بالاباقشا ماسەلەسى: الدانعان اتا-انالار اراشا سۇرايدى

الەۋمەتتىك ماسەلە تابيعي ءوسىمدى تەجەيدى

ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ بيىلعى 1 اقپانداعى مالىمەتىنە سايكەس ەلىمىزدە 19 143 243 ادام ءومىر سۇرەدى. جەر اۋماعى 2 725 000 شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتقان مەملەكەت ءۇشىن بۇل كورسەتكىش تىم از ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى جايت. سوندىقتان توعىزىنشى تەرريتوريانى تۇرعىندارمەن تولتىرىپ, زامانا سىنىنا توتەپ بەرۋ ءۇشىن دە ەڭ الدىمەن تابيعي ءوسىمدى نازارعا العان ءجون دەر ەدىك. الايدا تابيعي ءوسىم بولۋى ءۇشىن ادام بالاسىنا قولايلى جاعداي, ساپالى ورتا قاجەت. ءبىز ايتىپ وتىرعان قولايلى جاعداي قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى اۋەلى بالاباقشادان باستالادى. بالاقايلاردى باعاتىن ۇيىمداردا تاپشىلىق بولماسا ءھام ونىڭ قولجەتىمدىلىگى نازارعا الىنسا, ۇرپاق سانى دا ارتا تۇسەر ەدى. الەۋمەتتىڭ اۋەلگى سۇرانىسى وسى.

سوعان قاراماستان بالاباقشا تاپ­شى­لىعى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. اسىرەسە مەملەكەتتىك بالاباقشالاردىڭ سانى ازايىپ بارادى. ال جەكەمەنشىك بالا­باقشانىڭ اقىسىن كەز كەلگەن اتا-انانىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. ارينە, مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىندايتىن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى دا بار. الايدا ونداي بالاباقشالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اۋلاسى تار, سانيتارلىق جاعدايى كۇماندى. ول از دەسەڭىز, ءسات سايىن الەۋمەتتىك جەلىنى دۇرلىكتىرىپ, بالانى ۇرىپ-سوعىپ جاتاتىن تاربيەسىز تاربيەشىلەر تاعى بار. سوندىقتان اتا-انا­نىڭ باسىم بولىگى مەملەكەتتىك بالا­باقشانىڭ بولعانىن قالايدى.

ءبىر قىزىعى, مەملەكەتتىك بالا­باقشالار سالىنادى دەپ بەلگى­لەنگەن جەر ۋچاسكەلەرىنە كەيىن جەكەمەنشىك بالاباقشالار سالىنا باستادى. بۇل جەڭ ۇشىنان جال­عاسقان جەمقورلىق پا, جوق الدە قۇزىرلى ورگانداردىڭ شارا­سىز­دىعى ما؟ ماسەلەن, بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسىندا 1 244 190 ادام تۇرىپ جاتىر. بۇل كورسەت­كىش جىل ساناپ ارتا تۇسپەسە, كەمى­مەي­تىنى انىق. وكىنىشكە قاراي, تۇر­عىن­داردىڭ سانى ارتقانىمەن, الەۋ­مەتتىك نىسانداردىڭ, اسىرەسە مەم­لەكەتتىك بالاباقشالاردىڭ سانى ءتيىستى دەڭگەيدە ارتا قويعان جوق.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل قاڭتاردا وتان­دىق بيزنەس وكىلدەرىمەن كەز­دەسۋى كەزىندە «قاعاز جۇزىندەگى الەۋ­­مەتتىك-ەكونوميكالىق ما­سە­لە مەن ونىڭ قازىرگى شىنا­يى جاع­دايىنىڭ اراسىنداعى ال­شاق­­تىق سىن كوتەرمەيدى», دەگەن بولاتىن. راسىمەن دە, جىل باسىن­داعى «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعا­سىندا وت وسىنداي ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىلدى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ سالدارىنان تۇتانعان بولاتىن. الايدا ودان ساباق الىپ, تۇرعىندار تالابىن ەلەپ-ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق.

جۋىردا ەلوردا تۇرعىندارى وسى ماسەلە بويىنشا بەيبىتشىلىك كوشەسىنىڭ بويىنداعى جانۇيا وتباسى ينستيتۋتىن قولداۋ ورتالىعىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزبەك بولدى. الايدا باستاماشىل توپتىڭ شاقىرتۋىنا قالالىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن باق وكىلدەرى عانا قۇلاق اسقان سەكىلدى. نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەرىك جاكەنوۆتى دە, ەسىل اۋدانىنىڭ اكىمى اسىلبەك ەسەنباەۆتى دا, شاھار اكىمدىگىنە قاراستى «قالالىق جىلجىمايتىن م ۇلىك» شجق, «استاناگەنپلان» نيپي» جشس وكىلدەرىن دە كەزدەستىرە المادىق.

– بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالا­سى­نىڭ اۋماعىندا 430 مەكتەپكە دە­يىنگى ءبىلىم بەرەتىن ۇيىم بار. سونىڭ 99-ى مەملەكەتتىك بالا­باقشا بولسا, 314 بالاباقشا مەم­لەكەتتىك تاپسىرىستى ورىندايدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىستان تىس جۇمىس ىستەيتىن جەكەمەنشىك 326-عا جۋىق بالاباقشا تاعى بار. وسى 430 بالاباقشا باس-اياعى 56 مىڭنان استام بالانى قامتىپ وتىر. ال كەزەكتە تۇرعان 1-6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ جالپى سانى 49 مىڭعا جۋىقتايدى. بۇل كەزەك ءبىر نەمەسە بىرنەشە بالاباقشاعا قاتىستى ەمەس. قالا اۋماعىنداعى جالپى جاعداي بۇل. ەسەسىنە اتا-انا ءبىر بالاباقشانىڭ عانا كەزەگىن كۇتىپ, بوساعان ورىنعا تەلمىرىپ وتىرمايدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بۇگىندە اتا-انا مەكەنجايىنا قاراماستان بالاسىن وزىنە ىڭعايلى كەز كەلگەن مەملەكەتتىك نەمەسە جەكەمەنشىك بالاباقشاعا ورنالاستىرا الادى. بۇرىنعىداي مەكەنجايعا «بايلاپ قويۋ» دەگەن جوق. بۇل اتا-انا ءۇشىن وتە ىڭعايلى. ماسەلەن, ءسىز ءبىر جەردە تۇرىپ, جۇمىستى كەلەسى ءبىر جەردە ىستەيسىز دەلىك. سىزگە بالانى جۇمىستان شىققان سوڭ الىپ كەتۋ ىڭعايلى بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە, بالاڭىزدى مىندەتتى تۇردە ءۇيدىڭ ماڭىنداعى بالاباقشاعا ەمەس, جۇمىس ورنىڭىزدىڭ تۇسىنداعى بالاباقشاعا دە بەرۋىڭىزگە بولادى, – دەدى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى رەناتا ابايقىزى.

مەملەكەتتىك بالاباقشا سالىنۋى كەرەك ەدى...

الايدا ۇلى دالا مەن قا­سىم قايسەنوۆ جانە بۇقار جىراۋ مەن 38-ءشى كوشەلەرىنىڭ بو­يىندا ورنالاسقان «ارناۋ» تۇر­عىن ءۇي ورامىنىڭ, سونداي-اق ونى­مەن كورشىلەس «قامال», «ادال», Nova city, Nura Esil, «الەم» جانە «الان» تۇرعىن ءۇي الاپ­تارىنىڭ تۇرعىندارى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ باسشىلى­عىنان «ارناۋ» تۇرعىن ءۇي ورا­مىنداعى كۆارتالىشىلىك كەڭىستىك قۇرىلىسىنىڭ جوسپارىن قايتا قاراۋدى سۇراپ وتىر. ۇندەۋ جاسا­عانداردىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىن ءۇي ورامىنىڭ ىشىندە سالىستىرمالى تۇردە شاعىن جەر ۋچاسكەسى بار. وندا اكىمدىكتىڭ 2014 جىلعى 11 ناۋرىزداعى №120-364 قاۋلىسىنا سايكەس ارقايسىسى 300 ورىندىق ەكى قاباتتى بالاباقشا سالۋ جوس­پارلانعان ەدى. كوپ ادامدار ءۇشىن بۇل وسى اۋداندا پاتەر ساتىپ الۋدىڭ شەشۋشى فاكتورىنا اينالدى. الايدا الدانىپ قالعان ادامداردىڭ ايتۋىنشا, 7 جىلدان كەيىن قانداي دا ءبىر قوعامدىق تىڭداۋ, تالقىلاۋ, الەۋمەتتىك زەرتتەۋ, ساۋالداما جۇرگىزىلمەستەن اۋدان جوسپارىنا تۇزەتۋ ەنگىزىلىپ (اكىمدىكتىڭ 2021 جىلعى 30 ماۋ­سىمداعى №510-2315 قاۋلىسى), وسى جەر ۋچاسكەسىنىڭ جارتىسىندا 340 ورىندىق ءتورت قاباتتى جەكە­مەنشىك بالاباقشانىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ال بوس تۇرعان ەكىنشى بولىگىندە 1 200 ورىندىق بەس قا­باتتى جەكە مەكتەپ سالۋ جوس­پار­لانعانى بەلگىلى بولدى. دەگەنمەن وسى اۋداندا بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكە­مەسى جوق.

وسىعان بايلانىستى تۇرعىن­دار ەلوردا باسشىلىعىنان اتالعان ۋچاسكەدە جەكەمەنشىك بالاباقشا سالۋدى توقتاتىپ, ول ورىندى مەملەكەت مۇقتاجى رەتىندە مەم­لە­كەتتىك بالاباقشانىڭ قۇرىلىسىنا ارناپ الىپ قويۋدى سۇراپ وتىر. سون­داي-اق جەر ۋچاس­كە­سىنىڭ ەكىنشى جارتىسىنىڭ نىسا­نالى ماقسا­تىن قايتا قاراۋدى جانە جەكە مەك­تەپتىڭ ورنىنا تاعى ءبىر مەملە­كەتتىك بالاباقشا سالۋدى سۇرايدى. ولاي بولماعان جاعدايدا, ۋچاسكەنى ەكىگە بولمەي, ورىن سانى كوپ ءبىر بالاباقشا تۇرعىزۋدى تالاپ ەتۋدە.

جوعارىدا اتالعان اۋداندار مەن تۇرعىن ءۇي ورامدارىندا مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار سانى وتە كوپ. سوندىقتان قولجەتىمدى جەردە بالاباقشالار بولۋعا ءتيىس. جەكەمەنشىك ەمەس, مەملەكەتتىك بالاباقشالار بولعانى دۇرىس. سە­بەبى كوپتەگەن وتباسىنىڭ, اسىرەسە 2 جانە ودان دا كوپ بالا تار­بيەلەنەتىن شاڭىراقتاردىڭ كىرىسى بالاقايلاردى جەكەمەنشىك با­لا­باقشالارعا ورنالاستىرۋعا مۇم­كىندىك بەرمەيدى. ال كەيبىر وتبا­سىلاردىڭ ءتىپتى مەملەكەتتىك دوتا­تسيامەن جەكەمەنشىك بالاباق­شا­لارداعى ورىندار ءۇشىن دە اقى تو­لەۋگە مۇمكىندىگى جوق. شاعىن جەر ۋچاسكەسىندە ءتورت جانە بەس قا­بات­­تى نىساندار تۇرعىزۋ ارەكەتى تۇر­­عىن ءۇي ورامىن ودان سايىن تى­­عىز­داي تۇسەتىنىن دە ۇمىتپاعان ءجون.

«قاراجاتتى قالتامىز كوتەرمەيدى...»

– بۇگىن ءبىز اتا-انا رەتىندە ۇلى دالا داڭعىلىنىڭ, 38-ءشى, بۇ­قار جىراۋ كوشەلەرىنىڭ بويىنا جە­كەمەنشىك بالاباقشا سالدىر­ماۋ ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز. مەم­لەكەتتىك بالاباقشا سالۋعا ارنال­عان جەرگە جەكەمەنشىك بالاباقشا سالىنىپ جاتىر. بۇگىندە بالالارىمىز مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمنىڭ بىردە-بىرىنە بارىپ جۇرگەن جوق. سەبەبى بالانى الىس جەردەگى بالاباقشاعا اپارىپ, الىپ كەلۋ بىزگە قيىنعا تۇسەدى. 2014 جىلى قالالىق اكىمدىك جەر ۋچاسكەسىن بالاباقشا سالۋ ءۇشىن بولگەن بولاتىن. كەيىن, سالىنىپ جاتقان بالاباقشانىڭ مەملەكەتتىك ەمەس, جەكەمەنشىك ەكەنىن ماڭ­داي­شا جازۋدان كورىپ, بىلدىك. ال اۋدانىمىزداعى جەكەمەنشىك بالا­باقشالار قۇنى وتە قىمبات. ونى قالتامىز كوتەرمەيدى. ءبىلىم باس­قارماسىنىڭ وكىلدەرى بولسا, 2017 جىلدان بەرى مەملەكەتتىك بالا­باقشالار سالىنبايتىنىن ايتىپ جاتىر. نەگە سالىنباي جاتىر دەگەن ساۋالىمىزدىڭ جاۋابىن وزدەرى دە بىلمەيدى, – دەدى امانگۇل ەسىمدى انا.

ارينە, ءاربىر اتا-انا ۇرپاق ءوربىتۋ, باسپانا الۋ كەزىندە بالا­سىنىڭ بولاشاعىن ويلايدى. ۇيگە جاقىن بالاباقشا بولسا دەيدى. الايدا پاتەر ساتىپ الار كەزدە ماڭايدا مەملەكەتتىك بالاباقشا بولادى دەپ الدانىپ قالعان جال­عىز جان الماگۇل ەمەس. ەلوردا اۋماعىندا ونداي اتا-انالاردىڭ قاتارى كوپ.

– ءۇش بالا تاربيەلەپ وتىر­عان وتباسىمىز. ءۇشىنشى بالام بالاباقشاعا بارا الماي, ۇيدە وتىر. سەبەبى ەرەسەك ەكى قىزىم­دى اي سايىن 110 مىڭ تەڭگە تولەپ وقىتامىن. ال ءۇشىنشىسىن بالاباق­شاعا بەرۋ ءۇشىن كەم دەگەندە تاعى 50 مىڭ تەڭگە تولەۋىم قاجەت. ونداي قاراجاتتى قالتامىز كوتەرە المايدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ بۇگىنگى جانايقايىمىز مەملەكەتتىك بالا­باقشاعا بايلانىستى بولىپ وتىر. ءبىز ءۇي الار كەزدە «ار­ناۋ», «قامال» تۇرعىن ءۇي كەشەن­دەرىنىڭ اۋماعىندا ءبىر ەمەس, ەكى مەملەكەتتىك بالاباقشا سالىنۋعا ءتيىس ەدى. الايدا جۋىردا وسى مەملەكەتتىك بالاباقشا سالىناتىن ورىنعا جەكەمەنشىك بالاباقشا مەن جەكەمەنشىك مەكتەپ تۇرعىزىلاتىنىن ەستىپ, الدانىپ قالعانىمىزدى انىق ۇعىندىق. ۇكىلەگەن ءۇمىتىمىز ءۇزىلىپ, كوڭىلىمىز سۋ سەپكەندەي باسىلدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ەلوردادا مەكتەپالدى دايارلىق ماسەلەسى ءبىلىم وشاعى قابىرعاسىندا قاراستىرىلماعان. بالاقايلار بالاباقشادا نەمەسە جەكەمەنشىك ۇيىمداردا تاربيە­لەنەدى. سولاي بولا تۇرا, مەملە­كەتتىك بالاباقشالار ماسەلەسى ءالى دە بولسىن شاش ەتەكتەن. جە­كەمەنشىك بالاباقشاعا ورنالاس­تىرا الماعان اتا-انا بالاسىن مەكتەپالدى دايىندىقسىز بىردەن مەكتەپكە بەرۋگە ءماجبۇر, – دەدى ەلۆيرا ەسىمدى انا. 

قازاقتا «بالا – تاپقاندىكى ەمەس, باققاندىكى» دەگەن ءسوز بار. ەندەشە, سول بالا مەملەكەتتىك بالا­­باقشادا تاربيەلەنىپ, مەملەكەت وقىتسا, مەملەكەت قانات­تان­دىرسا, ول ۇرپاق كۇنى ەرتەڭ ەڭ ال­دىمەن ءوزىن ءوسىرىپ جەت­كىزگەن مەم­لەكەت­كە قىزمەت ەتپەي مە؟ ەر­تە­ڭىنە ەلەڭدەگەن ەل وسىنى ەسكەر­­سە, بالالاردى جەكە­مەن­شىككە جاۋ­تاڭداتپاي, ءوزى-اق باعىپ-قاعار ەدى. ازىر­گە بۇل اتا-انا­نىڭ ارمان-قيا­لى عانا. «حا­لىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» وسىعان قۇلاق اسسا دەيمىز.