پارلامەنت “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” ارناۋلى بەتى

دەپۋتاتتىق ساۋال  –  ەل مۇددەسى سوندىقتان وعان سەرگەك قاراۋ قاجەت ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ وڭىرلەردى جان-جاقتى دامىتۋ, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاس­تىرۋ جانە ونى ءارى قاراي جەتىلدىرە ءتۇسۋ باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلۋدا. ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنىڭ گەوگرافيالىق, تابي­عي-كليماتتىق, دەموگرافيالىق جاعدايلارى ءارتۇرلى. وسىعان بايلانىستى ولاردىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق  دامۋى دا ءارتۇرلى دەڭگەيدە بولىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا “وڭىرلەردىڭ دامۋى – ەلدىڭ دامۋى, ەل­دىڭ ەكونوميكالىق دامۋى – وڭىرلەردىڭ ءبا­سە­كەگە قابىلەتتىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى, جاڭا وڭىرلىك ساياسات – 2020 ستراتەگيالىق جوس­پا­رى­نىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى ەكەندىگى” باسا اي­تىل­دى. پرەزيدەنت جولداۋىندا جاڭا وڭىرلىك ساياساتقا باسىمدىق بەرىلدى, ول وڭىرلەردىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ ۇيلەسىمدى جانە ءتيىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. ال, وڭىرلەردە مەملەكەتتىك ساياساتتى جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ مەن ونىڭ ءتيىمدى ىسكە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋ وڭاي شارۋا بولمايتىنى انىق. وڭىرلەردى دامىتۋدا دەپۋتاتتىق ساۋالدار­دىڭ الاتىن ورنى  ەرەكشە. دەپۋتاتتىق ساۋال – دەپۋتاتتىڭ مەم­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا, ولار باسقارىپ وتىرعان ورگاننىڭ نەمەسە لا­ۋا­زىمدى تۇلعانىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن ءما­سەلەلەر جونىندە نەگىزدەلگەن تۇسىنىكتەمە بەرۋىن نەمەسە ءوز كوز­قارا­سىن بايانداۋىن رەسمي سۇراعان تالابى, ياعني ساۋالدار دەپۋتاتتاردىڭ ءوڭىر­لەر­دەگى شەشىمىن تاپپاي جاتقان پرو­بلە­مالاردى, سايلاۋشى­لاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, ۇسىنىس- پىكىرلەرىن بيلىك الدىنا كوتەرىپ, ولاردىڭ حالىققا ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلدانۋىنا ىقپال ەتەتىن قۇرالى. بۇل – ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق ۇردىستەردىڭ دامۋىنىڭ كورىنىسى. سوندىقتان دا, پارلامەنت سەناتىنىڭ جانىنان قۇرىلعان ء“وڭىر” دەپۋتاتتىق توبى پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ 2009 جىلى وڭىرلىك دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كوتەرىلگەن دەپۋ­تاتتىق ساۋالداردىڭ مەملەكەتتىك ورگان­داردا قارالۋى ناتيجەلەرى تۋرالى ماسەلەنى ارنايى قارادى. وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋالداردى تالداۋدىڭ ماقساتى ساۋالداردىڭ وڭىرلەردى دامىتۋداعى ءرولى مەن ىقپالىن انىقتاپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى تالداۋدىڭ مىندەتتەرى مىنالار بولدى: - 2009 جىلى سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ ساۋالدارىنىڭ جالپى سيپاتتاماسى مەن ء“وڭىر” دەپۋتاتتىق توبى مۇشەلەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋال­دارى جانە ولاردىڭ وڭىرلەردىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپالى مەن تيىمدىلىگى; - دەپۋتاتتاردىڭ ساۋالدارىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ قاراۋ ناتيجەلەرىن زەرتتەۋ; - دەپۋتاتتاردىڭ  مەملەكەتتىك ورگاندار­دىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا ساۋال جولداۋ قۇقىعىنىڭ, قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ىسكە اسىرۋدى جەتىلدىرۋ; - دەپۋتاتتىق ساۋالدارمەن جۇمىس ىستەۋدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان تۇجىرىمدار مەن ۇسىنىستاردى قالىپتاستىرۋ. جۇرگىزىلگەن تالداۋ بارىسىندا دەپۋتاتتىق ساۋالداردى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاراۋى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىندىگى انىقتالدى. 2009 جىلى سەنات دەپۋتاتتارى مەملەكەتتىك ورگاندارعا 169 دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. ولاردىڭ ىشىندە, 137 ساۋال نەمەسە جالپى ساۋال­دار سانىنىڭ 81 پايىزى وڭىرلىك دامۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا جولدانعان. ءوز ساۋالدا­رىندا دەپۋتاتتار وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق دامۋىنىڭ پەرسپەكتيۆالىق ءما­سەلەلەرىن, سون­داي-اق شەشۋى ورتالىق مەم­لەكەتتىك ورگان­دارعا بايلانىس­تى اعىم­دىق سي­پات­تا­عى وزەكتى پرو­بلە­مالاردى كو­تەرگەن.             ء“وڭىر” دەپۋ­تاتتىق توبى ءمۇ­شەلەرىنىڭ قاتى­سۋىمەن 142 دە­پۋتاتتىق ساۋال, ياعني ولاردىڭ جال­پى سانىنىڭ 84 پايىزى جا­سالدى. دەپۋتاتتىق سا­ۋال­داردىڭ كوپ­شىلىگى – 137-ءسى (81 پايىز) پرەمەر-مينيسترگە, 26-سى (15 پايىز) ۇكىمەت ءمۇ­شە­لەرىنە, 1 پايىزى ۇلتتىق بانكتىڭ ءتو­را­ع­ا­سىنا, 2 پايىزى باس پروكۋرورعا, 1 پايىزى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا جولداندى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالداردى قاراۋ ناتيجەلەرىنە ساندىق تالداۋ 2009 جىلى جاريا ەتىلگەن 169 دەپۋتاتتىق ساۋالدىڭ ىشىندە قاناعاتتاندىرىلعان دەپۋ­تاتتىق ساۋالدىڭ سانى 78 (46 پايىز) قۇرايتى­نىن, 21 ساۋال (12 پايىز) جارتىلاي قاناعاتتان­دىرىلعانىن, 37 ساۋال (22 پايىز) قاناعاتتان­دىرىلماعاندىعىن, 10 ساۋال (6 پايىز) كەيىنگە  قالدىرىلعانىن,  23 ساۋال (14 پايىز) قارالۋ ۇستىندە ەكەنىن كورسەتتى. 136 ساۋال (80 پايىز) تولىق قارالىپ قاناعاتتاندىرىلدى, جارتىلاي قاناعاتتاندىرىلدى نەمەسە قاناعاتتاندى­رىلمادى, 33 دەپۋتاتتىق ساۋال (20 پايىز) ودان ءارى باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى (كەيىنگە قالدى­رىلدى نەمەسە قارالىپ جاتىر). 11 دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا جاۋاپ (6 پايىز) زاڭمەن بەلگىلەنگەن مەرزىمى وتكەننەن كەيىن بەرىلدى. دەپۋتاتتىق ساۋالداردى قاراۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ساۋالداردىڭ نەعۇرلىم قاناعاتتان­دىرىلعاندارى مادەنيەت, تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جانە پايدالانۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ءبىلىم بەرۋ, كولىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىن سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ساۋالدار بولدى. جارتىلاي قاناعاتتاندىرىلعان دەپۋتاتتىق ساۋالداردىڭ باسىم بولىگى كوممۋنالدىق مەنشىك جانە جەر قاتىناستارىن رەتتەۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان. سونىمەن قاتار, جەر قاتىناستارىن رەتتەۋ, ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى مەن كوممۋنالدىق مەنشىك ماسەلەلەرى بويىنشا ساۋالداردىڭ باسىم كوپشىلىگى  قاناعاتتاندى­رىلماعان. جانە دە كوممۋنالدىق مەنشىك ماسەلەلەرى بويىنشا قاناعاتتاندىرىلعان ساۋالدارعا قاراعاندا قاناعاتتاندىرىلماعان ساۋالدار كوپ ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل وسى اتالعان سالالاردا ءالى دە شەشىمىن تاپپاي جاتقان ماسەلەلەردىڭ بار ەكەندىگىن ايعاقتايدى. كەيىنگە قالدىرىلعان دەپۋتاتتىق ساۋالدار­دىڭ نەعۇرلىم كوپ سانى جىلۋ جانە ەلەكتر جەلىلەرىن سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان. قارالۋ ۇستىندە تۇرعان دەپۋتاتتىق ساۋالدار تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارى, تابيعات پايدالانۋ, سونىمەن قاتار كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جانە ينۆەستيتسيالىق كليماتتى دامىتۋعا ارنالعان ماسەلەلەر بولىپ وتىر. وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا بايلانىستى ەڭ كوپ دەپۋتاتتىق ساۋالدار الماتى قالاسى مەن اقمولا, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ ەنشىسىندە. دەپۋتاتتىق ساۋالداردا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ۇكىمەت تاراپىنان ىجداعاتتىلىقپەن زەردەلەنىپ, كوپتەگەن ۇسىنىستار قولداۋ تاۋىپ, ىسكە اسىرىلۋدا. دەپۋتاتتار مەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدارىنىڭ ناتيجەسىندە 2009 جىلى وڭىرلەردى دامىتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, جاڭا جوبالار ىسكە اسىرىلىپ, جۇزدەگەن الەۋمەتتىك, كوممۋنالدىق وبەكتىلەر, اۋىز سۋ جۇيەلەرى, ەلەكتر جەلىلەرى جاڭادان سالىنىپ, “جول كارتاسى - 2009” باعدارلاماسى بويىنشا مىڭداعان نىساندارعا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا جاۋاپتاردىڭ ساپاسى نەگىزىنەن زاڭ تالاپتارىنا ساي تولىققاندى بولىپ كەلەدى. الايدا, جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن بىرقاتار ماسەلەلەر دە بار. مىسالى,  دەپۋتات­تىق ساۋالدار بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار قولداناتىن شارالار تيىمدىلىگىنىڭ جەتىسپەۋ­شىلىگى. مىسالى, سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ 2009 جىلى جانار-جاعارماي باعاسىن ارزانداتۋعا باعىتتالعان شارالار قولدانۋ تۋرالى ساۋالدارى ۇكىمەت تاراپىنان تولىق شەشىمىن تاپپادى. قولدانىلعان شارالاردىڭ جەتكىلىكسىز بولۋىنا بايلانىستى بۇل  ماسەلە 2009 جىلعى 13 قاراشادا مەملەكەت باسشىسىمەن “تىكەلەي جەلى” ۋاقىتىندا جاريا ەتىلدى جانە سودان كەيىن عانا وڭ شەشىمىن تاپتى. وسى سياقتى رەسپۋب­ليكاداعى كوكتەمگى-ەگىس جانە ەگىن جيناۋ جۇمىس­تارىن نەسيەلەۋ كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن بەرىلەتىن نەسيە پايىزىن تومەندەتۋ تۋرالى, تاعى باسقا دەپۋتاتتىق ساۋالدار دا ءوز شەشىمدەرىن تولىق تاپپاي كەلەدى. دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا بەرىلگەن ارالىق جاۋاپتاردى تالداۋ ساۋالدار بويىنشا ودان ءارى تۇپكىلىكتى اقپارات بەرۋگە باقىلاۋ جاساۋدىڭ جاي-كۇيى دە جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىندىگىن كورسەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تۇپكىلىكتى جاۋاپتارىنسىز ساۋالداردىڭ باقى­لاۋدان الىپ تاستالاتىن جاعدايلارى دا ورىن الۋدا. مىسالى, “راپستى ەكسپورتقا وتكىزۋگە رۇقسات بەرۋ تۋرالى” دەپۋتاتتىق ساۋال بويىنشا ۇكىمەت مايلى داقىلدار ەكسپورتىنا تىيىم سالۋدى الىپ تاستاۋدى كوزدەيتىن قاۋلى جوبا­سىن ەنگىزدى دەگەن حابارلاما جاساۋمەن عانا شەكتەلەگەن. الايدا, ۇكىمەتتىڭ وسى ماسەلە بويىنشا تۇپكىلىكتى شەشىمى تۋرالى اقپارات بەرىلمەگەن. وسىعان بايلانىستى قولدانىلعان شارالار­دىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى حابارلامانى دەپۋتات­تىق ساۋالعا تۇپكىلىكتى جاۋاپ دەپ ەسەپتەۋ قاجەت. مۇنداي جاۋاپ نەعۇرلىم كەش مەرزىمگە سوزىلاتىن جاعدايلاردا, دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا جاۋاپتار وسىعان ءتيىستى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قولدانىلعان شارالاردىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى قوسىمشا حابارلانادى دەپ كورسەتۋ قاجەت. جەكەلەگەن سالا ساناتتارى بويىنشا دەپۋ­تات­تىق ساۋالداردى تالداۋ ساۋالداردىڭ ەڭ كوپ سانى  اگرارلىق سەكتور,  كولىكتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىن سالۋ جانە پايدالانۋ; ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ; الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جانە حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا جاردەمدەسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جاسالعانىن انىقتادى. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا اتالعان ساناتتار بويىنشا, سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن پارلامەنتتىك تىڭداۋلار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدانۋى مۇمكىن لاۋازىمدى ادامدار توبىنا بايلانىستى قۇقىق­تىق اسپەكتىلەردى تالداۋ مىنالاردى كورسەتتى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 27-بابىنا سايكەس دەپۋتاتتىق ساۋال مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى ادامدا­رىنا دەپۋتاتتىڭ تالابى دەگەندى بىلدىرەدى. سونداي-اق, وسى باپتا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدانا الاتىن مەملەكەتتىك ورگاندار لاۋا­زىمدى تۇلعالارىنىڭ توبى ايقىندالعان. الاي­دا, 1995 جىلى وسى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قا­بىلدانعان كەزدەن باستاپ, لاۋازىمدى تۇلعالارى اتالعان تىزبەگە ەنبەي قالعان بىرقاتار مەملە­كەتتىك ورگاندار قۇرىلدى. ولار: ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسقا قارسى كۇرەس جونىندەگى اگەنتتىگى (قارجى پوليتسياسى), قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگى, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىگى. وسىعان بايلانىستى “قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتات­تارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭعا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداناتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى توبىن كەڭەيتۋ بولىگىندە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزگەن ورىندى بولادى دەپ سانايمىز. وڭىرلىك دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ 2009 جىلعى دەپۋتاتتىق ساۋالدارى مەملەكەت ورگاندارىندا قارالۋ ناتيجەلەرى مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە باسىلىپ, تالداۋ كىتاپشا بولىپ شىعارىلىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا تاراتىلدى. دەپۋتاتتىق ساۋالداردى مەملەكەتتىك ورگانداردا قارالۋ ناتيجەلەرىن تالداۋ پارلامەنت سەناتىندا ءبىرىنشى رەت جۇرگىزىلىپ وتىر. كەلەشەكتە وسىنداي تالداۋ جىل سايىن ءوزىنىڭ جالعاسىن تابادى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان, دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا سەرگەك جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ – لاۋازىمدى تۇلعالارعا سىن. قۋانىش ايتاحانوۆ, سەنات دەپۋتاتى.