ۇلتتىڭ بايلىعى – فولكلورى

جالپى العاندا, قازاق حالقىنىڭ فولكلورلىق, اۆتورلىق اۋىز ادە­بي مۇرالارى – ونىڭ جەر استى قا­زى­نالارى مەن ءتورت ت ۇلىك مالى سياق­تى بابالاردان امانات ەتىلگەن ۇلتتىق بايلىعى. ياعني دۇنيە ءجۇ­زى حالىقتارىنىڭ ورتاق رۋحاني قۇن­دىلىقتارىن تولىقتىرىپ, جالپى ادامزاتتىق وركەنيەتكە ۇلەس قوساتىنداي قازاق ۇلتىنىڭ مادەني مۇراسى جەتكىلىكتى. سولاردىڭ ءبىر ۇلكەن بولىگى – جىر, داستاندارى. بۇل جادىگەرلەر تاريح سوقپاعىنىڭ ءار كەزەڭدەرىندە تۋىنداپ, اۆتورلارى ۇمىتىلسا دا, سان عاسىر قويناۋىنان ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىزشا تاراپ, حالىق جادىندا ماڭگىلىك ساقتالىپ كەلدى. وسىلاي ۋاقىت سۇزگىسىنەن وتكەن بابالار ءسوزى – ۇرپاققا ءتالىم-تاربيە بەرىپ, ولاردىڭ پسيحولوگياسىن, ەستەتيكالىق تانىمىن, وي ءورىسىن, شى­عارماشىلىق باعىت-باعدارىن وركەن­دەتۋگە زور ىقپال تيگىزەتىن ءداستۇرلى پە­دا­گوگيكالىق قۇندىلىعى. ەگەر قازاق ءبىر دۇنيەسىمەن ماقتانار بولسا – ول اۋىز ادەبيەتىنىڭ تەڭدەسى جوق ەرەن ۇلگىلەرىمەن, فولكلورىمەن ماقتانارى ءسوزسىز.

حالىق ادەبيەتىنىڭ نەگىزگى بولىگى دەر كەزىندە حاتقا ءتۇسىپ, جۇيەلى تۇردە جينالماي قالعانى شىندىق. ونىڭ باس­تى سەبەبىن قازاق حالقىنىڭ سوڭعى ءۇش عاسىردا باستان كەشىرگەن تاريحي, ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالىمەن ءبىرتۇتاس قاراستىرعان ءجون. ال بۇگىنگە جەتىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق جانە ورتالىق كىتاپحانالارى, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى, كىتاپ مۇراجايلارىنىڭ سيرەك قورىندا ساقتالعان قولجازبالار مەن كونە كىتاپتار حالىقتىڭ عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىزشا جەتكىزگەن رۋحاني جادىگەرلەرىنىڭ ۇلكەن پاراسى.

وسى ورايدا, حالقىمىز ءۇشىن اسا قۇندى ءھام باعالى دۇنيە «بابالار ءسوزى» جۇزتومدىعىنىڭ جارىق كورۋى كەلەر ۇرپاق ءۇشىن زور قازىنا. بۇعان دەيىن وتاندىق ارحيۆ سورەلەرىندە جاتقان قيساپسىز قولجازبالاردى بۇرقىراتىپ شاڭىن قاعىپ, قادىم جازۋىنان كيريلليتساعا اۋدارۋ كوپ-كوپ قيىندىق تۋدىرعانى انىق. وسىنداي قيىندىققا قاراماي كۇنى-ءتۇنى كوز مايىن تاۋىسىپ, شاڭعا تۇنشىعىپ, تۇشكىرىپ-پىسقىرىپ جۇرسە دە, ون جىلعا جۋىق ىزدەنىس جاساپ, جۇمىستى ابىرويمەن اتقارىپ شىققان ماماندار ءىسى ۇلكەن ەرلىك ەكەنى ءسوزسىز.

وسىنداي جانكەشتى جاننىڭ ءبىرى – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى قولجازبا جانە تەكستولوگيا عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان مار­قۇم توقتار الىبەكتىڭ ەستەلىگىندە: «باع­دارلامانىڭ العاشقى التى جىلىندا ەپوستىق جىرلاردىڭ 63 تومى جارىق كوردى, ونىڭ 10 تومى قىتاي ەلىندەگى قازاقتار فولكلورىنا ارنالعان. بۇل توپتامالاردا 52 حيكايالىق, 65 ءدىني, 57 عاشىقتىق داستاندار, 95 تاريحي, 47 شەجىرەلىك, 4 توپونيمدىك, 103 باتىرلىق, 10 اڭىزدىق (89-ت.) جىر­لار مەن ولاردىڭ ۆاريانتتارى, ۆەرسيالارى قامتىلدى. «بابالار ءسوزى» جۇزتومدىعىنىڭ بۇدان كەيىنگى تومدارى قازاق فولكلورىنىڭ شاعىن جانرلارى: جۇمباق, ماقال-ماتەل, قارا ولەڭ ت.ب. باعىتتالدى» دەيدى.

اتاپ ايتقاندا, 64-تومعا 2 279 جۇمباق, 65-69 تومدارعا 27 577 ماقال-ماتەل, 70-71 تومدارعا 6771 شۋماق قارا ولەڭ, 72-77 تومدارعا 531 ەرتەگى, 78-تومعا 77 ميف, 79-تومعا موڭعوليا قازاقتارىنىڭ فولكلورى – جالپى ءماتىن سانى: 1247, 80-88 تومدارعا 370 توپونيمدىك, 320 شەجىرەلىك, 356 كۇي, 612 تاريحي اڭىزدار, 90-91 تومدارعا 198 عۇرىپتىق فولكلور ءماتىنى, 92-تومعا 110 وتىرىكتەر مەن مىسالدار, 93-94 تومدارعا 3 515 ماگيالىق فولكلور ءماتىنى, 95-تومعا 200 حيكايات, 96-98 تومدارعا 1033 اۋىزەكى اڭگىمە, 99-100 تومدارعا 1416 شۋماق ءان-ولەڭدەر ەنگىزىلگەن ەكەن.

وسىنداعى جۇزتومدىقتىڭ جانر­لىق سيپاتى مەن سيۋجەتتىك مازمۇنىنا جەكە-جەكە توقتالار بولساق, 2004 جى­لى باسىلىم كورگەن 1-9 تومدار شىعىس حالىقتارى سيۋجەتتەرىنە قۇرىلسا, 2005 جىلى جارىققا شىققان 10-16 تومدارعا قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ايىرىقشا تىيىم سالىنىپ, وقىرماندار ءۇشىن جابىق كۇيىندە قالىپ كەلگەن قىرىق ءۇش ءدىني داستان ەنگىزىلىپتى. بۇل داستانداردىڭ دەنى 1807-1917 جىلدار ارالىعىندا سانكت-پەتەربۋرگ, ۋفا شاھارلارىندا, سونداي-اق قازان قالاسىنداعى «ۋنيۆەرسيتەت», «دومبروۆسكي», «ورتالىق», «كارىموۆتەر», ء«ۇمىت» ت.ب. باسپاحانالاردان اراب-قادىم الىپبيىندە تەرىلىپ, جارىق كورگەن تۋىن­دىلار كورىنەدى.

ادەبيەت سۇيەر قاۋىم جاقسى ءبىلۋى ءتيىس. قازاق فولكلورىنىڭ وزەگى – باتىرلار جىرى. بۇل جانرعا «بابالار ءسوزى» سەرياسىنىڭ 33-52 تومدارى ارنالسا, جۇزتومدىقتىڭ 53-تومىنا «قىز جىبەك», 54, 55-تومدارىنا «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» قاتارلى عاشىقتىق داستاندار جاريالانىپتى. ال كەلەسى 56-63 تومدارى تاريحي جىرلارعا باعىشتالعان.

سول سياقتى, «بابالار ءسوزى» جۇز­توم­دىعىنىڭ بۇدان كەيىنگى تومدارى قازاق فولكلورىنىڭ شاعىن جانرلاردى جاريالاۋ جۇمباقتاردان باس­تاۋ السا, توپتامانىڭ 65-69 تومدارىنا ماقال-ماتەلدەر توپتاستىرى­لىپتى. العاشقى 65-تومعا ەنگەن ماقال-ماتەلدەردىڭ نەگىزگى ماتىندەرى 2001 جىلى باسىلىم كورگەن «قازاق حالقىنىڭ ماقالدارى مەن ماتەلدەرى» جيناعىنان جانە سيرەك قورلارداعى قولجازبالاردان, سونداي-اق فولكلور­لىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار جۇمىسى نەگىزىندە جيناعان ماتەريال­دار بويىنشا دايىندالعان ەكەن.

توپتامانىڭ كەلەسى 66-تومىنا كونە تۇركى زامانىنان بەرى تاسقا باسىلىپ, ورتا عاسىرلاردا قولجازبا كى­تاپ كۇيىندە حاتقا تۇسكەن: بىلگە قا­عان, توڭىكوك, كۇلتەگىن سىندى بي­­­لەۋشىلەر سوزدەرى جانە ءجۇسىپ با­لا­­ساعۇني, ماحمۇد قاشقاري ت.ب. ەڭ­بەك­تەرىندە كەزدەسەتىن ماقال-­ماتەل­گە اينالعان دانالىق ماتىن­دەر, سونداي-اق ءحىح عاسىر مەن حح عا­سىر باسىنداعى قازاقتىڭ العاش­قى اعارتۋشى تولقىن وكىلدەرى: م.ق.باباجانوۆ, ش.ش.ءۋاليحانوۆ, ى.التىنسارين, ءا.ديۆاەۆ, م.ەش­مۇ­حامەدوۆ, م.ا.ىسقاقبالاسى, ا.بار­جاقسىبالاسى جانە ورىس حال­قىنىڭ ۇستاز-اعارتۋشىلارى: ۆ.ۆ.كا­تارينسكي, ن.ن.پانتۋسوۆ, ۆ.ف.گەرن, ا.ۆ.ۆاسيلەۆ ت.ب. جيناپ, باستىرعان قازاقتىڭ حالىق تۋىندىلارىنىڭ ۇلگىلەرى ەنگىزىلسە, كەلەسى 67-تومعا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا تۇراتىن قازاقتار اراسىنان جينالعان جانە سوندا جارىق كورگەن ماقال-ماتەلدەر جاريالانىپتى.

«قازاق ماقال-ماتەلىنىڭ» جالعاسى بولىپ تابىلاتىن 68-تومعا ءحىح عا­سىردىڭ ورتاسىنان باستاپ, حح عا­سىردىڭ ەكىنشى جارتىسى, ياعني ءبىرجارىم عاسىر مەرزىمدى قامتيتىن حالىق مۇرالارىنىڭ ۇلگىلەرى ۇسى­نىلسا, 69-تومعا ءار جىلدارى جيناپ تاپسىرىلعان قولجازبا مۇرالارى ەنگىزىلىپتى. كەزەكتى 70, 71-تومدار قادىم زاماننان بەرى حالىق جادىندا ساقتالىپ كەلە جاتقان فولكلوردىڭ كونە جانرى قارا ولەڭگە ارنالعان ەكەن. وسىنداعى 70-تومعا كىرگەن ءماتىن نۇسقالارى پروفەسسور ا.سەيدىمبەكتىڭ «مىڭ ءبىر مارجان» (1989), اقىن و.اسقاردىڭ «قارا ولەڭ» (1997) جيناقتارىنىڭ نەگىزىندە, سونداي-اق بۇرىن باسپا ءجۇزىن كورمەگەن 3918 شۋماق قارا ولەڭ ۇلگىلەرى قامتىلسا, 71-توم تۇگەلدەي قىتاي ەلىندەگى قازاقتار اراسىنان جينالىپتى.

وسىلاي قالىڭ وقىرمانعا جول تارتقان 73-100 تومدىقتار نەگىزىنەن العاندا, قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەرى (74-توم), باتىرلىق ەرتەگىلەر (75-توم), نوۆەللالىق ەرتەگىلەر (76-توم), ساتيرالىق ەرتەگىلەر (77-توم), قازاق ميفتەرى (78-توم), سونىمەن قاتار 81-82 تومدارعا شەجىرەلىك اڭىزدار توپتاستىرىلسا, 85-95 تومدارعا ءار عاسىرلارعا ءتان تاريحي اڭىزدار, عۇرىپتىق ءھام ماگيالىق فولكلور تۇرلەرى قامتىلىپتى. ال 96-100 تومدارعا اۋىزەكى اڭگىمە ۇلگىلەرى مەن ءان-ولەڭ جانرلارى ەنگىزىلگەن ەكەن.

بۇل ارادا اتاپ وتەرلىك جايت, ءار كەزەڭدەردە, ءتۇرلى ايماقتاردان جيناقتالعان بۇل حالىق تۋىندىلارى نۇسقالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىس­تى تەكستولوگيالىق تۇرعىدا ساراپتالىپ, كەرەك بولعان جاعدايدا بىرنەشە نۇسقاسى قاتار بەرىلۋىمەن ەرەكشەلەنسە, ادەبي قورلاردا ساقتالعان قولجازبالار, سيرەك كىتاپتار, باسىلىمدار, ميكرو, اۋديوتاسپالار زەرتتەۋ نىساناسىنا الىنعانىن ايتا كەتكەن دۇرىس.

جۇزتومدىق «بابالار ءسوزى» توپتاماسى تولىق باسىلىپ شىققاننان كەيىن ونىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى 2014 جىلى فرانكفۋرتتا وتكەن الەمدىك كىتاپ جارمەڭكەسىندە ءوتىپ, تۋىندى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىستىرىلدى. تۇساۋكەسەرگە جينالعان ازەربايجان, وزبەكستان, بەلارۋس, ۋكراينا, رەسەي, گەرمانيا ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى قازاق ءتىلىن بىلمەسە دە, قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ وسىنشالىق مول مۇراسى جيناقتالعان توم-توم كىتاپتاردى قولدارىمەن ۇستاپ, الاقاندارىمەن ايالاپ, تاڭدانىستارىن جاسىرمادى, باستارىن شايقاۋمەن بولدى. بۇنداي قۇندى مۇرا قازاق حالقىن الەمگە جاڭا قىرىنان تانىپ جاتقانىن دا جاسىرمادى. ويتكەنى, بۇعان دەيىن تۇركى حالىقتارى ىشىنەن قىرعىزدار 40 توم, باشقۇرتتار 20 توم اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جارىققا شىعارعان ەكەن. ال قازاقتار شىعارعان جۇزتومدىقتىڭ جالپى كولەمى – 2 600 باسپا تاباقتى قۇراعانى ەۋروپالىقتاردى ەرىكسىز باس شايقاتتى.