرماعان­دى­عىن كولدەنەڭ تارتتى. – رە­سۋرس­تاردى باسقارۋ مەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە ۇلتتىق سيپات بەرۋدىڭ قاجەتى جوق, مۇنىڭ ءبارى بارشا­مىز­عا ورتاق, حالىقارالىق ماسە­لەلەر, دەگەن ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى پەتروس ەفتيميوۋدىڭ سوزىمەن بار­لىق ەلدەردىڭ پارلامەنتشىلەرى كەلىستى. ەقىۇ ادام ساۋداسى ماسەلەسىنە كوز جۇمىپ قاراي المايدى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمنىڭ ءۇشىنشى سەسسياسى “ادام ولشەمى, ءدىني تولەرانتتىلىق, ساياسي دامۋ, ادام ساۋداسىمەن كۇرەس, گەن­دەر­لىك تەڭدىك” تاقىرىبىنا ارنال­دى. بۇل وتىرىستىڭ جۇرگىزۋ تىزگىنى ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەيا­سى­نىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى پيا كريستماس-مەللەرگە ءتيدى. بۇل وتىرىستا ەقىۇ-نىڭ ادام ساۋداسىمەن كۇرەس جونىندەگى ار­ناۋلى وكىلى ءارى ۇيلەستىرۋشىسى ماريا گراتسيا دجياممارينارو حانىمنىڭ مالىمدەمەلەرى وتە باتىل بولعاندىعىن اتاۋ كەرەك. سەسسيادا ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارنايى وكىلى, بۇۇ-نىڭ ايماقتىق ورتالىعىنىڭ ورتالىق ازياداعى پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا جونىندەگى باسشىسى ميروسلاۆ يەنچا: – ءبىزدىڭ ورتالىعىمىزدىڭ قاقتىعىستاردى بولدىرماۋ مان­دا­تى بار. ديپلوماتيا جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىق 2007 جىلى جەل­توقساندا اشعاباد قالاسىندا جۇ­مىس ىستەي باستادى. بۇل بىرەگەي قۇ­رىلىم ورتالىق ازيا مەملەكەت­تەرىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قۇرىلعان. اقپاراتتار اراسىندا ۇنقاتىسۋ ورناتۋ, بىرلەسكەن جوبالاردى ءجۇر­گىزۋ, قاقتىعىستاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ, وسىنىڭ بارلىعى ەقىۇ-نىڭ ورتالىق ازياعا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى, – دەدى. ەگەر ادام قۇقىقتارى بۇزى­لا­تىن بولسا, تۇراقتىلىققا قول جەت­كىزۋ وتە قيىن. زاڭداردى سىي­لا­ماۋ­دىڭ بارلىعى قاقتىعىسقا جول اشادى. سوندىقتان قاۋىپسىزدىك سالا­سىنداعى كەز كەلگەن ستراتەگيا ادام كاپيتالىن, ادامنىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتۋى ءتيىس, دەدى تاعى دا ميروسلاۆ يەنچا. – ادامداردى ساۋدالاۋ, كىسىنى ءماجبۇرلى تۇردە قۇلشىلىققا جەگۋ, گەندەرلىك تەڭدىكتى ورناتۋ ىستەرىندە ەقىۇ ۇلكەن تاۋەكەلدەرگە بار­عانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. قوعامدا ءدال وسىنداي قاسىرەتتى وقي­عالار ورىن الىپ جاتقاندا ءبىز­دىڭ ۇيىم قول قۋسىرىپ قاراپ وتى­را المايدى, دەگەن دجياممارينارو وسى ماسەلەلەرمەن كۇرەسۋدە كەدەر­گىلەردىڭ دە اسا كوپ ەكەندىگىن جابا-ءبۇر­كەمەلەگەن جوق. – ادام ساۋدا­سى جاپپاي ءورىس الىپ بارادى. ءبىز وسى كۇنگە دەيىن ادام ساۋداسىنىڭ قۇرباندىعىنا اينالعان 500-دەي جاننىڭ تاعدىرىنا ارالاستىق. بۇلار – تەك ەقىۇ تاراپىنان قول­عا الىنىپ, انىقتالعان فاك­تى­لەر. ال ومىردە ادام قۇقىعىنىڭ تاپتالىپ, ەڭبەگى قانالىپ, ساۋداعا ءتۇسىپ جاتقانىن انىقتاۋ قيىن. ادام ەڭبەگىن قاناۋ بەلەڭ الىپ تۇرعانىن جاسىرماۋ قاجەت. ەڭبەك قاناۋشىلىعى بار ەلدەردە بۇل جاپپاي سيپات الۋدا, دەدى ەقىۇ-نىڭ ادام ساۋداسىمەن كۇرەس جونىندەگى ارناۋلى وكىلى. سول سياقتى پارلامەنتتىك فو­رۋمدا بۇۇ-نىڭ ادام ساۋداسىنا بايلانىستى 5200-دەي ءىس قوزعاعانى جانە ونى بەلگىلى ءبىر سوتتار قاراپ, جەڭىل-جەلپى شەشىمدەر شىعارعانى ءمالىم بولدى. اسىرەسە, جىنىستىق قىزمەت كورسەتۋگە ماجبۇرلەۋشىلەر دە زاڭنىڭ جازاسىنان وڭاي قۇتى­لاتىندىعى ايتىلدى. مۇنىڭ ءبارى قىلمىستىق ارەكەتتەر مەن ونىڭ قۇرباندارىن كوبەيتۋدە. مۇنىڭ ءبارى قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىن قىلمىستار. وسى ماسەلەلەردى كە­شەن­دى تۇردە شەشۋىمىز كەرەك. ادام ساۋداسىنىڭ قۇرباندارى – كوبى­نە­سە ايەلدەر مەن قىز بالالار. قىل­مىستىق توپتار ولاردى قۇلشىلىق تورىنا ءتۇسىرىپ, ءتانىن ساۋدالاۋدا. كەيبىرەۋلەر وسىدان قۇتىلامىز دەپ قازا تاۋىپ نەمەسە ءىز-ءتۇزسىز جو­عالىپ كەتىپ جاتىر. سول سياقتى تا­ماق ونەركاسىبىندە, شاحتالاردا, ءۇي قىزمەتىندە قىزمەتى تەگىن پايدا­لا­نى­لىپ جاتقان ايەلدەر مەن بالالار بار. ولاردىڭ جاستىق شاعى, ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگى, ءتىپتى كەلەشەگى جوق. قۇلدار سياقتى ۇستالادى. سوڭعى كەزدە بالالاردى قايىر سۇرۋعا ماجبۇرلەۋ دەرەكتەرى دە ءجيى قىلاڭ بەرۋدە, دەدى ەقىۇ-نىڭ ادام ساۋ­دا­سىمەن كۇرەس جونىندەگى ارناۋلى وكىلى ماريا گراتسيا دجيام­ما­ري­نارو. قانشاما تاعدىرلاردى تاقسى­رەت­كە دۋشار ەتىپ وتىرعان ادام ساۋ­داسىن بولدىرماۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرۋ كەرەكتىگىن العا تارتقان دجياممارينارو: – حالىقارالىق قۇجاتتار, ۇلت­تىق زاڭنامالار قابىلداۋ كەرەك, اقپاراتتار جيناپ, ەسەپتىلىكتى زەر­دە­لەيتىن ۇلتتىق ورتالىقتار قۇرۋ قاجەت. جانە وسى جوبالاردى قار­جى­لاندىراتىن كوزدەردى قاراستىر­عان ءجون, – دەدى. ەڭ باستىسى, حا­لىقتىڭ اراسىندا ادام ساۋداسى بار ەكەندىگىن اشىق ايتىپ, ونى بول­دىرماۋ ءۇشىن ناسيحاتتىق, ساق­تىق, توزبەۋشىلىك تانىتۋ ماق­سا­تىنداعى شارالاردى بەلسەندى قولدانۋ قاجەتتىگى ءسوز بولدى. ادامزاتتى الاڭداتقان ادام ساۋ­داسى كەلەڭسىزدىگىن ەقىۇ پار­لامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ەڭبەك كوشى-قونى جونىندەگى ارناۋلى وكىلى كاترين فەرريەر حانىم دا قۋاتتاپ, كۇن وتكەن سايىن ايەلدەر دە زورلىق ەڭبەكتىڭ قۇربانى بو­لىپ, ءماجبۇرلى تۇردە كوشىپ ءجۇر­گەندىگىن العا تارتتى جانە ولارعا تونەتىن قاۋىپتىڭ دە كوپتىگىن اتادى. ادام ساۋداسى ماسەلە – ەقىۇ اي­نالىساتىن ەڭ باستى ماسەلە بولىپ تۇر, دەگەن كاترين فەرريەر ەڭبەك كوشى-قونىن باسقارۋدىڭ تۇيتكىل­دە­رىنە قاتىستى ۇيىمنىڭ ۇستانى­مىن تاراتىپ ايتىپ ءوتتى. ونىڭ پىكىر-پايىمدارى وسى تاقىرىپ­تا­عى پىكىرتالاستاردىڭ ەڭ تۇششىم­دى­سى ءارى ناقتىسى بولعانىن اتاعان ءجون. فورۋمدا بىزگە ءمالىم بول­عانى, بۇگىندە 700 ميلليونداي ميگرانتتار بار كورىنەدى. شەكارالاردان تاۋارلار عانا ەمەس, ادامدار دا ءوتىپ جاتىر. ادام­داردى ءوز ەلىنەن كەتۋگە نە ءماج­بۇر ەتەدى؟ تابىس الشاقتىعى ما, جوق الدە اۋىلدار مەن قالالار ارا­سىنداعى ءومىر دەڭگەيىنىڭ ال­شاق­تىعى ما؟ قانداي ەلدەر ميگرانتتار قابىلداۋعا ءماجبۇر؟ وسى ساۋالدىڭ ءبارى جاۋابىن عانا ىزدەمەيدى, پارلامەنتشىلەردەن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى مەن جاناشىرلىعىن دا سۇراپ تۇرعانى اششى اقيقات... فورۋم اياسىندا وتكەن ماڭىزدى كەزدەسۋلەر از ەمەس. پارلامەنت ءما­جىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇ­حا­مەدجانوۆ فينليانديانىڭ ەدۋس­كۋنت­تەر مۇشەسى, ەقىۇ پارلا­مەنت­تىك اسسامبلەياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى كيممو كيليۋنەنمەن كەزدەسىپ, ەكى ەلدىڭ پارلامەنتارا­لىق قارىم-قاتىناستارىن جان­دان­دىرۋ جانە تاجىريبە الماسۋ ماسە­لە­لەرىن ءسوز ەتتى. سول سياقتى ورال مۇحامەدجانوۆ سەنبى كۇنى تۇركى تىلدەس ەلدەر پارلامەنتتىك اسسام­بلەياسىنىڭ باس حاتشىسى راميل حاسانوۆپەن كەزدەسىپ, ءتورت مەم­لە­كەت كىرەتىن وسى ۇيىمنىڭ كۇزدەگى وتىرىسىن كەلەسى جىلعا قالدىرۋ­دىڭ جاي-جاپسارىن تالقىلادى. اقىرعى ءسوز – قىرعىز حالقىنىڭ اقىلماندىعىندا قىرعىزستانداعى احۋال جونىندەگى ارنايى كوميسسيانىڭ وي توپشى­لاۋى وسىعان سايدى. ول ەلدە بولىپ جاتقان بەلگىلى وقيعالار الەمدىك قو­عامداستىقتىڭ ەلەۋلى الاڭداۋشى­لىعىن تۋعىزۋدا. وسى شيەلەنىسىپ تۇرعان وتكىر ماسەلەنىڭ الماتىدا وتكەن ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمنىڭ ارنايى سەسسياسىندا تالقىلانۋى بۇعان جانە ءبىر ايعاق. ءوز تاراپىمىزدان تاعى ءبىر پايىم­داۋىمىزدى قوسساق, قىرعىز – قا­زاق­قا باۋىر حالىق. بۇل جايدىڭ ءوزى ءالىم­ساقتان تامىر تارتىپ, جاڭا زاماندا ءورىسىن كەڭىرەك جايا تۇسكەن اق تاڭداي انىق اقيقات. قىرعىزدىڭ باياعىداعى شوڭ ماناسى مەن قازاقتىڭ ەر كوكشەسىنىڭ دوستىعى بارىمىزگە ءمالىم ماڭگىلىك جىردىڭ ءمانىستى تۇستارىنان سانالادى. جايما كەكىل جاس شىڭعىستى شىڭعا جەتەلەگەن اۋەزوۆتىڭ ۇلى جۇرەگىنە دە سول باۋىرلاستىق ساۋلەسى سەبەزدەگەن بو­لار. كەيىنىرەك وسى ايكول ايت­ماتوۆ­تىڭ ءوزى “اسەلىم” ءانىن تۋدىر­عان ءبىزدىڭ ءىليا جاقانوۆتى: “سول جىگىتتى زەرتتەڭدەرشى, ءتۇبى قىرعىز ەمەس پە ەكەن؟” دەپ ىزەرلەۋىنەن دە قازاق­قا دەگەن قاندا بار جىلىلىق اڭعارىلادى. وسىنداي تۋىستىق تۇر­عىسىنان كەلگەندە قازىرگى قىر­عىز باۋىرلاردىڭ باسىنا تۇسكەن قيىن جاعداي, قياپاتتى كۇندەردە قازاق­تىڭ ەت جۇرەگى بولەكشە ەزىلىپ, بۇل قاسىرەتكە باسقادان گورى ناق قازاق حال­قىنىڭ كوبىرەك كۇيزەلىپ قايعى­را­تىنى دا انىق. ەندەشە, قىرعىز­دىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا قازاق ەلىنىڭ ەقىۇ-دا توراعالىق ەتىپ, توبە بي بولىپ وتىرعانىنا جانە ءبىر شۇكىر دەمەسكە بولماي­تىن شىعار. حالىق نارازىلىعى سيپاتىندا كورىنىس بەرگەن جاپپاي تولقۋلار­دىڭ سالدارىنان بۇرىنعى جۇيە وپىرىلا قۇلاپ ءتۇستى. وكىمەتتەگى وزگەرىستەر كۇتپەگەن جەردەن بولدى. وقيعالاردىڭ دامۋ اۋقىمى مەن شاپ­شاڭدىعى بيلىكتى دە, نارا­زى­لىق­تى ۇيىمداستىرۋشىلاردى دا قايران قالدىرعان بولۋى كەرەك. قيىن احۋالداعى قىرعىز ەلىنىڭ استان-كەستەن ب ۇلىنشىلىك پەن قۇر­دىمعا باتىپ, قىرعىنعا ۇشىراۋ مۇمكىندىگى اسا ۇلكەن بولاتىن. ناق وسى جاعدايدا قىرعىزستانداعى سايا­سي داعدارىستىڭ العاشقى كۇن­دەرىنەن باستاپ ازاماتتىق تەكەتىرەس قانتوگىستى بولدىرماعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كۇش-جىگەرىنە “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ءول­شەمدەرى” ەكىنشى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فو­رۋمىنا قاتىسۋ­شى­لار جوعارى باعا بەردى. ب ۇلىكشى رەسپۋبليكاداعى ءساۋىر وقيعالارىنا ءبىزدىڭ ەل باسشى­لىعىنىڭ جەدەل ارالاسۋىن ساراپ­شىلار ەقىۇ-داعى قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ ايرىقشا ءماندى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى دەپ اتادى. فورۋمنىڭ قىرعىزستانداعى احۋالعا ارنالعان ارنايى سەسسيا­سىن اشىپ تۇرىپ ەقىۇ پارلا­مەنت­تىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزي­دەنتى جواو سوارەش ۇيىمنىڭ وسى ەلدەگى ارنايى وكىلدەرى پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسا­رى جانىبەك كارىبجانوۆ پەن سە­نات دەپۋتاتى ءادىل احمەتوۆتىڭ ءبى­لىك­تى ءىس-ارەكەتتەرىن ەرەكشە اتاپ كور­سەتتى. ولار ءىس جۇزىندە جان­جالدان كەيىنگى ەكىنشى كۇنى دەرەۋ بىشكەككە كەلىپ, وندا قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ باسشىلىعىمەن, بۇۇ, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى, ەۋرو­وداق, قىرعىزستاندىق قوعامدىق بىرلەستىكتەر وكىلدەرىمەن كەلىس­سوز­دەر جۇرگىزدى. وسى كەزدەسۋلەردىڭ قو­رىتىندىلارى بويىنشا ساراپ­شىلار تاياۋ كەزەڭدەگى قىرعىزستان دامۋىنىڭ بىرقاتار ماڭىزدى باعىتتارىن بەلگىلەدى. وسىناۋ ۇسىنىستاردىڭ ءمانىسى مەن ءمان-جايىن سەسسيا وتىرى­سىن­دا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعا­سىنىڭ قىرعىزستان بويىنشا ارنايى ەلشىسى جانىبەك كارىبجانوۆ ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قوعامدىق ءتارتىپ­تى تۇراقتاندىرۋ جانە ازاماتتار مەن ولاردىڭ دۇنيە-مۇلكىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ احۋال­دى رەتتەۋدەگى وزەكتى فاكتور بولۋى ءتيىس. شىن مانىسىندە ەلدەگى زور­لىق-زومبىلىق دەڭگەيى كۇرت ءوسىپ, سونىڭ ءوزى مازاسىزدىقتىڭ نەگىزگى ءارى نەگىزدى سەبەبىنە اينالۋدا. مەم­لەكەتتىك بيلىكتى نىعايتىپ, كونستيتۋتسيالىق جانە قۇقىقتىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ۋاقىتشا ۇكىمەت پەن ساياسي پارتيالاردىڭ اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى جولعا قويۋ كەرەك, جۇرتشىلىققا كوزدەلىپ وتىر­عان رەفورمالار جايىن بۇك­پەسىز جەتكىزىپ, تۇسىندىرگەن ابزال. – قىرعىزستان حالقى وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋى ورايىندا ۇلكەن ۇمىتتەر كۇتەدى. وسى ورايدا ەكونوميكالىق مىندەت­تەردى شەشۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدىڭ ماڭىزى زور, – دەپ اتاپ ءوتتى ار­نايى ەلشى. – قازاقستان, ونىڭ ۇلگى­سىنە ەرگەن رەسەي قىرعىز شا­رۋالارىنا تۇقىم جانە جانار-جاعار ماي جونىنەن كومەك كورسەتتى. ەندى كوكتەمگى ەگىستى وتكىزىپ, ءبىر ءسوز­بەن ايتقاندا, بوتەننىڭ بيزنە­سىن باسىپ الۋدى, قىلمىستى ءور­شى­تۋدى قويا تۇرىپ, ءوز ەڭبەگىڭنىڭ زەينەتىن كورەتىندەي بولىپ جۇمىس ىستەۋىڭ كەرەك. جەرگىلىكتى وكىمەت ورىندارى بيۋدجەت زارۋشىلىگىن ءتو­مەندەتىپ, قولايلى ينۆەستيتسيالىق جاعداي تۋعىزعاندارى دۇرىس. ءوز كەزەگىندە ەقىۇ پارلا­مەنت­تىك اسسامبلەياسى پرەزيدەنتى­نىڭ قىرعىزستان بويىنشا ارنايى وكىلى, سەناتور ءادىل احمەتوۆ ۋا­قىت­شا ۇكىمەتتىڭ ساياسي جانە ەكونو­ميكالىق رەفورمالاردى, پارلا­مەنت جانە پرەزيدەنت سايلاۋلارىن ءساتتى وتكىزەتىندەرىنە سەنىم ءبىلدىردى. وكىنىشكە قاراي, تاعى دا قان ءتو­گىلگەن قىرعىزستاننىڭ ءوڭتۇستى­گىن­دەگى سوڭعى وقيعالار احۋالدىڭ ءالى دە قالىپقا تۇسپەگەنىن, تۇراق­تان­باعانىن تانىتادى, دەپ ساباقتادى ءسوزىن ەلشى. سوندىقتان دا ءبىز ءوزى­مىزدىڭ جاقىن كورشىمىز ءارى تۋىس­قان حالىق تاريحي مۇمكىندىكتى قۇر جىبەرمەي, مەملەكەتتىك ينستيتۋت­تار­دىڭ بارلىق جۇيەلەرىن حالىق­ارالىق نورمالارعا ساي زاڭداستى­رىپ الۋلارىنا تىلەكتەسپىز. ولاي بولماعان جاعدايدا قىرعىزستانعا ءوز مەملەكەتتىلىگىنەن ايرىلىپ قالۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. قىرعىز حالقى ناق وسى­نى ءوزىنىڭ ەجەلگى اقىل­مان­دى­عىنا سالىپ اڭعارۋلارى كەرەك-اق. ايتقانداي, وتكەن اپتادا وش پەن جالالابادتا ورىن العان ءتار­تىپسىزدىكتەرگە بايلانىستى الماتى­داعى فورۋمعا قىرعىزستان دەلە­گاتسياسى كەلە المادى. ونىڭ ورنى­نا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكى­لەتتى ەلشىسى جانىش رۇستەنبەكوۆ ءوز ەلىندەگى جاعدايدى بىرسىدىرعى بايانداپ ءوتتى. مامىلەگەر اۋەلى ەقىۇ توراعاسىنىڭ ورنىندا قابىلدانعان دەر كەزىندەگى ءارى ءتيىمدى دە پارمەندى شارالار ءۇشىن قازاقستان باسشىلىعىنا ۇلكەن العىسىن ءبىلدىردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قىرعىزستان ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىنداعى ازامات سوعى­سىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعان. تەك ق.باكيەۆتى رەسپۋبليكادان تىس­قارى الىپ شىعۋ عانا جاعداي­دى باسەڭدەتىپ, جاڭا قاقتىعىس­تاردى بولدىرماۋعا سەپتىگىن تيگىزگەن. – وسىناۋ جاۋاپتى قادام الەم­دىك جەتەكشى دەرجاۆالار كوشباسشىلارىنىڭ وي-پىكىرلەرىن ۇيلەستىرە بىلگەن قازاقستان پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ زور بەدەلىن تاعى ءبىر ايعاقتادى, – دەدى ج.رۇستەنبەكوۆ. – ءبىز قازىر جاڭا قۇقىقتىق ورىسكە شىعۋعا تالپىنۋدامىز. باسقارۋدىڭ قانداي ۇلگىسىن تاڭداۋ كەرەكتىگى جونىندە پىكىرتالاستار ءوربىپ, كونستيتۋتسيا جوباسى تالقىلانۋدا. بۇل وراي­داعى ءتۇيىندى ءسوزىن حالىق 27 ماۋ­سىم كۇنگى رەفەرەندۋمدا ايتادى. قىرعىزستان ەلشىسى فورۋم دە­لە­گاتتارىنىڭ نازارىن قازاق­ستانمەن اراداعى شەكارانىڭ جا­بىلۋى حالىقتىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعاتىندىعىنا اۋداردى. بۇدان كەيىنگى جەردە قىرعىزستان ەكو­نو­ميكاسى ءىس جۇزىندە مۇلدەم قۇلدى­راپ كەتۋى ىقتيمال. ءدال قازىرگى ۋا­قىتتا قىرعىزستاننىڭ ۇلكەن قار­جىلىق قيىندىقتاردى دا باستان كەشىرىپ وتىرعاندىقتارى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. وسى رەتتە حالىق­ارالىق ۇيىمدار, سونىڭ ىشىندە دۇنيەجۇزىلىك بانك, ازيا بانكى, ەۋروپا بانكى قاجەتتى كومەك كور­سەتۋگە ءازىر. بىراق ولاردى ەلدىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ ازىرگە زاڭنان تىسقارىلىعى تەجەڭكىرەپ وتىر. سوعان قاراماستان, ولار احۋالدىڭ كۇردەلىلىگىن ەسكەرە كەلە, قارجى بولۋگە بەيىل بىلدىرۋدە. بۇل دا بول­سا, ءبىر جاعىنان, ەقىۇ توراعاسى قازاقستاننىڭ وسى ماسەلەدە ۇس­تان­عان تۇرعىسىن ايقىنداي تۇسكەندەي. “شەكارا” ماسەلەسىنە تۇسىنىك­تە­مە بەرە كەلە, ەقىۇ-نىڭ ار­نايى وكىلدەرى ج.كارىبجانوۆ پەن ءا.احمەتوۆ قازىرگى شاقتا ول ءتۇيىندى شەشۋ جولىندا قىرعىز ارىپتەس­تەر­مەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدار­مەن بىرلەسە وتىرىپ ءبىزدىڭ ەلىمىز­دىڭ قۇزىرلى ورگاندارى جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعىن مالىمدەدى. ولاي بولسا, ادامدار قوزعالىسى مەن جۇك تاسىمالى جونىندەگى ۋا­قىتشا شەكتەۋلەر ەكى مەملەكەتتىڭ دە كاسىپكەرلەرىنە شىعىن كەلتىرىپ جاتقاندىقتان, بارلىق تاراپتار­دىڭ دا تىلەگى بىرەۋ – شەكارانى نەعۇرلىم تەزىرەك اشۋ. سويتە تۇرا شەكارانىڭ اشىلۋى قىرعىزستان­دىق بيلىك ءوز جاعىنداعى احۋالدى تولىق باقىلاۋعا العان جاعدايدا عانا مۇمكىن بولماق. ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسام­بلەيا­سىنىڭ باسشىلارى كيممو كي­ليۋنەن جانە يوران لەننمار­كەر, پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى پيا كريستماس مەل­لەر مەن پارلامەنتتىك اسسام­بلەيانىڭ كوميتەت توراعاسى, قىر­عىزستانداعى 2009 جىلعى سايلاۋدى باقىلاۋ جونىندەگى ميسسيانىڭ باسشىسى كونسيليو دي نينو, سون­داي-اق رەسەي, ءازىربايجان, ءتا­جىكستان جانە باسقا مەملەكەت­تەردىڭ پارلامەنتتىك دەلەگاتسيا­لارىنىڭ باسشىلارى بەلسەندى قاتىسقان پىكىرتالاستا قىرعىزستان پروبلەمالارى قىزۋ تالقىعا سا­لى­نىپ, بيلىك “كوشە پارلامەنتىنىڭ” قولىندا قالعان جەردەگى شيەلەنى­سىپ اسقىنعان جاعدايلارعا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ۇلكەن الاڭداۋ­شى­لىعى ءبىلدىرىلدى. ساراپشى­لار­دىڭ پىكىرى بويىنشا ءساۋىر داع­دارىسىنىڭ سالدارىنان ورتالىق ازيا وڭىرىندە اۋعانستاننان كەيىنگى ەكىنشى تۇراقسىزدىق وشاعى پايدا بولعان. رەسپۋبليكا حالقى پاراساتتى كەڭەستەرگە قۇلاق اسىپ, پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ, تىعى­رىقتان شىعۋدىڭ بەيبىت جولىن اقىلماندىقپەن تاپقان جاعدايدا عانا ازامات سوعىسىنىڭ ءورتىن شىعارماي باسۋعا بولاتىنداي. ودان ارعى شيەلەنىستى ورشىتپەي, جاعدايدى تىنشىتىپ, ەلگە گۋما­ني­تار­لىق كومەك كورسەتۋ حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ ىزگىلىكتى ءمىن­دەتى بولىپ تابىلادى. فورۋم اياقتالعان كۇننىڭ ەر­تە­ڭىنە ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسام­بلەياسىنىڭ دەلەگاتسياسى قىرعىز­ستانداعى احۋالمەن تاعى دا جەتە تانىسىپ, ءادىل باعاسىن بەرۋ ءۇشىن بىشكەككە اتتانىپ كەتتى. قورعانبەك امانجول, ايناش ەسالي, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ. الماتى.