مۇنىڭ سىرتىندا كينودا قول باستاعان ءار باتىردىڭ ءوز تۋى مەن دابىلى بولاتىنى تۋرالى دا ەمەۋرىن جاتىر. الگى فيلمنەن كورگەنىمىزدەي, باتىرلار ۇستاعان بايراق قاجەت جەرىندە قارۋدىڭ دا ءرولىن اتقارا بەرەتىندىگى. بەكەجان قولى مەن تولەگەن جاۋ قوسىنىنىڭ بەتىن قايتارىپ بولا بەرگەندە, قالماقتىڭ ءبىر جاۋىنگەرى تۋدى الا سالىپ قاشاتىنى دا ەستەرىڭىزدە شىعار؟ «تۋدى اكەتتى» دەپ بارلىعى سول قالماقتى قۋادى. تولەگەن جەتىپ, قالماقتىڭ جەلكەسىن قيىپ, تۋدى الىپ قالادى دا, سوڭىنان كەلگەن ەكى قالماقتى سول تۋىمەن-اق ۇرىپ-جىعادى. ءسويتىپ بايراقتى تىك كوتەرىپ جونەلە بەرگەنىندە, جوڭعار مەرگەنىنىڭ تولەگەندى اتپاق بولعان وعى اتىنا ءتيىپ, ات-ماتىمەن قۇلاعان ول جەردەن باسىن كوتەرگەن بويدا جانتالاسىپ تۋدى تىك كوتەرەدى. ءولىپ بارا جاتساڭدا تۋىڭدى جىقپاۋ پارىز, دەمەك. قازاقتىڭ سالت-ساناسىندا ەرتەدەن قالىپتاسقان بۇل ۇعىمدار كينودا وسىلاي اسەرلى كورسەتىلگەن. ءارى قاراي ساۋمالاي بەرسە تۋ تۋرالى بۇدان دا باسقا كەرەمەتتەرگە جول اشىلادى.
قازاقتا «تۋ ۇستاعان باتىر» دەگەن ءسوز بار. تۇراقتى تىركەسكە اينالىپ كەتكەن بولۋى دا مۇمكىن. «قىز جىبەكتەگى» بەكەجان شەكتىنىڭ تۋىن ۇستاعان, ءبىر ەلدىڭ باتىرى, قولباسشىسى بولىپ شىعادى سوندا. جوعارىداعى تىركەسكە قاراعاندا, مىنا كينوداعى تۋعا قاتىستى دەتالداردى ەسەپكە الساق, «تۋ تۇبىنەن تۋ العان, جاۋدى كورسە قۋانعان» (ماحامبەت) باتىردىڭ قاي-قايسى بولسىن جەكە تۋ ۇستاي بەرگەنگە سايادى. ولاي دەۋىمىزگە نەگىز دە جوق ەمەس. باتىرلار جىرلارى مەن اڭىز-اڭگىمەلەردە بوگەنباي, قابانباي سياقتى قول باستاعان باھادۇرلەردىڭ تۋى بولعانى ايتىلادى. سوعان قاراعاندا بىرنەشە شايقاستا شىڭدالىپ, ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن ەرجۇرەكتەرى عانا تۋ ۇستاي السا كەرەك. شوقان ءۋاليحانوۆ ءحVىىى عاسىردىڭ باتىرلارى جايلى جازبالارىندا جانىبەك, بايان, جاناتاي سياقتى ايگىلى باتىرلاردى اتاي كەلە, ابىلاي حاننىڭ تۋ ۇستاۋشى باتىرلارىنىڭ ءبىرى بايعوزىنىڭ ەرلىكتەرىنە توقتالاتىنى بار. زامانىندا تۋ ۇستاعان اتاقتى بايعوزى باتىردىڭ بوز بايراعى بۇگىندە ەلورداداعى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ «تاريح» ەكسپوزيتسيالىق زالىندا تۇرعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋلەر بىلمەس. كەمى 250-300 جىلدىق تاريحى بار تۋدىڭ ءپىشىنى ءتورت بۇرىشتى. الدىڭعى بولىگىنىڭ ەكى بۇرىشى قيىلعان, ال ارتقى جەلبىرەيتىن بولىگى ءۇشبۇرىشتى بولىپ كەلەدى. ماتا بىرنەشە جەردەن تەسىلگەن. اق بوز ءتۇس بايىرعى ەتنومادەني ۇعىمدا جەڭىستىڭ نىشانىن بىلدىرەدى.
اتالعان بايراقتى ۇلتتىق مۋزەيگە بايعوزى باتىردىڭ ۇرپاعى, ەتنوگراف-جازۋشى, عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك تاپسىرعان. «بايعوزى باتىردىڭ تۋى اتا ءداستۇرى بويىنشا قارا شاڭىراق يەسى سانالاتىن كەنجە بالاسىنان وربىگەن ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ساقتالىپ كەلگەن. باتىر تىكەلەي ءوزى باسقارعان, ءوزى باسشىلىق ەتكەن قول-قوسىندارىمەن سوعىسقا كىرگەندە الىپ شىعاتىن ءوز تۋى بولعان. تۋىنىڭ ءتۇسى بوز بولعان. وسىعان وراي كەزىندە «بوز تۋلى بايعوزى», «بايعوزىنىڭ بوز تۋلى قولى» دەيتىن ءسوز تىركەستەرى قازاق قوسىندارىنىڭ اراسىندا ءجيى ەستىلەتىن بولعان», دەپتى اقاڭ ءبىر سوزىندە.
«بايراقتىڭ الدىڭعى بولىگىنىڭ ەكى بۇرىشى قيىلعان» دەدىك جوعارىدا. وسىعان قاتىستى جانە جالپى بايراق جايلى مىناداي تاماشا, قىزىق اڭگىمەنى كەزىندە ونەرتانۋشى, پۋبليتسيست ەرلان تولەۋتايدىڭ جازباسىنان كەزدەستىرگەنبىز. سونى جەلىسىن ۇزبەي تولىق بەرگەندى ءجون كورەمىز. «بۇل تۋ ول كەزدەگى اعادىر اۋدانى, ورتاۋ اۋىلىنىڭ (بۇرىنعى جاڭاارقا اۋدانى, ورتاۋ اۋىلى) تۇرعىنى سالامات ناعاشىمدا ساقتالىپ كەلدى. 1992 جىلى اعادىر اۋدانىنىڭ ايىرتاۋ دەگەن (قازىرگى شەت اۋدانى) جەرىندە اعىباي باتىردىڭ 190 جىلدىق تويى ءوتتى. سول تويدا وسى تۋ تۇڭعىش رەت ارنايى كوتەرىلدى. تۋ ارۋاقتانىپ, دۇرىلدەپ تۇردى. مەن تۋدىڭ تۇبىندە وتىر ەدىم, شوتا ءۋاليحانوۆ باستاعان الماتىدان كەلگەن ءبىر توپ زيالى ازاماتتار ءوتىپ بارا جاتىپ, بۇرىلىپ كەلدى. شوتا ءۋاليحانوۆ جەلبىرەپ تۇرعان تۋعا تاڭىرقاپ قاراپ تۇردى دا: «بۇل كىمنىڭ تۋى», دەدى. مەن: «تاراقتى بايعوزى باتىردىكى», دەدىم. «پاي-پاي!», دەدى شوتا اعا, ءسويتتى دە قاسىنداعى جازۋشىلارعا بىردەڭە دەپ كەتتى (قازىر ەسىمدە جوق). سوسىن ماعان بۇرىلدى دا: ء«سىز كىم بولاسىز؟» دەدى مەنى بالاسىنباي ء«سىز» دەپ سويلەپ. «جيەنىمىن» – دەدىم. ءسال ويلانىپ تۇردى دا: «كوردىڭىز بە, بۇل كىسى مەنىڭ ابىلاي باباممەن بىرگە ءجۇرىپ, قالماقپەن سوعىسقان. ەندى ولاردىڭ ۇرپاعى – ەكەۋمىز مىنا تۋ تۇبىندە تۇرمىز. بۇل تەگىن ەمەس, ءبىزدى بابالاردىڭ ارۋاعى كەزدەستىرىپ تۇر» دەدى. سوسىن تۋعا قاراپ اڭىرىپ, ءبىراز تۇردى دا, سەرىكتەرىن باستاپ كەتە باردى.
بۇل تۋدان باسقا بايعوزى باتىردىڭ قىلىشى مەن تۇمارى بولعان. ول جاڭاارقا اۋدانى, بايدالى بي اۋىلىندا مەنىڭ تۋعان ناعاشىم راقىش ابدىشەۆتىڭ شاڭىراعىندا ساقتالىپ كەلگەن. تۇمار تازا كۇمىستەن, بۇراندالى (رەزباسى بار) اشىلىپ جابىلاتىن بولعان. بۇل بۇيىمدار كەيىن جوعالىپ كەتتى. ال اعىبايدىڭ شەشەسى قويسانانىڭ بەيىتى شەت اۋدانى, قارمىس دەگەن جەردە قاراۋسىز جاتىر (كەيىن كوتەرمەسە). ناعاشى شەشەم بيبىگۇل قالماعانبەتقىزىنىڭ ايتۋىنشا, قويسانا اكەسى بايعوزىعا تارتقان سۇيەكتى, الىپ ايەل بولىپتى. اعىباي اكەسى قوڭىربايدان جاس قالىپتى. شيەتتەي بالاسىمەن كەدەيشىلىك كورگەن قويسانا قوڭىربايدىڭ اعايىندارىنىڭ قوتاندا جاتقان قويىن قولتىعىنا قىسا سالىپ كەتە بەرەدى ەكەن. قويىن بەرگىسى كەلمەي قارسىلىق كورسەتكەن شۇبىرتپالىلارعا: «سەندەر قوي جەپ وتىرعاندا مەنىڭ اعىبايىم اش وتىرا ما» – دەپ يتەرىپ تاستاپ, قويدى كوتەرىپ جۇرە بەرەدى ەكەن. اعايىندارى دانەڭە دەي الماي قالادى ەكەن. سونداي قايراتتى, بەتتى ايەل بولعان دەيدى قويسانا. «الىپ انادان تۋادى» دەگەن وسى دا! ال مىنا تۋدى اقاڭ سالامات ناعاشىمنىڭ قولىنان الىپ, رەستاۆراتسيا جاساتىپ, ەلورداداعى مۋزەيگە وتكىزدى. كەزىندە بۇل تۋ ۇزىنى ءبىر قۇلاش, ەنى جارتى قۇلاش الىپ تۋ بولعان ەكەن. ايەلدەر بوسانا الماي, قينالعان كەزدە شەتىنەن جىرتىپ الىپ, ىرىمدايدى ەكەن. سودان شەتتەرى جىرىمدالعان, ۇلى دەنەسىن قالماقتىڭ وعى شۇرىق-شۇرىق تەسكەن كونە تۋ بولاتىن…
سوندىقتان بۇل تۋ تەگىن تۋ ەمەس! مۇنى كوتەرگەن بايعوزى دا وڭاي ەمەس. تەگىن باتىر تۋ كوتەرمەيدى».
