دارحان قىدىرالى,
«ەگەمەن قازاقستان» اق
باسقارما توراعاسى:
ەلورداداعى زيالى قاۋىم, ءبىزدىڭ شاقىرۋىمىزدى قابىلداپ, وسىندا كەلگەندەرىڭىز ءۇشىن بارشاڭىزعا شىنايى العىس بىلدىرەمىن. بۇگىنگى جيىنىمىزدا «بۋىرقانعان بۇلا جىر» اتتى انتولوگيانىڭ تۇساۋى كەسىلەدى, بۇل كىتاپقا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە بۇرىن جۇمىس ىستەگەن, قازىر قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن جاس اقىنداردىڭ جىرلارى ەندى, سول اۆتورلار جانە ەلوردامىزداعى جاس اقىندار وسىندا قاتىسىپ وتىر. بۇگىنگى وتىرىسىمىزدىڭ تاقىرىبى «زيالى دەگەنىمىز كىم؟ جاڭا قازاقستان قوعامىندا زيالى قانداي بولۋعا ءتيىس, ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قانداي قالىپتاستىرامىز؟ ءبىز ءۇشىن زيالى دەگەنىمىز پاراساتتى تۇلعا ما؟ ونىڭ ۇلت الدىندا پارىزى بار ما؟» دەگەن توڭىرەكتە بولماق. وسى ماڭىزدى ساۋالدار اينالاسىندا وي وربىتسەك, اقىلداسساق, كەڭەسە وتىرساق.
تولەن ابدىك,
جازۋشى:
قوعامدا كوپ دۇنيەنى دەرەۋ وزگەرتۋگە بولعانىمەن, سانا وتە باياۋ داميدى.
شىڭعىس حاندى كوككە كوتەرەمىز. ونىڭ تاريحي تۇلعا ەكەنىنە داۋ جوق. بىراق ورتاعاسىرلىق تۇسىنىكپەن ءومىر سۇرە المايمىز عوي. بۇگىنگى وركەنيەتپەن ءومىر سۇرەمىز. اگرەسسيانى قولدايتىن بولساڭ, ەرتەڭ اگرەسسورلار ءبىزدى دە باسىپ الۋى مۇمكىن. سونى قولداۋىمىز كەرەك پە؟!
وسى ماسەلەلەرگە جاستار جاعى اباي بولسا ەكەن. جاستىقتا ادام البىرت بولادى. بىراق بىرتە-بىرتە سابىر جەڭۋى كەرەك. سەبەبى زامان وزگەرگەن, قۇندىلىقتار دا وزگەرە باستايدى. بىزدە قۇندىلىقتار جۇيەسى تولىق جاسالماي جاتىر. نەنى جاقسى كورۋ كەرەك, نەنى جاقسى كورمەۋ كەرەك دەگەن ەڭ قيىن ماسەلە بولىپ شىقتى.
قازىر شىندىعىن ايتۋىمىز كەرەك, تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جاڭا ءبىر داۋىرگە قادام باستىق. قوعامنىڭ ساياسي رەجىمى كونستيتۋتسياعا بايلانىستى قالىپتاسۋعا ءتيىس.
1994 جىلى پرەزيدەنتكە كومەكشى بولىپ كەلدىم. قىتايدان ءىسساپاردان كەلگەم. شاقىرعانعا بارسام, پرەزيدەنت قولىمدى الىپ, «ماعان كومەكشى بولىپ كەلسەڭىز قايتەدى؟», دەيدى. نە ايتارىمدى بىلمەي قالدىم. ساسقانىمنان «تاسماعامبەتوۆ بار ەمەس پە؟» دەپپىن. «ماعان ينتەلليگەنتسيامەن بايلانىس جونىندەگى كومەكشى قاجەت» دەدى. سونىمەن كومەكشى بولىپ كەلدىم. ءبىز ول كەزدە ءبىر-اق زاتتان قورىقتىق. رەسەيدىڭ ىقپالى, ارامىزداعى ورىستاردىڭ سانى وتە كوپ بولدى. ولار قارسى, ءوزىمىزدىڭ قازاق باۋىرلارىمىز بار ولارعا قوسىلىپ العان. سولارمەن كۇرەستە ءبىر ادام كەرەك دەپ ويلادىق. ءبىر ادامنىڭ توڭىرەگىنە جينالۋىمىز كەرەك, ونسىز تاۋەلسىزدىكتەن ايرىلىپ قالامىز دەپ بىلدىك. سويتە ءجۇرىپ جۇيەنىڭ قالاي وزگەرگەنىن بىلمەي قالدىق.
ءبىز كونستيتۋتسيامەن ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك. سونداعى زاڭداردى ورىنداۋعا ءتيىسپىز. سوندا عانا ەلىمىز ىلگەرى جىلجيدى دەپ ويلايمىن. زيالىلىقتىڭ وزىق ۇلگىسىن الاش ارىستارىنىڭ ءومىر جولى مەن ۇلتقا ەتكەن قىزمەتىنەن كورەمىز. ولار ەلىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن بوستاندىعىن بارىنەن بيىك قويا بىلگەن تۇلعالار بولدى. الاشتىقتاردىڭ ەڭ الدىمەن ساناسى ازات بولدى.
ابايدى وقىپ وتىرساڭىز, بۇكىل شىعارماشىلىعىندا قازاققا ەڭ كەرەك نارسە – عىلىمدى مىڭ رەت قايتالايتىن شىعار. ويتكەنى قازاقتا عىلىم جوق ەدى. تەحنوكرات دەپ كەيدە بىرەۋدى قورقىتۋ ءۇشىن ايتاتىن سياقتى. عىلىمنىڭ ارقاسىندا جاپونيا الەمگە ۇلگى بولۋدا. بىزگە دە دامۋ قاجەت. عىلىم, تەحنيكا كەرەك. ال ودان قورقىپ, رۋحانياتقا قارسى قويۋعا بولمايدى. سوندىقتان مەنىڭ ايتارىم, ينتەلليگەنتسيا بۇگىنگى زاماننىڭ ادامى بولۋى كەرەك. كەيبىر ادامدارمەن سويلەسسەڭ ورتا عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى.
ءبىز قازىر الەمدىك دامۋ مەن وركەنيەتتىڭ ورتاسىندا تۇرمىز. اعىلشىنداردىڭ تىلىنە جىلىنا 25 پايىز ءسوز قوسىلادى ەكەن. تەرميندەر عوي. ءتىل داميدى. دامۋ كەرەك. ونسىز بولمايدى. ۆاگون دەگەن ءسوزدى «باگون» دەپ جازايىق دەيتىندەر بار. ينستيتۋتتى ء«ىنستيتۋت» دەپ. قورقاتىن ەشتەڭە جوق. ۆ ءارپى قازاقتا بولعان جوق ەمەس, بار. كەتىپ جاتىر دەگەندى اۋىزشا كەتىۆاتىر دەيدى. ازەربايجاندار وتاندى ۆاتان دەيدى. ەندەشە, ءبارى بار بىزدە. بۇگىنگى زامان ادامى بولۋىمىز كەرەك.
عالىم جايلىباي,
اقىن:
كىتاپ تۋرالى ايتساق, بۇل ۇلكەن جوبا دەپ ايتۋعا بولادى. بىرگە ءجۇرىپ كۇنى ەرتەڭ قازاقتىڭ ۇلكەن اقىندارىنا اينالاتىن ورتا بۋىنعا كوشە باستاعان اقىنداردىڭ جيناعى قۇتتى بولسىن. اقىندىقتى ورتا تاربيەلەيدى. بەلينيسكي:«پۋشكيننىڭ قاسىندا دا وسىندا ۇلكەن اقىندار بولدى, ول دەلۆيك, بوگدانوۆسكي سياقتى اقىنداردىڭ ورتاسىنان شىقتى» دەيدى عوي.
بۇگىنگى تاقىرىپ «زيالى قاۋىم دەگەن كىم؟» دەگەن ءسوز توڭىرەگىندە بولىپ وتىر عوي, ەندەشە, زيالى دەگەن موينىنا گالستۋك تاعىپ العان ادام با؟ شەنەۋنىك پە, اقىن-جازۋشى, ونەر ادامى ما؟ وسىعان وي جۇگىرتۋ كەرەك. مەن زيالى قاۋىمدى ەلدىڭ ىشىنەن كورەمىن. سولار ەل ىشىندە تەنتەگىن تيىپ, جەسىرىن قاڭعىتپاي وتىراتىن. ءبىز سولاردى كورىپ وستىك. ماسەلەن, اناۋ ۇيعىر اۋدانىندا ىزعاربەك دەگەن اقساقال بار, بىرنەشە اۋداندى باسقارعان. قاشان بارساڭ, رۋىڭدى, ەلىڭدى سۇراماي قارسى الىپ جاتادى. ول كىسى قازىر سول جەردەگى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك جاعدايلاردى تەزگە سالىپ وتىر. ال مىنا باياناۋىلدا قوراباي شاكىروۆ دەگەن كىسى بار, تولەن اعا ول كىسىنى جاقسى بىلەدى. ول كىسىمەن سويلەسىپ, ارالاسساڭىز, جانىڭىز ارايعا شومىلىپ قايتاسىز. ال سولتۇستىك قازاقستاندا جومارت وماروۆ دەيتىن كاسىپكەر جىگىت كۇللى قازاقستانداعى مادەنيەتتىڭ, قالا بەردى جازۋشىلار وداعىنىڭ اتقاراتىن جۇمىستارىن جالعىز ءوزى اتقارىپ ءجۇر. ەل دە, جاستار دا سونداي ازاماتتاردىڭ سوڭىنا ەرەدى. جاڭا قازاقستان يدەياسى مەن جولداۋدى جۇرت جاقسى قابىلدادى, بىراق جۇرت ەرتەسى ويانعاندا-اق جاڭا قازاقستاندى كورگىسى كەلەدى. ول مۇمكىن بە؟ ول ءۇشىن وسىندا وتىرعان ءار ادام ەڭبەك ەتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. قازىر ءبىزدىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسۋىمىزدىڭ قاجەتتى ءساتى ەندى باستالدى. جۇمەكەن اقىن «سارايلارعا ەسىك جاساپ ءجۇرمىز ءبىز, سابيلەرگە بەسىك جاساپ ءجۇرمىز ءبىز» دەيتىن ولەڭى بار ەدى عوي, سول ۋاقىت ەندى كەلدى. مەن قاراعاندى لاگەرى تۋرالى كىتاپ جازدىم, بيىل ون التى تىلگە اۋدارىلدى, جاقىندا تۇساۋكەسەرى بولادى. سوعان بايلانىستى كوپ دۇنيە وقىدىم. شەتەلدىكتەردىڭ ءبىزدىڭ حالىققا دەگەن ريزاشىلىعى كوپ ەكەنىن, ولاردىڭ ءبىزدى ادال, شىنايى حالىق رەتىندە باعالايتىنىن سەزىندىم. وسى قاسيەتتەردى جوعالتىپ الماي, جەتىلدىرە ءتۇسۋ كەرەك.
ماقپال مىسا,
ءماجىلىس دەپۋتاتى:
اعالاردىڭ الەمدىك وركەنيەتتەن وي ءتۇيىپ ايتىپ جاتقانى ءبىزدى ويلاندىرادى. ءبىزدىڭ حالقىمىز تاريحىندا زيالىلىقتىڭ ءتورت كەزەڭى بار. سوناۋ 1850 مەن 1905 جىلدار ارالىعىنداعى ىبىراي التىنسارين, شوقان ءۋاليحانوۆ, اباي ءبىرىنشى كەزەندى تۇيىندەيدى. ودان كەيىن ءاليحان بوكەيحانوۆ باستاعان مۇستافا, مىرجاقىپتار ەكىنشى كەزەڭ بولسا, بۇدان ءارى ءۇشىنشى كەزەڭ دەپ ءبىز مۇحتار اۋەزوۆ, ءىلياس ەسەنبەرلين باستاعان ۇلت زيالىلارىن ايتامىز, ال ءتورتىنشى كەزەڭ دەپ قازىرگى كەزەڭدى ايتۋعا بولادى. بالا كەزىمىزدەن زيالى دەگەن ۇعىمدى جازۋ ونەرىمەن بايلانىستىرىپ كەلدىك, بۇل جاسىرىن ەمەس. قولىنا قالام ۇستاعان ادام سەرت بەرەدى. ۇلتقا قىزمەت ەتەمىن دەگەن ۇستانىممەن ءومىر سۇرەدى. سوعان قاراعاندا ءبىزدىڭ قازىرگى ۇستانىمىمىز دۇرىس دەپ ويلايمىن. تەك قانا مادەنيەتتىڭ, رۋحانياتتىڭ جانىندا جۇرگەن ازاماتتاردى زيالى دەپ اتاعان ادىلەتتى شىعار. ءبىز قازىر ەل ارالاپ ءجۇرمىز, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ دامۋ ۇردىسىندە ۇلتقا قىزمەت ەتەتىن ازاماتتاردىڭ بار ەكەنى قۋانتادى. ءبىر مىسال, الماتى وبلىسىنداعى قاراپايىم ءبىر ازامات ۇلتقا قىزمەت كورسەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ ءجۇر. ءتىپتى ول تەنتەگى كوپ اۋىلدى قازىر اقساقالدارى باتا بەرىپ, بەرەكەسى ۇيىسقان اۋىلعا اينالدىردى. قىزدارعا تسەح, ۇلدارعا ەڭبەك كابينەتىن اشىپ بەرگەن. قالادا نە بار, سول اۋىلدا ءبارى بار. وسىنداي ازاماتتار ءار اۋىلدا بار دەپ ويلايمىن.
ماكسيم روجين,
حالىقارالىق قازاق ءتىلى قوعامىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى:
وسى ۋاقىتقا دەيىن قالىپتاسقان ءبىراز تۇسىنىكتەردىڭ وزگەرىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى قازىر. بۇگىنگە دەيىن قازاق ءتىلى قوعامى زەينەت جاسىنا جەتكەن ازاماتتاردىڭ ۇجىمى رەتىندە قابىلدانعان ەدى. قازىر كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جاستاردى جيناۋعا تىرىسۋدامىز. جاستار تولەن اعا سەكىلدى زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كوبىرەك كەزدەسۋ كەرەك ەكەنىن كورىپ وتىرمىن. ەلدىك, وتانسۇيگىشتىك قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىراتىن اقپاراتتار سىزدە بار. ينتەلليگەنتسيا ءسوزىنىڭ ءوزىن قاراپ وتىرساق, قوعامدا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى سەزىپ, ءتۇيسىنىپ, حالىققا جەتكىزەتىن ۇلكەن كۇش. جاستار ونىمەن بايلانىسىن ۇزبەۋگە ءتيىس.
قولىمىزعا تيگەن تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ, ۇرپاققا اماناتتاپ, دەموكراتيالىق قوعامعا جول اشۋ تۇر جاستاردىڭ الدىندا. وسى رەتتە كوپشىلىك جاستاردىڭ ۇستازى تيك-توك بولىپ بارادى. سوندىقتان مۇنداي كەزدەسۋلەر تۇراقتى وتسە دەگەن ويدامىز.
اسكەر پيريەۆ,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلى:
بۇگىنگى جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ كوبى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە تۋعاندار نەمەسە ودان كەيىن تۋعاندار سياقتى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەسەك تە, ۋاقىت جىلدام وتۋىنە بايلانىستى بۇل مولشەر قىسقارعانداي كورىنەدى. وسىنداعى جاستارعا قاراپ, سونداي اسەرگە قالىپ وتىرمىن. تولەن اعا مەن «ەگەمەن قازاقستان» جاستارىنىڭ بىرگە وتىرعانىنىڭ ءوزى ءبىراز جايدى اڭعارتادى. الەۋمەتتىك جەلى كۇش الىپ, حايپ قۋشىلار العا وزعان قازىرگى ۋاقىتتا زيالى كىم دەگەنگە ناقتى جاۋاپ بەرۋدىڭ ءوزى قيىن. ءوز ءىسىنىڭ مامانى تانىلىپ, مىڭداعان ادامدى اۋزىنا قاراتقان ادام با, الدە الەۋمەتتىك جەلىدە مىڭداعان, ميلليونداعان وقىرمان, تىڭدارمانى بار بىرەۋ مە؟ بىراق قۇندىلىق ەشقاشان وزگەرمەيدى. جالپى, ادامنىڭ سويلەگەن ءسوزى مەن ىسىنە, كوزقاراسىنا قاراعان ءجون دەپ بىلەمىن. «قاراڭعى قازاق كوگىنە, ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولام» دەيدى عوي سۇلتانماحمۇت. ياعني ادامنىڭ كوزقاراسى جەكە باسى مەن تۋىسقاندارىمەن عانا شەكتەلىپ تۇر ما, الدە ودان اۋقىمدىراق ويلاي الىپ تۇر ما؟ وسىعان بايلانىستى باعالانادى دەگەن ويدامىن. ءبىز بيىك بولۋىمىز ءارى كەڭ ويلاۋىمىز قاجەت.
داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعى نۇر-سۇلتان فيليالىنىڭ باسشىسى:
«جالپى, ەلوردادا قالامگەرلەر سانى 160-قا جەتتى. زيالىلىق جونىندە ايتساق, ينتەلليگەنتسيا دەگەن ءسوزدىڭ قازاقشاسى زيالى دەپ ويلايتىن سياقتىمىز, بىراق ول اركىم ءوز سالاسىن جەتىك بىلەتىن, سونىڭ اقىل-ويىن العا سۇيرەيتىن مامان بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. مەيلى, قاي سالانىڭ وكىلى بولسىن, ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن, مەملەكەتتىڭ ماسەلەسىندە الدىعا شىعىپ, ءوزىنىڭ ويىن, اقىلىن ايتا الاتىن, جۇرتتى سابىرعا شاقىرا الاتىن قاسيەتكە يە, تۇلعالىق قاسيەتى دا بار ادامدى زيالى دەپ ايتۋىمىز كەرەك. كەشەگى قاڭتار وقيعاسىندا دا زيالى قاۋىم نە ىستەپ جاتىر, بۇعىپ جاتىر دەگەن سوزدەر شىقتى. بىراق زيالى بولۋ دەگەن بىردەن بيلىككە قارسى شىعىپ, ميتينگكە شىعۋ ەمەس قوي. الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى بىرەۋدى قارالاۋ, ادامداردى داتتاۋ وڭاي بولدى. كوزى اشىق ازاماتتاردىڭ كورىنەتىن جەرى وسى ءسات, قازىرگى ەلەڭ-الاڭدا تۇرعان كەزىمىز. وزدەرىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنە سەنەتىن ازاماتتاردىڭ ەل ىشىندە بار ەكەنىنە سەنەمىز.
ۇلاربەك نۇرعالىم,
اقىن:
زيالىلىقتى الاش ارىستارىنان, سولاردىڭ توڭىرەگىندەگى ازاماتتاردان ۇيرەنۋىمىز كەرەك ەكەنى راس. سول قيىن-قىستاۋ كەزدە ماقتاۋ مەن ماداقتاۋ كۇتپەي, ءتىپتى سوتتالىپ كەتەتىنىن بىلە تۇرا ەلگە جۇمىس ىستەگەن ارىستار – شىن زيالى. جاڭا ەسكىرەدى, تاريحقا اينالادى, ويتكەنى ۋاقىت زاڭدىلىعى سولاي. دەگەنمەن مىڭجىلدىق, عاسىرلىق ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن يدەولوگيا, يدەيا جالعاسا بەرەدى ەكەن. كەزىندە كينوعا بارعان جازۋشىلار سول سالانى قالاي گۇلدەندىردى, قازىر بۇل قازاققا مۇلدە قاتىسى جوق سياقتى ەلەستەيدى. كەز كەلگەن سالادا قازاق جاستارى ءبىر ارنادا توعىسىپ, توپتاسىپ جۇمىس ىستەيتىن بولسا, مەملەكەتتى گۇلدەندىرەر ەدى. باس بىرىگىپ, كوزقاراستار تۇرعىسىندا ءبىر ماقساتپەن توعىسىپ, جۇمىس ىستەيىك.
دايىنداعاندار
دۇيسەنالى الىماقىن,
جانىبەك ءاليمان,
«Egemen Qazaqstan»
