ءبىز جوعارىدا اتاپ وتكەن ماقساتىمىز بويىنشا 2022 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ سوڭى مەن ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا تاشكەنت قالاسىنا بارعان ساپارىمىز ءساتتى اياقتالدى. تاشكەنتتەگى بىرقاتار ءىرى كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار قورلارىنان گرانتتىق جوبا بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, جازباشا قۇجاتتار مەن ماتەريالداردى انىقتاۋ ماقساتىندا الاش زيالىلارىنىڭ قىزمەت ەتۋ كەزەڭىنە قاتىستى دەرەكتەردىڭ مول قورىن جيناقتاپ زەردەلەدىك.
وزبەكستان ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ قورلارىنداعى جۇيەلىك جانە ەلەكتروندى كاتالوگتاردان 1920-1930 جج. حرونولوگيالىق كەزەڭنىڭ اشىق قول جەتىمدى باسپا باسىلىمدارىن زەردەلەپ, ءبىراز جۇمىستار دا اتقاردىق. سماعۇل سادۋاقاسوۆ تۋرالى ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى سيرەك جاريالانىمداردى انىقتادىق.
اتالعان كىتاپحانانىڭ سيرەك كىتاپتار قورىندا الاش زيالىلارىنىڭ جاريالانىمدارى: «جاس قازاق» (1923-1924), «شولپان» (1922-1923), «جاس قايرات» (1924) جۋرنالدارى مەن «اق جول» (1920), «ەڭبەكشىل قازاق», (1923), «ورتەڭ» (1922), گازەتتەرى توتە جازۋدا ساقتالعان. قازاقستان اۋماعىندا كەزدەسپەيتىن سيرەك ماتەريالدار: ماعجان جۇماباەۆتىڭ, احمەت جانتەليننىڭ, فايزۋللا عالىمجانوۆتىڭ ەسسەلەرىنە دە قول جەتكىزدىك. سونداي-اق «ورتەڭ» جاستار گازەتىندە (ورىنبوردا, 1922 جىلدىڭ قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا شىققان) بەيىمبەت ءمايليننىڭ (№1) «ورتەڭ» ولەڭى, سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ «وزگەرىس ءھام وقىعاندار» (1922 جىلعى №2) ماقالالارىن توتە جازۋدان كيريلليتساعا اۋداردىق.
وسى گازەتتەن «ورتەڭگە» كومەك» دەگەن جاستاردىڭ گازەتكە قايىرىمدىلىق كومەگى تۋرالى جازباسىن كەزدەستىردىك. بۇل كوپتەگەن جىلدار بويى تاريحشىلار مەن ولكەتانۋشىلار كۇتكەن وتە قۇندى ولجالار دەۋگە بولادى. «ورتەڭ» گازەتى بۇرىن-سوڭدى تولىق تابىلماعان, ال تاشكەنتتە ونىڭ ءبىر ءنومىرى عانا تابىلمادى, دەگەنمەن, قالعان بارلىق نومىرلەرى دەرلىك جاقسى ساقتالعان. ماسەلەن, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تاشكەنتتە 1922-1923 جىلدارى ىنتا-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا «شولپان» جۋرنالى جارىق كورگەن.
1920-1930 جىلدارى تاشكەنتتە, ماسكەۋدە, قىزىلوردادا, ورىنبوردا باسىلىپ شىققان «بولشەۆيك», «پراۆدا ۆوستوكا», «تۋركەستانسكايا پراۆدا», «زا پارتيۋ», «يزۆەستيا تۋركەستانا», «نارودنوە حوزيايستۆو كازاحستانا», «سوۆەتسكايا كيرگيزيا» جانە ت.ب. جۋرنالدار مەن گازەتتەردى قاراستىرۋعا دا مۇمكىندىك تۋدى. تۇڭعىش قازاق پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنى جانە ونىڭ رەكتورلارى سماعۇل سادۋاقاسوۆ پەن ءىلياس قابىلوۆتى قۋعىنداۋ تۋرالى قۇندى مالىمەتتەرگە دە قول جەتكىزدىك.
سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ قازاق پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى (1927-1928) بولىپ قىزمەت اتقارعان كەزەڭىندەگى جۇمىسى تۋرالى دەرەككوزدەردى سىني تۇرعىدان زەردەلەدىك. سادۋاقاسوۆتىڭ تاشكەنت كەزەڭىندەگى ورتاسى جايلى دەرەككوزدەردەن جۇيەلى تۇردە ىزدەستىرۋ جانە انىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
وزبەكستانمەن عىلىمي ىنتىماقتاستىق اياسىندا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى مەن مەملەكەتتىك تاريحي مۇراجايى ۇيىمداستىرعان ء«ححى عاسىرداعى مۋزەيتانۋ: زەرتتەۋلەر, داستۇرلەر مەن يننوۆاتسيالار» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ, بايانداما جاساۋعا قول جەتكىزدىك, ەندى جيناقتىڭ جارىق كورۋىن كۇتۋدەمىز. بىزگە حالىقارالىق بايلانىستاردا باي تاجىريبەسى بار مۇراجاي ەكسپوزيتسيالارىنا ەكسكۋرسيا جاساۋ وتە ۇنادى.
سونداي-اق تاشكەنت قالاسىنداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ مەملەكەتتىك مۇراجايىنان ولكەنىڭ اعارتۋشىلىق پەن ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ءسوزسىز ۇلەس قوسقان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ دەرەكتەرى مەن فوتوسۋرەتتەرى ءىس جۇزىندە جوق ەكەنىن اڭعاردىق. بۇل ولقىلىقتى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ارقىلى تولىقتىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىز.
سونىمەن بىرگە, وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ىرگەلى كىتاپحاناسى مەن عىلىمي-پەداگوگيكالىق كىتاپحانالارىندا دا ءبىرشاما جۇمىستار اتقاردىق. 1920-1930 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ سيرەك كىتاپتارىن انىقتادىق. وسى ورايدا ءبىزدىڭ جولىمىز بولدى دەپ ايتساق تا بولادى, سەبەبى ءور عا شىعىستانۋ عزي قورلارىندا ەرتە كەڭەستىك كەزەڭنىڭ سيرەك جاريالانىمدارىن دا انىقتاۋعا مۇمكىندىك الدىق. «قوزى كورپەش پەن بايان سۇلۋ» (1935), «تۇركىستان شىعىس ينستيتۋتىنىڭ جيناعى» (تاشكەنت, 1923), «قازاقستاننىڭ ەتنوگرافياسى مەن انتروپولوگياسى بويىنشا بيبليوگرافياعا ارنالعان ماتەريالدار» (ل., 1927) جانە ت.ب. كىتاپتارىنان ءبىز وزىمىزگە سكان-كوشىرمەلەرىن جاساپ الدىق. سونىمەن بىرگە, ءا.ن. بوكەيحانوۆتىڭ 1903 جىلعى بەلگىسىز ماقالاسىنا سىلتەمە تابىلدى.
وزبەكستان استاناسىنا بارعان كەزىمىزدە ءبىز الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇرپاقتارىمەن كەزدەسۋدى دە جوسپارلاعان ەدىك جانە بۇل ويىمىز ورىندالدى. الاشتىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قايراتكەرى, «قازاق» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ قىزمەتكەرى, ماعجان جۇماباەۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دوسى فايزوللا عالىمجانوۆتىڭ كەنجە قىزى, 85 جاستاعى روزا عالىمجانوۆامەن 2022 جىلدىڭ 8 ناۋرىزىندا كەزدەسۋ بۇيىردى. روزا اپا 1937 جىلى 10 ايلىعىندا (اكەسى كەنەتتەن قاماۋعا الىنعاننان كەيىن, سول كەزدە قازۇۋ – قازىرگى اباي اتىنداعى قازۇپۋ-ءنىڭ دوتسەنتى بولىپ جۇمىس ىستەگەن) الماتىدان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. اناسى قۇرالايمەن جانە اپا-ىنىلەرىمەن بىرگە وزبەكستانداعى ناعاشى تۋىستارىنا جاسىرىنۋعا تۋرا كەلگەن. يا, ولار سول بويى وزبەكستاندا قالىپ قويعان, فايزوللا عالىمجان ۇلىنىڭ التى بالاسىنىڭ ىشىندەگى جالعىز كوزى ءتىرىسى وسى روزا اپاي. ول كىسى ماماندىعى بويىنشا – حيميك, ۇزاق جىلدار بويى وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىندا جۇمىس ىستەگەن.
روزا اپا بىزگە ءوزىنىڭ اتا-اناسى تۋرالى ەستەلىكتەرىمەن, وتباسىلىق سۋرەتتەرىن ءبولىستى. قوشتاساردا ول كىسىنىڭ «قازاقستانعا سالەم!» دەگەن ءسوزىن ەستىگەندە كوڭىلىمىز تولقىدى. بۇل نازىك كورىنگەن ايەلدىڭ رۋحىنىڭ كۇشى شىنىمەن ءبىزدى تاڭ قالدىردى... قايسار مىنەزى اناسىنان مۇراعا قالعانداي. فايزۋللانىڭ جەسىرى قۇرالاي اپا جۇبايىنىڭ دوستارى ماعجان, مۇحتار تۋرالى ۇنەمى ەسىنە الىپ ايتىپ وتىراتىنىن روزا اپامىز ءسوز اراسىندا ايتىپ قالدى... مىنە وشپەس جارقىن ەستەلىك پەن ۇرپاقتاردىڭ لەبىزى!
گۇلنار مۇقانوۆا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ,
زامزاگۇل بايجۇمانوۆا,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
