ماسەلەنىڭ ءمانىسى
ەلىمىزدە بالالاردىڭ 35 پايىزعا جۋىعى كۇنىنە ەكى جانە ودان دا كوپ ساعات ەكرانعا تەلمىرەدى ەكەن. مۇنداي قورىتىندى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى جۇرگىزگەن, 6 851 وقۋشى قاتىسقان كولەمدى زەرتتەۋىنە سۇيەنىپ ايتىلعان. ورتالىق وكىلى جانار قالماقوۆا: «قازاقستانداعى بالالاردىڭ 33,9 پايىزى كۇن سايىن ەكى جانە ودان دا كوپ ساعاتىن ءتۇرلى قۇرىلعىلار ەكرانىنىڭ الدىندا وتكىزەدى. بۇل كورسەتكىش قالالاردا 37,2 پايىزدى, ال اۋىلدىق جەرلەردە 30 پايىزدى قۇراپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان بالا كوپ قيمىلداماي, كوزىنىڭ كورۋ قابىلەتى ناشارلايدى. سوندىقتان بالالاردىڭ تەلەديدار, تەلەفون, كومپيۋتەر نەمەسە پلانشەتتەن ءتۇرلى مۋلتفيلم كورىپ, وسىنداي قۇرىلعىلاردا ويىن ويناۋىن شەكتەۋ كەرەك», دەدى.
ءبىز كوبىنە ۇيدەگى بالالار تەلەفونعا تەلمىرسە, كوزىن قۇرتاتىن بولدى عوي دەپ الاڭدايمىز. جوعارىدا مامان دا سونى تىلگە تيەك ەتىپ تۇر. الايدا ءبىز بايقاي بەرمەيتىن تاعى ءبىر زيانى بار. بۇل – بالا ءتىلىنىڭ كەش دامۋى, كەي جاعدايدا مۇلدەم شىقپاۋى. انەۋكۇنى ءبىر تانىسىمىز بالاسى 3 جاستان اسسا دا ءتىلى شىقپاعانىن, تۋعالى پلانشەتتەن باس الماعانىن ايتتى. اتى-ءجونىن كورسەتۋدى قالاماعان قىزىلوردالىق اتا-انا:
– قىزىم مەكتەپتە وقيدى. پاندەميا باستالعان كەزدە 1-سىنىپقا بارىپ, ەڭ ماڭىزدى ۋاقىتتا قاشىقتان وقىپ قالعاندىقتان, وعان كوپ كوڭىل ءبولدىم. ال 1 جاسار ۇلىمدى كوبىنە تەك تىنىشتاندىرۋدىڭ جولىن ىزدەدىم. ءسويتىپ, جىلاي قالسا, تەلەفون ۇستاتا سالاتىنمىن. كەيىن وزىنە پلانشەت الىپ بەردىك. مۋلتفيلم كورىپ, تىنىش وتىرادى. سوعان ءوزىم دە قاناعاتتاناتىنمىن. قازىر سول ۇلىم ءۇش جاستان استى. ءالى ءتىلى تولىق شىقپادى. سوزدىك قورى – 1 جاسار بالانىكىندەي. «اكەل, بار, بەر, ماما, اكە» دەگەندى عانا بىلەدى. قازاق بولعان سوڭ, قوناق كەلمەي تۇرمايدى. ءبىر كۇنى اۋىلدان ەكى جاستان ەندى اسقان قىزىن ەرتىپ تۋىسىمىز كەلدى. قىزى تاقىلداپ تۇر. تۋىسىمىز «بالاڭ ۇشتەن اسسا دا نەگە سويلەمەيدى؟ پسيحولوگقا اپارساڭشى» دەگەندە ۇستىمنەن سۋىق سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي بولدىم. پسيحولوگ دەسە, ۇركە قارايتىن ادەتىمىز عوي. قوناقتاردى شىعارىپ سالعانىما بىرنەشە كۇن وتسە دە الگى ءسوز ويىمنان كەتپەدى, – دەيدى ەكى بالانىڭ اناسى.
كەيىپكەرىمىز اقىرى پسيحولوگقا بارىپتى. سويتسە, مامان بالانىڭ پلانشەتىن الىپ, نە كورىپ جۇرگەنىنە اناليز جاساپ بولعاننان كەيىن «كەيىپكەرلەرى سويلەمەيتىن مۋلتفيلمدەر كورسە, بالا قالاي سويلەيدى؟ بالادا دا سويلەسۋ داعدىسى جوق. ويتكەنى ونىمەن سىزدەر دە سويلەسپەيسىزدەر. بۇل بالامەن اتا-اناسى مەن لوگوپەد جۇمىس ىستەۋى كەرەك» دەپتى.
قىزمەتى قىمبات لوگوپەد
ءيا, مەكتەپكە دەيىنگى جانە مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ تىلىندەگى كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋمەن لوگوپەد مامان اينالىسادى. الايدا وسى ماماننىڭ قىزمەتى بارلىق بالاعا قولجەتىمدى مە؟ بىزدىڭشە, جوق. لوگوپەد قىزمەتىن ۇسىناتىن ءتۇرلى دامىتۋ ورتالىقتارىنىڭ رەسمي پاراقشالارى مەن جارناما پورتالىنداعى حابارلاندىرۋلار ارقىلى جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كوردىك. لوگوپەد قىزمەتىنىڭ قۇنى ءار قالادا ءارتۇرلى. ماسەلەن, اتىراۋ قالاسىنداعى ءبىر دامىتۋ ورتالىعىندا ءۇش جاستان اسقان بالانىڭ ءتىلىن دامىتاتىن لوگوپەدتىڭ ءبىر كۋرسى 30 مىڭ تەڭگە تۇرادى ەكەن. ءبىر كۋرستا 40 مينۋتتىق 10 ساباق بولادى. ورتالىقتىڭ رەسەپشن قىزمەتكەرى كوپ جاعدايدا بالالارعا ءبىر كۋرس جەتكىلىكسىز بولاتىنىن جەتكىزدى.
ال ەل استاناسىنداعى باعا ءتىپتى قۇبىلمالى. ءبىر جەردە لوگوپەد قىزمەتىن الۋدىڭ قۇنى ءبىر بالاعا ايىنا 70 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, ەندى ءبىر جەردە 25 مىڭ تەڭگە بولادى ەكەن. «نە دەگەن ارزان؟» دەسەك, كۇن سايىن ءبىر ساعات, بىراق قاشىقتان قىزمەت ەتەتىن بولىپ شىقتى. قىزمەتىنە لوگوماسساج ۇيرەتۋ; نەيروجاتتىعۋلار (ديستيبۋليار جانە پروپريوتسەپتسيا); ساۋساق, ءتىل, تىنىس, ت.ب. 30 شاقتى جاتتىعۋ-ويىن; اناعا پسيحو-تەراپيا; نەيروكوررەكتسيا جاتتىعۋلارى; مەديتسينا ماماندارىنا جولداۋ, ۆيتاميندەر ۇسىنۋ كىرەتىن كورىنەدى.
قاي-قايسىسىنا حابارلاسساق تا الدىمەن بالانى كورسەتىپ, كەڭەس الۋدى ۇسىنادى. كونسۋلتاتسيا دا كوبىنە اقىلى. كۋرس مەرزىمى بالانىڭ ءتىل دامۋىنداعى جاعدايعا بايلانىستى بولادى ەكەن. ءبىز ءوزى اۋرۋىمىز اسقىنعاندا عانا دارىگەرگە جۇگىرەتىن حالىقپىز عوي. سوعان سۇيەنسەك, ومىردەگى تاجىريبەگە سالساق, اتا-انالاردىڭ باسىم بولىگى بالاسىنا لوگوپەد كومەگىنىڭ كەرەك ەكەنىن ءۇش, ءتىپتى ءتورت جاستان كەيىن عانا ءتۇسىنىپ جاتادى. بۇل نەمقۇرايدىلىق پا, الدە ۇمىتتەنىپ ءجۇرىپ ۋاقىت جوعالتۋ ما؟
اتا-انانىڭ ءبىلىمى ماڭىزدى
تاجىريبەلى مامان, ەلورداداعى «قارلىعاش» بالاباقشاسىنىڭ لوگوپەدى روزا قىدىربايقىزى بالا دامۋىندا اتا-انانىڭ ءبىلىمى ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى.
– اتا-انا بالا دامۋىنداعى قاراپايىم ەرەكشەلىكتەردى بىلگەنى ءجون. سوندا ول ءوز سابيىنە قانداي ماماننىڭ كومەگى كەرەك ەكەنىن شامالاي الادى. ءسىز جوعارىدا مەنەن «اتا-انا بالاسىنا لوگوپەد كومەگىنىڭ كەرەگىن قالاي, قاشان بىلە الادى؟» دەپ سۇرادىڭىز. ءبىز كەز كەلگەن كەمشىلىكتى, اقاۋدى, اۋرۋدىڭ بەلگىلەرىن نەعۇرلىم ەرتەرەك انىقتاساق, سوعۇرلىم ونى جويۋ, جەڭۋ جەڭىلگە تۇسەدى. سوندىقتان جاڭاعى پروبلەمالىق سۇراققا مامان رەتىندە كەڭەس بەرگىم كەلەدى, مۇنى بالا تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انالار جادىنا توقىپ, ءتىپتى كورنەكى جەرگە شىعارىپ ءىلىپ قويسا دا ارتىق بولمايدى. اتا-انا بالاسىنا لوگوپەد كومەگىنىڭ كەرەگىن ءبىلۋ ءۇشىن تۋعاننان ءۇش جاسقا دەيىنگى سابيدە دىبىستاردىڭ پايدا بولۋ رەتتىلىگىن ءبىلۋى كەرەك. وسى رەتتىلىك بۇزىلعانىن بايقاسا, لوگوپەد قىزمەتىنە جۇگىنگەنى ءجون, – دەيدى ر.قىدىربايقىزى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, 1-2 ايدا نارەستە گۋىلدەپ, داۋىستى دىبىستاردى قوسارلاپ نەمەسە قايتالاپ ايتادى. 2 ايىنان اسقاندا داۋىسسىز دىبىسقا داۋىستى دىبىستاردى قوسادى: «گۋ, حو, عى». 3 ايدا ف, س, ۆ دىبىستارىنا ۇقساس دىبىستار شىعارادى. 3-6 ايدا ءار دىبىسقا اكتسەنت قويىپ, سوزىپ ايتادى, اينالاسىنداعى ادامداردىڭ ەرىن قيمىلىنا ەلىكتەپ, ۇلكەندەردىڭ ءسوزىن تۇسىنە باستايدى. 7-12 ايدا پ, ب, م, ك, ت سەكىلدى داۋىسسىز دىبىستاردى دىبىستاپ, ەرەسەكتەردىڭ داۋىس ەكپىنىن (كوتەرىڭكى نەمەسە باسەڭ, ەركەلەتىپ ياكي جەكىپ سويلەگەنىن), زاتتاردىڭ, ءىس-ارەكەتتىڭ اتاۋىن اجىراتادى. 12 ايدا ءسابي «ماما», «اكە», «اتا», «اپا» سوزدەرىن تولىق ايتادى جانە شارشاسا «ۋف», تاڭدانسا «وو», جيىركەنسە «فۋ», اۋىرسىنسا «وي, اي» دەيدى. ءبىر-ەكى جاستا بالالار كوبىنە كەيبىر داۋىسسىز دىبىستاردى جىڭىشكە ايتادى. شاي – سياي, سۋ – سيۋ. سۋ ىشەمىن – سيۋ ىسەم. وسى جاستا بالانىڭ بەلسەندىلىك سوزدىك قورى 300-400 سوزگە دەيىن جەتەدى. ءۇش جاسقا اياق باسقاندا ۆ, ف, ى, ە, ح, س, ز, ل دىبىستارىن تولىق مەڭگەرەدى. بۇل جاستا جىلدام ەستە ساقتايدى, قىسقا تاقپاقتاردى ايتادى, 2-3 سوزدەن تۇراتىن قاراپايىم سويلەم قۇرايدى.
